Kontynenty, mapa i plan, niziny i góry - To nasz świat. Przyroda 4

1.Ziemia

Jedna z ośmiu planet Układu Słonecznego, trzecia od Słońca. Ma kształt zbliżony do kuli. Często nazywa się ją błękitną planetą, bo z kosmosu przeważa na niej ten kolor.

2.Globus

Pomniejszony model Ziemi. Pokazuje m.in. lądy i oceany. Kolor niebieski oznacza na nim wodę, a biały - tereny skute lodem w pobliżu biegunów.

3.Oceany

Gigantyczne zbiorniki wody, które pokrywają większą część Ziemi. Jest ich pięć: Spokojny (Pacyfik), Atlantycki (Atlantyk), Indyjski, Południowy i Arktyczny. Największy to Ocean Spokojny. Są ze sobą połączone i tworzą wszechocean.

4.Morze

Część oceanu, która przylega do lądu, a czasami jest nim otoczona. Przykłady: Morze Bałtyckie, Morze Śródziemne.

5.Kontynenty

Siedem wielkich obszarów lądowych: Azja, Afryka, Ameryka Północna, Ameryka Południowa, Antarktyda, Europa i Australia. Zwykle rozdzielają je wody mórz i oceanów.

6.Największy i najmniejszy kontynent

Największym kontynentem jest Azja, a najmniejszym Australia.

7.Eurazja

Azja i Europa traktowane jako jeden kontynent. Mają szerokie lądowe połączenie.

8.Wyspa

Ląd mniejszy od kontynentu, ze wszystkich stron otoczony wodą. Największa na Ziemi jest Grenlandia. Przykładem jest też Madagaskar.

9.Archipelag

Grupa wysp położonych blisko siebie. Przykład: Archipelag Filipiński.

10.Bieguny geograficzne

Ziemia obraca się wokół osi, czyli prostej linii. Oś przechodzi przez dwa miejsca na powierzchni Ziemi: biegun północny i biegun południowy.

11.Siatka geograficzna

Cienkie linie na globusie, przecinające się pod kątem prostym: południki i równoleżniki. Pomagają określić położenie każdego miejsca na Ziemi. Na samej Ziemi takich linii nie ma.

12.Południki

Linie łączące bieguny. Mają kształt półokręgów i wszystkie są tej samej długości.

13.Równoleżniki

Okręgi na globusie, które mają różną długość. Im dalej od równika, tym są krótsze.

14.Równik

Najdłuższy równoleżnik, ma ok. 40 000 km. Leży dokładnie w połowie drogi między biegunami.

15.Zwrotniki i koła podbiegunowe

Równoleżniki, które oprócz równika mają swoje nazwy. Od północy: koło podbiegunowe północne, zwrotnik Raka, zwrotnik Koziorożca, koło podbiegunowe południowe. Zwykle zaznacza się je przerywanymi liniami.

16.Półkule Ziemi

Równik dzieli Ziemię na półkulę północną i południową. Południki 0° i 180° razem tworzą okrąg i dzielą ją na półkulę zachodnią i wschodnią.

17.Położenie Polski na Ziemi

Polska leży w Europie, na półkuli północnej i wschodniej. Leży na północ od równika.

18.Południk 180° na mapie

Jest narysowany po obu stronach mapy, ale w rzeczywistości to jeden, ten sam południk.

19.Mapa

Uproszczony obraz Ziemi wykonany w pomniejszeniu na płaskiej powierzchni, np. na arkuszu papieru. Pokazuje całą Ziemię lub jej część - zwykle dość dużą, np. państwo, kontynent, pasmo górskie.

20.Siatka kartograficzna

Siatka geograficzna przedstawiona na mapie. Południki i równoleżniki wyglądają na niej inaczej niż na globusie. Powierzchni kuli nie da się przenieść na płaską mapę bez zniekształceń.

21.Szkic

Uproszczony rysunek terenu lub przedmiotu wykonany „na oko”, bez precyzyjnych narzędzi pomiarowych. Szybko pokazuje najważniejsze cechy miejsca, np. trasę do ukrytego skarbu. Warto zachować proporcje: co w terenie jest większe, na kartce też jest większe.

22.Plan

Dokładny obraz niewielkiego fragmentu Ziemi widzianego z góry, np. miasta, dzielnicy, piętra budynku lub pokoju. Mapa pokazuje zwykle większy obszar, np. państwo lub kontynent.

23.Czym się różni plan od szkicu?

Plan jest bardzo dokładny i powstaje na podstawie dokładnych pomiarów. Szkic to prosty rysunek, zwykle odręczny. Często jest pierwszym etapem opracowania planu.

24.Widok z lotu ptaka

Widok z góry, który pokazuje, gdzie co leży lub stoi. Przedmioty „tracą” w nim swoją wysokość, więc prostokątny stół to sam prostokąt.

25.Zasada pomniejszania

Aby narysować coś dużego na małej kartce, każdy wymiar trzeba zmniejszyć tyle samo razy. Pomniejszony obraz daje też lustro: obrys twarzy na szkle jest dużo mniejszy niż głowa.

26.Elementy mapy i planu

Tytuł, treść, legenda, skala i oznaczenie kierunków świata, np. róża wiatrów. Tytuł to nazwa przedstawionego obszaru. Mapa ma też siatkę kartograficzną.

27.Treść mapy

Wszystkie informacje, jakie można odczytać z mapy, np. nazwy miejsc, wysokości szczytów lub przebieg rzeki.

28.Legenda mapy

Miejsce, w którym są objaśnienia znaków użytych na mapie. Zwykle znajduje się pod mapą.

29.Skala mapy

Informacja, ile razy pomniejszono rozmiary obszaru. Na przykład 1 : 1000 znaczy, że pomniejszono je 1000 razy.

30.Wysokość nad poziomem morza

Wysokość miejsca mierzona od poziomu morza, który ma 0 m n.p.m. Podaje się ją w metrach nad poziomem morza, w skrócie: m n.p.m.

31.Jak mapa pokazuje wysokość n.p.m.?

Za pomocą punktów wysokościowych (kropka lub trójkąt), poziomic oraz kolorów. Kolory wypełniają obszary między poziomicami.

32.Poziomice

Linie łączące miejsca o tej samej wysokości nad poziomem morza. Nigdy się nie przecinają ani nie stykają.

33.Liczby na poziomicach

Na rysunku poziomicowym oznaczają wysokość w m n.p.m. Różnica wysokości między sąsiednimi poziomicami jest stała, np. 10, 50 albo 100 m.

34.Wielkie formy ukształtowania powierzchni

Niziny, wyżyny i góry. Są tak rozległe, że nie da się objąć ich wzrokiem. Mniejsze formy to np. pagórki, wzgórza i doliny rzeczne.

35.Niziny

Tereny położone na wysokości od 0 do 300 m n.p.m. Na mapach mają odcienie zielonego: im ciemniejszy, tym niżej. Przykłady: Nizina Mazowiecka, Nizina Śląska.

36.Wyżyny

Obszary na wysokości od 300 do 500 m n.p.m. Na mapach mają odcienie żółtego: im ciemniejszy, tym wyżej. Przykłady: Wyżyna Krakowsko-Częstochowska, Wyżyna Lubelska.

37.Góry

Obszary powyżej 500 m n.p.m. Na mapach mają kolory pomarańczowy, czerwony i brązowy: im wyżej, tym ciemniejszy odcień. Przykłady: Sudety, Karpaty.

38.Pasmo górskie i łańcuch górski

Wiele gór to pasmo górskie. Wiele pasm górskich to łańcuch górski.

39.Ukształtowanie powierzchni Polski

Dominują niziny: zajmują całą północną i środkową część kraju. Wyżyny leżą w południowej i południowo-wschodniej części. Na południowych krańcach są dwa łańcuchy górskie.

40.Najwyższy i najniższy punkt Polski

Najwyższy punkt to Rysy (2499 m n.p.m.). Najniższy leży we wsi Marzęcino niedaleko Elbląga, pod poziomem morza.