Narodziny cywilizacji: od osadników do Egiptu - Odkrywamy historię 4

1.Skąd pochodzą pierwsi ludzie?

Najstarsi przodkowie współczesnych ludzi pojawili się w Afryce około 300 tysięcy lat temu. Ich potomkowie zasiedlili potem Azję, Australię i Europę, a na końcu obie Ameryki.

2.Koczowniczy (wędrowny) tryb życia

Sposób życia ludzi, którzy zatrzymywali się w jednym miejscu na krótko, a potem ruszali dalej w poszukiwaniu pożywienia. Tak żyli pierwsi ludzie: w małych gromadach, w jaskiniach i w szałasach z gałęzi lub kości, pokrytych skórami zwierząt.

3.Zbieracko-łowiecki tryb życia

Sposób zdobywania pożywienia przez pierwszych ludzi. Zbierali jadalne rośliny i ptasie jaja oraz łowili zwierzęta, czyli na nie polowali. Na przykład mamuta naganiali do dołu przykrytego gałęziami.

4.Epoka kamienia łupanego (paleolit)

Epoka pierwszych ludzi, nazwana od materiału, z którego robili łupane narzędzia. Ludzie używali prostych narzędzi z kamienia, kości i drewna. Kamienne narzędzia i groty strzał służyły do kopania, krojenia, skrobania skór i jako broń.

5.Rozpalanie ognia

Najważniejsza umiejętność, którą zdobyli pierwsi ludzie. Ogień dawał światło i ciepło, chronił przed dzikimi zwierzętami i służył do przygotowywania żywności.

6.Żyzny Półksiężyc

Obszar na Bliskim Wschodzie, na którym najwcześniej rozwinęło się rolnictwo. Ciągnie się od Morza Śródziemnego do Zatoki Perskiej. Była tam żyzna ziemia, ciepły i wilgotny klimat oraz łatwy dostęp do wody.

7.Neolit

Inaczej młodsza epoka kamienia. W tej epoce ludzie zaczęli uprawiać rośliny, hodować zwierzęta i prowadzić osiadły tryb życia.

8.Rewolucja neolityczna

Powolne przemiany, w czasie których ludzie z myśliwych i zbieraczy stali się rolnikami i pasterzami. Zaczęli uprawiać rośliny, hodować zwierzęta i mieszkać w jednym miejscu. Zmiana nastąpiła około 8 tysięcy lat p.n.e. na Bliskim Wschodzie, po ociepleniu klimatu.

9.Osiadły tryb życia

Sposób życia ludzi, którzy przestali wędrować i zamieszkali na stałe w jednym miejscu. Ludzie przeszli na niego, gdy zaczęli uprawiać rośliny i hodować zwierzęta.

10.Zajęcia ludzi neolitu

Hodowla zwierząt (krów, kóz, świń, owiec), uprawa roślin (pszenicy, jęczmienia, grochu, lnu, drzew owocowych), mielenie zboża na mąkę do placków, garncarstwo, czyli wyrób glinianych naczyń, oraz tkanie na krosnach ubrań z wełny lub lnu.

11.Pierwsze osady

Rolnicy budowali trwałe domy z suszonych cegieł, słomy, gliny i drewna. Osiedlali się grupami nad rzekami i jeziorami. Osady budowano tak, by trudno je było zaatakować, bo trzeba było chronić zapasy żywności. Z czasem osady rozrosły się w miasta, a ich mieszkańcy zajęli się głównie rzemiosłem, czyli wytwarzaniem towarów, i handlem.

12.Cywilizacja

Tworzy ją społeczność, która osiągnęła wysoki poziom rozwoju: ma zorganizowaną władzę, miasta i posługuje się pismem.

13.Dlaczego pierwsze cywilizacje powstały w dolinach wielkich rzek?

Rzeki co roku wylewały i nawadniały pola. Były też szlakami komunikacyjnymi i handlowymi, a ryby dawały pożywienie. Przed powodzią ludzie bronili się wałami, a w czasie suszy nawadniali pola kanałami.

14.Mezopotamia

Kraina w Azji, między rzekami Eufrat i Tygrys. To jedna z najstarszych cywilizacji. Powstały tam pierwsze miasta, a potem państwa. Jednym z najstarszych miast Mezopotamii był Babilon.

15.Miasto

Duża osada, która rozrosła się z wcześniejszej osady rolników. W pierwszych miastach mieszkali rolnicy, kupcy i rzemieślnicy, a także władcy i urzędnicy. Kupcy i rzemieślnicy dostawali od rolników żywność w zamian za towary.

16.Jak powstała władza królów w Mezopotamii?

Kopanie kanałów i przechowywanie zbóż wymagały organizacji pracy. Najpierw prace polowe i spichlerze w świątyniach organizowali kapłani. Z czasem władzę przejęli wodzowie, którzy umocnili się w walkach z sąsiednimi miastami. Stali się królami i często byli też najwyższymi kapłanami.

17.Państwo

Zorganizowana wspólnota, która ma określone terytorium i jest zarządzana przez władcę. W Mezopotamii powstały miasta-państwa z królem na czele. Król stanowił prawo, decydował o budowie świątyń i murów, organizował prace przy kanałach. Pomagali mu urzędnicy, a mieszkańcy płacili podatki na utrzymanie władcy, urzędników, kapłanów i armii.

18.Politeizm

Inaczej wielobóstwo: wiara w wielu bogów, którzy opiekują się różnymi dziedzinami życia i zjawiskami przyrody. Politeistami byli mieszkańcy Mezopotamii i Egipcjanie.

19.Ziggurat

Wysoka budowla ludów Mezopotamii z kilku kondygnacji, z których każda wyższa była mniejsza od niższej. Na szczycie, jak najbliżej nieba, stała świątynia opiekuńczego bóstwa.

20.Pismo

System znaków, który służy do utrwalania mowy i myśli. Powstało około 3500 roku p.n.e. w Mezopotamii i Egipcie, bo do rządzenia państwem potrzebne były spisy, rachunki i zapisane prawa. To najważniejszy wynalazek dla rozwoju cywilizacji.

21.Prehistoria (pradzieje)

Najdawniejszy okres dziejów, w którym ludzie nie znali pisma: czasy pierwszych ludzi i rewolucji neolitycznej. Skończyła się wraz z wynalezieniem pisma około 3500 roku p.n.e. Wtedy zaczęła się historia i jej pierwsza epoka - starożytność.

22.Pismo klinowe

Pismo Mezopotamii. Powstało, gdy uproszczono znaki najstarszego pisma obrazkowego, czyli małe obrazki przedmiotów i zwierząt. Znaki odciskano trzcinowym patyczkiem (rylcem) w glinianych tabliczkach, które suszono na słońcu lub wypalano w piecu.

23.Hieroglify

Pismo obrazkowe starożytnego Egiptu. Jeden znak mógł oznaczać całe słowo, sylabę albo pojedynczą głoskę, dlatego odczytywanie hieroglifów było bardzo trudne.

24.Kodeks Hammurabiego

Zbiór praw ogłoszony przez Hammurabiego, władcę potężnego państwa w Mezopotamii. Prawa wyryto na kamiennych słupach w świątyniach i miejscach publicznych. Za wiele przewinień winny ponosił taką samą krzywdę, jaką wyrządził, np. za wybite oko tracił oko.

25.Koło

Wynalazek, który prawdopodobnie zawdzięczamy mieszkańcom Mezopotamii. Dzięki niemu budowano wozy do przewożenia towarów i wozy bojowe, czyli rydwany.

26.Cywilizacje doliny Indusu i Chin

W dolinie rzeki Indus około XXVI wieku p.n.e. rozwinęła się cywilizacja z miastami Mohendżo Daro i Harappa; jej pisma do dziś nie odczytano. W dorzeczu Huang He powstały Chiny: wytwarzano tam papier i jedwab, a przed najazdami z północy chronił Wielki Mur.

27.Egipt darem Nilu

Cywilizacja Egiptu, w Afryce, zależała od Nilu. Rzeka wylewała co roku jesienią i zostawiała na polach żyzny muł. Kanały i zbiorniki pozwalały nawadniać pola niezależnie od poziomu wody, a po Nilu łodziami przewożono ludzi i towary.

28.Monarchia

Forma rządów, w której władzę sprawuje jedna osoba, zazwyczaj dożywotnio. Monarchiami były państwa Mezopotamii, rządzone przez królów, i Egipt, rządzony przez faraona.

29.Faraon

Władca starożytnego Egiptu, który miał nieograniczoną władzę. Egipcjanie uważali go za ziemskie wcielenie boga słońca. Ustanawiał prawa, był najwyższym sędzią, kapłanem i naczelnym wodzem. Władza faraona była dziedziczna - przechodziła z ojca na syna.

30.Społeczeństwo Egiptu

Przedstawia się je jako piramidę. Na szczycie był faraon, w środku urzędnicy i kapłani, a w podstawie najliczniejsi chłopi, rzemieślnicy i kupcy, którzy utrzymywali faraona, urzędników, kapłanów i żołnierzy. Nieliczną grupą byli niewolnicy - zwykle jeńcy wojenni.

31.Urzędnicy egipscy

Pomagali faraonowi rządzić państwem. Odpowiadali za budowę świątyń i prace przy nawadnianiu pól. Ustalali, jaką część zbiorów chłopi oddają władcy, i zbierali daniny od rzemieślników i kupców.

32.Kapłani egipscy

Opiekowali się świątyniami i składali ofiary bogom. Znali matematykę, astronomię i medycynę. Dzięki obserwacjom potrafili określić, kiedy nastąpi wylew Nilu i zaćmienie słońca. Przeprowadzali też mumifikację.

33.Bogowie Egiptu

Re - bóg słońca, pan wszechświata i nieba; Ozyrys - bóg odradzającego się życia i śmierci, który nauczył ludzi uprawy roli; Horus - opiekun władców z głową sokoła; Izyda - żona Ozyrysa i matka Horusa, opiekunka rodziny; Anubis - bóg umarłych i mumifikacji z głową szakala.

34.Mumia

Zabalsamowane i owinięte bandażami ciało zmarłego. Egipcjanie wierzyli, że dusza nie może istnieć bez ciała. Kapłani wyjmowali wnętrzności (oprócz serca), suszyli zwłoki, owijali je bandażami i pokrywali żywicą. Mumię wkładano do trumny lub sarkofagu.

35.Sąd Ozyrysa

Według wierzeń Egipcjan po śmierci każdy stawał przed bogiem Ozyrysem, który słuchał spowiedzi zmarłego. Na wadze ważono serce. Jeśli przeważały dobre uczynki, zmarły szedł do raju, a jeśli żył źle, jego duszę zabierał potwór.

36.Piramidy

Okazałe grobowce faraonów, którzy według wierzeń Egipcjan po śmierci stawali się bogami. Budowa trwała zwykle kilkadziesiąt lat i pracowało przy niej kilkanaście tysięcy osób. Piramid strzeże Sfinks - posąg lwa z głową człowieka.

37.Osiągnięcia Egipcjan

Hieroglify pisane na papirusie z łodyg rośliny znad Nilu; matematyka - obliczanie powierzchni i objętości figur, np. przy budowie piramid; astronomia i kalendarz z rokiem liczącym 365 dni i 12 miesięcy; medycyna - ziołolecznictwo i operacje.

38.Tutanchamon

Egipski faraon z XIV wieku p.n.e. Objął władzę jako około dziesięcioletni chłopiec i zmarł młodo. Jego grobowiec w Dolinie Królów w Tebach odkryto w 1922 roku. To jedyny znaleziony dotąd nieobrabowany grobowiec faraona; była w nim złota maska.

39.Kiedy była rewolucja neolityczna, wynalezienie pisma i zjednoczenie Egiptu?

Rewolucja neolityczna na Bliskim Wschodzie - około 8 tysięcy lat p.n.e.; wynalezienie pisma - około 3500 roku p.n.e.; zjednoczenie Egiptu - około 3000 roku p.n.e. Około 2500 roku p.n.e. budowano piramidę w Gizie.