Starożytna Grecja: demokracja, mity, igrzyska i teatr - Podróże w czasie 4

1.Miasto-państwo

Osobne państwo, które zwykle obejmowało jedno miasto z okolicą albo niedużą wyspę. Starożytni Grecy utworzyli setki miast-państw, ale uważali się za jeden lud.

2.Dlaczego Grecy nie utworzyli jednego państwa?

Grecja to górzysty kraj na południu Europy. Grecy mieszkali w dolinach, nad morzem i na wyspach. Drogi przez góry były trudne, a żegluga statkiem powolna. Grecy rzadko się więc spotykali i utworzyli setki miast-państw.

3.Ateny

Najpotężniejsze miasto-państwo Grecji w V w. p.n.e. Mieszkało w nim ponad 300 tysięcy ludzi, ale o sprawach państwa decydowało tylko 40 tysięcy obywateli. Miasto otaczały mury obronne o długości sześciu kilometrów.

4.Obywatele

Osoby, które mają w państwie określone prawa i obowiązki. W starożytnych Atenach obywatele mieli prawo głosować w wyborach i obowiązek służyć w armii.

5.Kto mógł być obywatelem Aten?

Tylko mężczyzna, który miał oboje rodziców Ateńczyków i był wolnym człowiekiem, czyli nie był niewolnikiem.

6.Ateńskie kobiety

Nie miały takich samych praw jak mężczyźni. Gdy dziewczyna kończyła 15 lat, ojciec wybierał dla niej męża. Żona musiała słuchać męża, prowadzić dom i zajmować się dziećmi.

7.Jak uczyły się ateńskie dzieci?

Do szkoły chodzili tylko chłopcy. Nauczyciel uczył ich czytania, pisania i matematyki, a po szkole trenowali sport. Dziewczynki uczyły się w domu od mamy lub babci gotowania, tkania i szycia. W bogatszych domach uczyły się też czytania, pisania, muzyki i tańca.

8.Akropol

Skalne wzgórze w Atenach. Jego nazwa po grecku znaczy „miasto na szczycie”. Najpierw ludzie mieszkali na nim, bo łatwo było się tam bronić. Potem osiedlili się u stóp wzgórza, a na szczycie wznieśli świątynie ku czci bogów.

9.Agora

Rynek, czyli główny plac miasta. Na straganach sprzedawano tam m.in. chleb, ser i oliwki. Agora była też miejscem spotkań, a nawet sądem pod gołym niebem. Stała na niej stoa - budynek z dachem na kolumnach, w którym spotykano się i dyskutowano.

10.Demokracja ateńska

Słowo demokracja pochodzi z języka greckiego i oznacza „władzę ludu”. Ateńczycy nie mieli króla. W demokracji ateńskiej wszyscy obywatele mogli wspólnie decydować o najważniejszych sprawach państwa.

11.Zgromadzenie ludowe

Zebranie obywateli Aten, na którym decydowano o sprawach państwa, np. o wojnie. Obywatele głosowali przez podniesienie rąk. Wygrywała ta decyzja, za którą było więcej głosów.

12.Perykles

Polityk, czyli osoba, która rządzi lub uczestniczy w rządzeniu państwem. Nadał ostateczny kształt demokracji ateńskiej. Nie rządził sam, ale umiał przekonać obywateli do swojego zdania. Lata jego działalności (461-429 r. p.n.e.) nazywamy czasami Peryklesa.

13.Demokracja bezpośrednia

Rodzaj demokracji, w którym wszyscy obywatele osobiście, bez pośredników, decydują o sprawach państwa. Taka demokracja panowała w starożytnych Atenach. Większość dorosłych mieszkańców Aten nie miała jednak prawa głosu: kobiety, niewolnicy i mężczyźni, których rodzice nie byli Ateńczykami.

14.Demokracja pośrednia

Rodzaj demokracji, w którym obywatele wybierają swoich przedstawicieli, a ci w ich imieniu decydują o sprawach państwa. Taka demokracja jest dziś w Polsce. Prawo głosu mają prawie wszyscy dorośli, oprócz m.in. cudzoziemców i niektórych przestępców.

15.Politeizm

Wiara w wielu bogów, czyli wielobóstwo. Politeizm wyznawali starożytni Grecy.

16.Bogowie olimpijscy

Dwanaścioro najważniejszych bogów i bogiń Greków. Mieszkali w pałacach na górze Olimp. Według Greków wyglądali i żyli jak ludzie, ale byli nieśmiertelni i mieli nadludzkie moce.

17.Zeus

Władca świata i król wszystkich bogów. Grecy nazywali go „gromowładnym”, bo w gniewie miotał na ziemię pioruny. Jego żoną była Hera, opiekunka małżeństw.

18.Bogini Atena

Córka Zeusa, bogini sprawiedliwej wojny i mądrości. Opiekowała się sztuką, rzemiosłem i miastem Ateny, które wzięło nazwę od jej imienia.

19.Apollo

Syn Zeusa, słynny z urody bóg światła słonecznego, muzyki, wróżb i przepowiedni. Był opiekunem sztuki i poezji.

20.Hefajstos

Syn Zeusa i Hery, bóg ognia, kowali i złotników. Wykuwał broń i zbroje dla bogów, np. pioruny dla Zeusa. Jego żoną była Afrodyta - bogini miłości, piękna i kwiatów.

21.Hades

Brat Zeusa, władca podziemnego świata, do którego trafiały dusze zmarłych. Wejścia do tego świata strzegł trzygłowy pies Cerber.

22.Mit

Wymyślona opowieść o bogach i bohaterach. Próbuje wyjaśnić, jak powstał świat, skąd się biorą szczęście i nieszczęście oraz po co żyją ludzie. Zbiór mitów to mitologia.

23.Herosi

Tak Grecy nazywali dzieci bogów i ludzi. Herosi byli śmiertelni, ale mieli nadludzkie cechy. Jednym z nich był Herakles, syn Zeusa i ziemskiej kobiety. Wykonał dwanaście bardzo trudnych prac, np. zabił groźnego lwa.

24.Partenon

Marmurowa świątynia bogini Ateny na Akropolu w Atenach, ukończona w 432 r. p.n.e. Grecy uważali wnętrze świątyni za mieszkanie bóstwa, a obrzędy religijne odprawiali na zewnątrz.

25.Fidiasz

Słynny ateński rzeźbiarz. Wyrzeźbił dwa wielkie posągi Ateny na Akropolu: 12-metrowy posąg ze złota i kości słoniowej we wnętrzu Partenonu oraz posąg górujący nad miastem. Oba się nie zachowały.

26.Filozofia

Po grecku „umiłowanie mądrości”. Powstała w starożytnej Grecji. Filozofowie zastanawiali się m.in., jak powstał świat, bo nie wystarczały im odpowiedzi z mitów.

27.Igrzyska olimpijskie

Najważniejsze zawody sportowe starożytnych Greków. Odbywały się co cztery lata w Olimpii i były uroczystością ku czci Zeusa. Pierwsze odbyły się w 776 r. p.n.e., a ostatnie około 393 r. n.e.

28.Olimpia

Miejscowość, w której odbywały się igrzyska olimpijskie - nie myl jej z górą Olimp. Stały tam m.in. gimnazjon (miejsce ćwiczeń), palestra (szkoła zapasów i boksu), Świątynia Zeusa, Świątynia Hery i stadion.

29.Pokój boży

Czas, w którym Grekom nie wolno było toczyć wojen. Posłańcy ogłaszali go miesiąc przed igrzyskami, a trwał aż do powrotu zawodników i widzów do domu.

30.Kto mógł startować w starożytnych igrzyskach?

Tylko wolni Grecy - mężczyźni i chłopcy od 12. roku życia. Nie mogli startować niewolnicy, cudzoziemcy ani kobiety.

31.Czym starożytne igrzyska różniły się od dzisiejszych?

Były uroczystością religijną ku czci Zeusa i odbywały się zawsze w Olimpii. Startowali tylko wolni Grecy, a atleci, czyli zawodnicy, występowali nago. Zwycięzca dostawał wieniec oliwny, a za kolejne miejsca nie było nagród.

32.Dyscypliny olimpijskie

Grecy dzielili je na lekką atletykę (biegi, skok w dal, rzut oszczepem i rzut dyskiem) i ciężką atletykę (zapasy, boks i pankration, czyli połączenie zapasów z boksem). Sport miał przygotować ich do wojny.

33.Jak powstał grecki teatr?

Na świętach ku czci Dionizosa, boga wina i zabawy, chór śpiewał pieśni o bogach. Jeden z chórzystów zaczął odgrywać ich treść. Zakładał maski, żeby wcielać się w różne postacie, i rozmawiał z chórem. Był pierwszym aktorem. Tak powstał grecki, a zarazem europejski teatr.

34.Jak wyglądało przedstawienie w greckim teatrze?

Teatry budowano pod gołym niebem i miały świetną akustykę. Grało trzech aktorów - samych mężczyzn - w dużych maskach. Chór śpiewał, tańczył i komentował akcję. Przedstawienia oglądali mężczyźni i kobiety.

35.Tragedia

Przedstawienie o sytuacji bez wyjścia. Bohater ponosi klęskę, a często umiera. Grecy cenili tragedie najwyżej. Są wystawiane do dziś, bo stawiają pytania, które zadajemy sobie nadal, np. dlaczego ludzie cierpią.

36.Kolonie greckie

Osady i miasta założone przez Greków za morzem. Ich mieszkańcy mówili po grecku, wierzyli w greckich bogów i budowali teatry i stadiony. Tak cywilizacja grecka rozpowszechniła się w Europie.

37.Co dała Europie cywilizacja grecka?

W starożytnej Grecji powstały demokracja, europejski teatr, filozofia i igrzyska olimpijskie. Przez wieki europejscy architekci i rzeźbiarze wzorowali się na dokonaniach Greków.

38.Nowożytne igrzyska olimpijskie

Pierwsze odbyły się w 1896 r. w Atenach. Od tego czasu są organizowane co cztery lata w różnych miastach. Wcześniej starożytne igrzyska odbywały się przez ponad 1100 lat, a potem przez 1500 lat ich nie było.