Mózg, rozwój człowieka i zdrowie - Nowe Poznajemy przyrodę 4

1.Funkcje mózgu

Mózg odbiera i analizuje informacje z otoczenia i z wnętrza ciała, wysyła polecenia do narządów oraz pozwala uczyć się i podejmować decyzje.

2.Układ nerwowy

Układ narządów, który kieruje działaniem całego organizmu. Tworzą go mózg, rdzeń kręgowy i nerwy.

3.Rdzeń kręgowy

Część układu nerwowego, która biegnie wewnątrz kręgosłupa. Razem z nerwami łączy mózg ze wszystkimi częściami ciała: przekazuje do mózgu sygnały, a z mózgu - polecenia do narządów.

4.Nerwy

Części układu nerwowego, które prowadzą do narządów. Płyną nimi sygnały z narządów zmysłów i z wnętrza ciała do mózgu, a tą samą drogą mózg wysyła polecenia do narządów.

5.Jak organizm reaguje na sygnały?

Sygnały z narządów zmysłów (np. światło, dźwięk) i z wnętrza ciała (np. głód, ból brzucha) płyną nerwami lub rdzeniem kręgowym do mózgu. Mózg je analizuje i decyduje, jak zareagować. Potem nerwy i rdzeń kręgowy przekazują polecenia do narządów, a organizm reaguje, np. ruchem.

6.Uczenie się

Zapamiętywanie nowych informacji i zdobywanie nowych umiejętności. Pozwala na nie mózg, który gromadzi zebraną wiedzę i korzysta z niej, gdy podejmujesz decyzje.

7.Jak mózg decyduje, czy możesz przejść przez ulicę?

Najpierw odbiera sygnał: widzisz zielone światło, a informacja płynie nerwami od oczu do mózgu. Potem analizuje informację: szuka w pamięci, co oznacza zielone światło, i podejmuje decyzję. Na koniec wysyła sygnał do mięśni, a Ty rozglądasz się i przechodzisz.

8.Jak układ nerwowy kieruje innymi układami podczas biegania?

Układ nerwowy działa jak kierownik. Przyspiesza wdechy i wydechy, aby organizm dostał więcej tlenu. Przyspiesza pracę serca, aby mięśnie dostały więcej tlenu i substancji pokarmowych. Spowalnia pracę układu pokarmowego, aby więcej energii zostało na bieganie. Wysyła też sygnały do mięśni, które kurczą się i rozkurczają.

9.Jak dbać o układ nerwowy?

Wysypiaj się - gdy śpisz 9 godzin, mózg odpoczywa i łatwiej zapamiętuje. Jedz zdrowe posiłki, które dają mózgowi energię. Ograniczaj czas przed ekranem i rób przerwy, żeby układ nerwowy odpoczywał. Ćwicz regularnie, bo dzięki ruchowi do mózgu dociera więcej tlenu.

10.Komórki rozrodcze

Komórki potrzebne do rozmnażania się, czyli wydawania na świat potomstwa. Męskie komórki rozrodcze to plemniki, a żeńskie - komórki jajowe.

11.Zapłodnienie

Połączenie plemnika z komórką jajową. Wtedy rozpoczyna się nowe życie. Do zapłodnienia dochodzi w układzie rozrodczym kobiety.

12.Układ rozrodczy

Układ narządów, który umożliwia rozmnażanie się. Narządy żeńskie to jajniki, w których powstają komórki jajowe, i macica, w której może rozwijać się nowy organizm. Narządy męskie to jądra, w których powstają plemniki, i prącie.

13.Zarodek

Nowy organizm, który powstaje, gdy zapłodniona komórka jajowa podzieli się na wiele komórek. Zarodek zagnieżdża się w macicy i od tego momentu intensywnie rośnie i się rozwija.

14.Rozwój dziecka przed narodzinami

Pod koniec 1. miesiąca zaczyna bić serce zarodka, a pod koniec 2. miesiąca widać zarysy oczu i nosa. Pod koniec 6. miesiąca dojrzewają narządy wewnętrzne, dziecko rozpoznaje głos mamy i porusza rękami i nogami. W 9. miesiącu dziecko może już samodzielnie żyć i przychodzi na świat podczas porodu.

15.Okres noworodkowy

Pierwszy miesiąc życia. Noworodek dużo śpi, a gdy czegoś potrzebuje, płacze.

16.Okres niemowlęcy

Okres do pierwszego roku życia. Niemowlę uczy się samodzielnie poruszać i mówi pierwsze słowa. Wyrastają mu pierwsze zęby mleczne.

17.Okres poniemowlęcy

Okres do trzeciego roku życia. Dziecko jest coraz bardziej samodzielne: potrafi samo jeść i mówi prostymi zdaniami.

18.Okres przedszkolny

Okres do szóstego roku życia. Dziecko uczy się nowych rzeczy, jest bardzo ciekawe i zadaje dużo pytań.

19.Okres szkolny

Okres do 18. roku życia. Młody człowiek dojrzewa fizycznie i psychicznie: rozwijają się narządy płciowe, zmienia się sylwetka, a także sposób myślenia i zachowania.

20.Okres dorosłości

Okres do około 65. roku życia. Ciało jest w pełni rozwinięte. Człowiek staje się samodzielny, pracuje zawodowo i zakłada rodzinę.

21.Okres starości

Okres do końca życia. Człowiek może gorzej widzieć i słyszeć oraz mieć mniej siły. Zwykle kończy pracę zawodową i ma więcej czasu na rozwijanie zainteresowań.

22.Dojrzewanie

Czas, gdy ciało dziecka stopniowo zmienia się w ciało osoby dorosłej. Zmieniają się też uczucia, emocje i myślenie. Każdy dojrzewa w swoim tempie, dlatego nie należy porównywać się z innymi.

23.Jakie zmiany zachodzą podczas dojrzewania?

U dziewcząt i chłopców ciało szybko rośnie (mogą pojawić się bóle wzrostowe, najczęściej nóg), pojawia się owłosienie, może wystąpić trądzik i zachodzi mutacja. Pojawiają się też silne i szybko zmieniające się emocje. U dziewcząt rozwijają się piersi i biodra i pojawia się miesiączka. U chłopców poszerzają się barki i pojawiają się polucje nocne.

24.Mutacja

Zmiana głosu podczas dojrzewania. Głos staje się niższy i czasem się łamie, bo rozwijają się struny głosowe. U chłopców mutacja jest bardziej zauważalna niż u dziewcząt.

25.Trądzik

Krostki i zaskórniki, które mogą się pojawić na twarzy podczas dojrzewania. Skóra na twarzy wydziela najwięcej łoju. Nie wyciskaj pryszczy i myj twarz płynami odpowiednimi dla swojego wieku.

26.Polucje nocne

Niekontrolowane wydostawanie się plemników podczas snu, które pojawia się u chłopców w czasie dojrzewania. Widać je jako białą wydzielinę na bieliźnie. Oznaczają, że jądra zaczynają pełnić swoje funkcje.

27.Miesiączka (menstruacja)

Comiesięczne krwawienie z narządów rozrodczych u dziewcząt. Pierwsza miesiączka pojawia się podczas dojrzewania i oznacza, że w organizmie zaczęły dojrzewać komórki jajowe.

28.Jak dbać o higienę podczas dojrzewania?

Używaj dezodorantu, który zapobiega rozwojowi bakterii na skórze pod pachami. Noś czyste ubrania z naturalnych tkanin, które przepuszczają powietrze, i codziennie zmieniaj bieliznę. Codziennie myj miejsca intymne ciepłą wodą i delikatnym mydłem. O wątpliwościach i emocjach rozmawiaj z rodzicami, nauczycielami lub inną zaufaną osobą.

29.Choroby zakaźne

Choroby przenoszone z jednej osoby na drugą. Wywołują je drobnoustroje chorobotwórcze (wirusy, bakterie, grzyby) lub pasożyty.

30.Drobnoustroje chorobotwórcze

Inaczej zarazki. Należą do nich wirusy, bakterie i grzyby, które mogą wywoływać choroby zakaźne.

31.Pasożyty

Organizmy, które żyją w ciele lub na skórze człowieka i mogą wywoływać choroby zakaźne. Przykładem są owsiki, które żyją w układzie pokarmowym, oraz wszy, które żyją na skórze głowy.

32.Co wywołuje grypę, anginę, grzybice i owsicę?

Grypę wywołują wirusy, a anginę mogą wywołać bakterie. Grzybice są wywoływane przez grzyby, które mogą żyć np. na skórze. Owsicę wywołują owsiki, czyli pasożyty układu pokarmowego.

33.Zakażenie (infekcja)

Może do niego dojść, gdy drobnoustroje chorobotwórcze lub pasożyty dostaną się do organizmu. Zarazić się można na cztery sposoby: drogą kropelkową, przez uszkodzoną skórę, przez dotyk lub drogą pokarmową.

34.Zakażenie drogą kropelkową

Gdy chory kaszle, kicha lub mówi, z jego ust i nosa wydostają się kropelki z wirusami lub bakteriami. Inna osoba wdycha je razem z powietrzem. Tak przenoszą się np. wirusy grypy i bakterie wywołujące anginę. Unikaj spotkań z chorymi. Gdy kichasz lub kaszlesz, zasłaniaj usta i nos przedramieniem, a w czasie choroby noś maseczkę ochronną.

35.Zakażenie przez uszkodzoną skórę

Drobnoustroje chorobotwórcze lub pasożyty dostają się do organizmu przez skaleczoną lub ugryzioną skórę. Po skaleczeniu można się zarazić bakteriami tężca, a po ugryzieniu przez kleszcza - bakteriami wywołującymi boreliozę. Każde skaleczenie oczyść i polej płynem do odkażania ran. Gdy po spacerze w lesie lub na łące zobaczysz na swoim ciele kleszcza, poproś o pomoc osobę dorosłą.

36.Zakażenie przez dotyk

Dochodzi do niego, gdy dotykasz osoby chorej lub przedmiotów, których ona używała. Tak przenoszą się np. wszy i grzyby wywołujące grzybicę. Noś klapki na basenie i w publicznej łazience. Nie używaj cudzych ubrań, ręczników, kubków ani szczotek do włosów.

37.Zakażenie drogą pokarmową

Niektóre bakterie, wirusy i pasożyty dostają się do organizmu razem z pożywieniem. W niewłaściwie przechowywanym lub niedogotowanym jedzeniu rozwijają się np. bakterie salmonelli, które wywołują zatrucie pokarmowe. Przez brudne ręce można się zarazić owsikami lub wirusami powodującymi biegunkę. Myj ręce, owoce i warzywa, przechowuj jedzenie w lodówce i nie jedz przeterminowanych produktów.

38.Kiedy myć ręce?

Przed przygotowaniem i przed jedzeniem posiłków, po skorzystaniu z toalety i po powrocie do domu. Mycie usuwa z rąk brud, drobnoustroje i pasożyty.

39.Jak myć ręce?

Używaj mydła, bo usuwa brud znacznie lepiej niż sama woda. Myj ręce przez co najmniej 20 sekund: po wewnętrznej i zewnętrznej stronie, między palcami i pod paznokciami.