Niebezpieczne organizmy, skały i krajobraz - To nasz świat. Przyroda 4

1.Rośliny trujące

Rośliny, które zawierają trucizny, by nie zostać zjedzone. Zjedzenie nawet niewielkiej ich części może wywołać wymioty lub biegunkę. Dotykanie niektórych może spowodować zaczerwienienie, wysypkę, obrzęk albo ból. Po każdym spacerze umyj ręce, zanim dotkniesz twarzy albo zaczniesz jeść.

2.Co zrobić po zjedzeniu lub dotknięciu trującej rośliny?

Powiedz dorosłemu i jak najszybciej skontaktuj się z lekarzem. Nie wolno samodzielnie brać żadnych lekarstw, nawet tych bez recepty.

3.Jak odróżnić borówkę czarną od wilczej jagody?

Borówka czarna to niska krzewinka z granatowymi owocami. Wilcza jagoda to duża, rozłożysta roślina z czarnymi owocami. W miejscu, z którego wyrasta jej owoc, ma zieloną „gwiazdkę”. Jej owoce zawierają truciznę: nawet kilka jagód może być niebezpieczne dla zdrowia. W lesie zbieraj owoce tylko wtedy, gdy masz pewność, że są jadalne.

4.Barszcz Sosnowskiego

Duża roślina, wyższa od dorosłego człowieka. Przypomina ogromny koper: ma potężne liście i białe kwiaty ułożone w parasole. Jej sok pod wpływem promieni słonecznych powoduje silne oparzenia skóry. Do tej rośliny nie wolno nawet podchodzić.

5.Co zrobić po kontakcie z barszczem Sosnowskiego?

Najpierw powiadom osobę dorosłą. Natychmiast przemyj skórę zimną wodą z mydłem. Chroń odsłoniętą skórę przed słońcem i obserwuj ją. Przy zaczerwienieniu przyłóż zimny okład i skontaktuj się z lekarzem. Lekarz jest potrzebny także przy pęcherzach lub innych dolegliwościach.

6.Cis pospolity, konwalia majowa i śnieguliczka biała

Cis pospolity: prawie wszystkie części są silnie trujące. Konwalia majowa: trująca jest cała roślina, a szkodliwe składniki ma nawet woda w wazonie, w którym stały konwalie. Śnieguliczka biała: zjedzenie jej białych, kulistych owoców powoduje silne bóle brzucha.

7.Zwierzęta jadowite

Zwierzęta, które produkują jad i mają zęby jadowe lub żądło, by go wstrzyknąć. Jad służy im do zdobycia pożywienia lub ochrony przed wrogiem. Mogą nas zaatakować, więc trzeba unikać ugryzienia lub ukąszenia. To np. żmija, osa pospolita i sieciarz jaskiniowy.

8.Zwierzęta, które mają truciznę w ciele

Nie atakują ludzi, ale nie wolno ich dotykać ani jeść. Najczęściej są jaskrawo ubarwione i mają wyraziste wzory na skórze, co odstrasza drapieżniki. To np. salamandra plamista z żółto-czarnymi plamami i ropucha szara. Najważniejsza zasada: nie dotykaj żadnych dzikich zwierząt.

9.Jak odróżnić żmiję od zaskrońca?

Jadowita żmija ma na grzbiecie ciemny wzór przypominający zygzak, a jej źrenica jest pionowa i wąska. Niegroźny zaskroniec ma dwie żółte plamy po bokach głowy i okrągłą źrenicę. W lesie nigdy nie podchodź blisko, żeby oglądać źrenice.

10.Sieciarz jaskiniowy

Jeden z najbardziej jadowitych pająków żyjących w Polsce. Mieszka w zaciemnionych i wilgotnych miejscach, np. w jaskiniach i piwnicach. Jego ukąszenie boli, ale nie jest śmiertelne dla człowieka.

11.Ropucha szara

Ma truciznę w skórze. Jeśli dotkniesz jej dłońmi bez rękawiczek, umyj je jak najszybciej. Gdy twój pies złapie ropuchę, natychmiast przepłucz mu pysk wodą.

12.Jak odróżnić pszczołę miodną od osy pospolitej?

Pszczoła miodna ma ciało pokryte meszkiem i atakuje tylko w obronie ula. Jej żądło ma haczyki: zostaje w ciele ofiary, a owad ginie. Osa pospolita ma gładkie ciało w jaskrawe pasy, jest drapieżnikiem, a do ludzi przyciąga ją bliskość żywności. Jej żądło jest gładkie, więc może żądlić wiele razy i odlecieć.

13.Co zrobić po użądleniu przez owada?

Najpierw powiedz dorosłemu. Przy problemach z oddychaniem natychmiast wezwij pogotowie. Przy objawach reakcji alergicznej skontaktuj się z lekarzem. Te objawy to silny ból, duża opuchlizna, zawroty głowy, wysypka, bladość skóry, nudności lub przyspieszone bicie serca. Miejsce użądlenia dokładnie umyj wodą z mydłem. Przyłóż zimny okład, np. z lodu, aby zmniejszyć ból i obrzęk.

14.Co zrobić po ukąszeniu żmii?

Natychmiast wezwij pomoc medyczną. Poszkodowany powinien leżeć, aby utrzymać stabilne krążenie krwi. Ogranicz ruch ukąszonej kończyny i trzymaj ją poniżej poziomu serca. Miejsce ukąszenia zabezpiecz jałowym opatrunkiem, ale nie uciskaj go zbyt mocno.

15.Grzyby kapeluszowe

Dzielimy je na rurkowe, czyli z gąbką, i blaszkowe. Pod kapeluszem grzyba rurkowego, np. borowika, rurki tworzą gąbkę. Pod kapeluszem grzyba blaszkowego, np. muchomora, są cienkie listewki, czyli blaszki. Na trzonie muchomora widać pierścień.

16.Kodeks grzybiarza

Idź na grzybobranie z dorosłym, który ma potrzebną wiedzę. Zbieraj tylko jadalne gatunki z gąbką, np. prawdziwki i podgrzybki. Przed zerwaniem stuknij lekko w kapelusz, aby wysypać zarodniki. Nie ucinaj grzyba, tylko delikatnie go wykręcaj. Zbieraj do przewiewnego koszyka, bo w foliowej torbie grzyby zaparzają się, szybko psują i wytwarzają szkodliwe substancje.

17.Dlaczego grzyba wykręcamy, a nie ucinamy?

Dzięki temu ocenisz jego podziemną część. Na przykład śmiertelnie trujący muchomor zielonawy wyrasta z „jajka”, zwanego pochwą. Po ucięciu grzyba tego nie zobaczysz.

18.Przykłady grzybów jadalnych i trujących

Jadalne to np. maślak żółty i koźlarz czarnobrązowy. Trujące to np. muchomor zielonawy, muchomor jadowity i krwistoborowik szatański. Wiele jadalnych można pomylić z niejadalnymi lub trującymi, dlatego lepiej ograniczyć się do kilku znanych gatunków. Nie każdy grzyb z gąbką jest jadalny: niektóre są niesmaczne lub mogą spowodować ból brzucha i biegunkę. Zbieraj tylko z dorosłym i tylko te grzyby, które on zna.

19.Skała

Naturalne, mniej lub bardziej ścisłe nagromadzenie minerałów. Skały należą do przyrody nieożywionej i budują zewnętrzną część Ziemi. Znajdziesz je na powierzchni Ziemi i w jej wnętrzu. Mogą mieć postać drobinek, małych kamyków, dużych bloków, a nawet gór.

20.Minerały

Cząsteczki, które są podstawowym składnikiem skał. Czasem widać je gołym okiem, a czasem nie.

21.Spójność skał

To, jak trwałe jest połączenie minerałów w skale. Obok koloru i twardości to podstawowa cecha skał. W skałach sypkich drobinki nie są połączone. W zwięzłych są połączone niezbyt trwale, więc skała może się kruszyć albo mięknąć, np. od wody. W litych są połączone tak mocno, że czasem trudno je skruszyć nawet młotkiem.

22.Skały magmowe, osadowe i przeobrażone

Magmowe utworzyły się z magmy, czyli gorącego i płynnego materiału z wnętrza Ziemi. Osadowe powstały przez odkładanie się w danym miejscu szczątków organizmów lub materiału nanoszonego np. przez wodę lub wiatr. Przeobrażone uformowały się z innych skał pod wpływem ogromnej temperatury albo wielkiego nacisku.

23.Piasek

Skała osadowa powstała w wyniku rozpadu innych skał. To sypkie, różnokolorowe, drobne ziarenka. Nie rozpuszcza się w wodzie. Występuje w całej Polsce, np. w glebie, na plażach i w korytach rzek. Służy do wyrobu szkła oraz produkcji cementu i betonu.

24.Węgiel kamienny

Skała osadowa powstała ze szczątków roślin, które miliony lat temu osadziły się na terenach podmokłych. Jest czarny, błyszczący, zwięzły i kruchy, brudzi dłonie i łatwo się spala. Czasami widać w nim odciśnięte kształty roślin. Występuje głęboko pod ziemią, w Polsce np. na Wyżynie Śląskiej.

25.Wapień

Skała osadowa powstała miliony lat temu na dnach mórz, ze szczątków zwierząt morskich. Jest lity i dość miękki, czasem widać w nim odciśnięte kształty muszli lub pancerzy. Woda z dwutlenkiem węgla powoli go rozpuszcza, dzięki czemu powstają m.in. jaskinie. Służy do produkcji cementu i betonu.

26.Glina

Skała osadowa powstała w wyniku rozpadu innych skał. To brązowa, czerwona lub żółta mieszanina pyłu, piasku, żwiru i głazów. Jest zwięzła i krucha, a po nasączeniu wodą plastyczna, czyli pozwala się formować. Wytwarza się z niej naczynia, rzeźby, dachówki i cegły.

27.Marmur

Skała przeobrażona powstała z wapieni. Jest lity, ma wzory przypominające żyłki i wiele barw, najczęściej białą lub szarą. Dzięki ozdobnemu wyglądowi służy do tworzenia rzeźb.

28.Granit

Skała magmowa powstała z magmy we wnętrzu Ziemi. Jest lity i twardy, nie rozpuszcza się w wodzie, a wyraźnie widać w nim wielobarwne minerały. W Polsce występuje m.in. w Tatrach. Robi się z niego np. blaty kuchenne, kostkę brukową, schody i posadzki.

29.Co badamy w skałach?

Kolor, spójność (czy skała jest sypka, czy w jednym kawałku), twardość i wpływ wody. Gdy stalowy gwóźdź zostawi zagłębienie, skała jest miękka, a gdy nie - twarda. Aby ostatecznie ustalić rodzaj skały, korzystamy z atlasu skał i minerałów.

30.Krajobraz

Wszystko, co widzisz wokół siebie, gdy jesteś poza budynkiem lub wyglądasz przez okno. Opisując go, zwracamy uwagę na wygląd terenu, rośliny i zwierzęta, wody, wytwory człowieka i to, co dzieje się na niebie.

31.Elementy krajobrazu

Przyroda ożywiona to rośliny, zwierzęta i grzyby. Przyroda nieożywiona to ukształtowanie terenu, wody, skały, gleby i pogoda. Elementy antropogeniczne zostały stworzone przez człowieka, np. budynki, drogi, mosty, pola uprawne, kopalnie.

32.Gleba

Najbardziej zewnętrzna warstwa Ziemi. To element przyrody nieożywionej, np. ziemia, w której żyje roślinność.

33.Pogoda

Warunki atmosferyczne panujące w danym miejscu w konkretnym momencie. Jej składnikami są m.in. temperatura powietrza i wiatr.

34.Ukształtowanie powierzchni Ziemi

Zróżnicowanie wysokości terenu. Gdy przeważają płaskie tereny, mówimy o ukształtowaniu równinnym. Wzniesienia terenu to formy wypukłe, a zagłębienia terenu to formy wklęsłe.

35.Formy wypukłe

Wzniesienia terenu. Pagórek to niewielkie wzniesienie, a wzgórze jest od niego nieco większe. Góra to wysokie, często strome wzniesienie.

36.Formy wklęsłe

Zagłębienia terenu. Dolina to podłużny, obniżony obszar, w którego dnie zwykle płynie rzeka. Kotlina to obniżony obszar otoczony terenami wyższymi niemal ze wszystkich stron.

37.Krajobraz pierwotny

Krajobraz, w którym nie ma żadnych przekształceń dokonanych przez człowieka. Prawie już nie występuje. Mogą to być niektóre pustynie, nigdy niezdobyte góry lub obszary w głębi niektórych lasów.

38.Krajobraz naturalny

Krajobraz, w którym człowiek dokonał niewielkich zmian: wyciął lub zasadził drzewa, zbudował nieliczne budynki lub drogi albo wytyczył szlaki turystyczne. Ma go m.in. większość lasów i obszarów górskich.

39.Krajobraz antropogeniczny

Krajobraz ukształtowany przez człowieka, w którym przeważają elementy antropogeniczne. Mają go m.in. miasta, wsie, obszary przemysłowe i pola uprawne.

40.Jak człowiek zmienia krajobraz?

Zastępuje lasy i łąki terenami zabudowanymi lub przemysłowymi. Tworzy drogi i linie kolejowe, wytycza szlaki turystyczne, buduje schroniska i stawia banery reklamowe. Często szkodzi to środowisku: przyroda ulega zniszczeniu, pojawiają się zanieczyszczenia i odpady.