Dawniej i dziś: czas, mapa i źródła historyczne - Podróże w czasie 4

1.Przeszłość

To, co już minęło. Żyjemy teraz, czyli w teraźniejszości, a przed nami jest przyszłość.

2.Historia

Zajmuje się przeszłością. Słowo „historia” ma trzy znaczenia: 1) dzieje, czyli to, co się działo w przeszłości (np. historia Polski), 2) nauka o życiu ludzi w przeszłości, 3) opowieść o przeszłości.

3.Historycy

Specjaliści od historii. Badają przeszłość, na przykład jak ludzie kiedyś mieszkali, w co wierzyli i jak wyglądała dawna szkoła.

4.Po co nam historia?

Historia jest potrzebna, żeby wyciągać wnioski z przeszłości i lepiej rozumieć dzisiejszy świat. Na przykład około 200 lat temu we Francji jeden nauczyciel uczył nawet stu chłopców z pomocą uczniów-pomocników. Pomocnicy tylko czytali z książki, a koledzy uczyli się na pamięć. Wniosek: ten sposób się nie sprawdził i dziś nikt tak nie uczy.

5.Zmiany naturalne i zmiany wywołane przez człowieka

Wszystko, co istnieje, z czasem się zmienia. Jedne zmiany są naturalne, np. to, że rośniesz. Inne wynikają z działalności człowieka, np. wynalezienie telefonów komórkowych.

6.Jak przekazywano wiadomości na odległość?

Kilkaset lat temu listy przewozili konni posłańcy - było to drogie, więc korzystali z tego bogaci. Niecałe 200 lat temu powstał telegraf: sygnały elektryczne docierały po kablu jako kropki i kreski oznaczające litery. Około 150 lat temu wynaleziono telefon stacjonarny, kilkadziesiąt lat temu - telefon komórkowy bez kabla, a po 2004 r. rozpowszechniły się komórki z internetem.

7.Zmiany wyobrażeń i zwyczajów

Zmieniają się wyobrażenia ludzi o świecie. Dawniej niektórzy wierzyli w smoki, bo nie znali całego świata i nie mieli jak tego sprawdzić. Zmieniają się też zwyczaje: dawniej mężczyźni całowali kobiety w rękę na znak szacunku, a dziś ten zwyczaj zanika.

8.Zmiany szybkie i powolne

Jedne zmiany zachodzą szybko, a inne powoli. Po wynalezieniu telefonów komórkowych życie ludzi zmieniło się bardzo szybko - można było dzwonić z dowolnego miejsca. Listy ludzie pisali 500 lat temu, 200 lat temu i niektórzy piszą je do dziś, więc pod tym względem przez 300 lat nic się nie zmieniło.

9.Data

Oznaczenie roku, a czasem też miesiąca i dnia jakiegoś wydarzenia.

10.Uporządkowanie wydarzeń w czasie

Określenie kolejności wydarzeń. Pozwalają na to daty. Historycy potrzebują takiego uporządkowania, żeby wyciągać prawidłowe wnioski z przeszłości.

11.Władysław Jagiełło

W 1386 r. został królem Polski. W 1410 r. dowodził armiami Polski i Litwy, które pokonały Krzyżaków w bitwie pod Grunwaldem. Krzyżacy to niemiecki zakon rycerski, który założył własne państwo nad Bałtykiem.

12.Oś czasu

Pokazuje wydarzenia po kolei, od najdawniejszych do dziś. Człowiek rozumny przywędrował do Europy około 45 tysięcy lat temu. Jedne z pierwszych domów budowano 10 tysięcy lat temu. Jezus Chrystus urodził się ponad 2 tysiące lat temu, a Mieszko I, z którym wiążą się początki Polski, żył ponad tysiąc lat temu.

13.Nasza era (n.e.)

Czas liczony od narodzenia Jezusa Chrystusa, czyli od 1 roku naszej ery. Tak liczy się lata w Polsce i w wielu krajach świata. Słowo „rok” skracamy do „r.”, np. 1 r. n.e.

14.Przed naszą erą (p.n.e.)

Czas przed narodzeniem Chrystusa. Lata p.n.e. liczymy od końca, np. Juliusz Cezar urodził się w 100 r. p.n.e., a zginął w 44 r. p.n.e. Roku 0 nie było: po 1 r. p.n.e. od razu był 1 r. n.e.

15.Wiek (stulecie)

Pełne sto lat. I wiek trwał od 1 r. do 100 r., a II wiek - od 101 r. do 200 r. Wieki zapisujemy cyframi rzymskimi, a słowo „wiek” skracamy do „w.”, np. X w. Teraz żyjemy w XXI w., który trwa od 2001 r. do 2100 r.

16.Tysiąclecie

Pełne tysiąc lat.

17.Jak ustalić wiek na podstawie roku?

Dla daty 3-cyfrowej dodajemy 1 do pierwszej cyfry: 966 r. to X w. Dla daty 4-cyfrowej dodajemy 1 do liczby z dwóch pierwszych cyfr: 1386 r. to XIV w. Gdy data kończy się dwoma albo trzema zerami, nie dodajemy 1, tylko odrzucamy dwa ostatnie zera: 100 r. to I w., 1900 r. to XIX w., 2000 r. to XX w.

18.Wieki przed naszą erą

Liczymy je od końca, tak jak lata p.n.e.: III w. p.n.e., II w. p.n.e., I w. p.n.e. I w. p.n.e. to lata od 100 do 1 p.n.e., a II w. p.n.e. - lata od 200 do 101 p.n.e. Zaraz po I w. p.n.e. zaczął się I w. n.e.

19.Kalendarz

Ma dwa znaczenia: 1) system odmierzania lat, miesięcy, tygodni i dni, 2) spis dni, tygodni i miesięcy całego roku. Ludzie od najdawniejszych czasów mierzyli czas i tworzyli różne kalendarze.

20.Klepsydra

Dawny przyrząd do odmierzania czasu. W egipskiej klepsydrze wodnej z XIV w. p.n.e. woda powoli wyciekała przez otwór w dnie, a dziurki na ściankach pokazywały, ile czasu minęło. W klepsydrze piaskowej piasek przesypuje się z górnej bańki do dolnej.

21.Jak zmieniały się przyrządy do mierzenia czasu?

Przez wieki ludzie mierzyli czas niedokładnie, np. zegarem słonecznym (godzinę pokazuje cień nieruchomej wskazówki), klepsydrą i zegarami z jedną wskazówką - godzinową. Najlepsze zegary z wahadłem z XIX w. myliły się o sekundę dziennie. Zegar atomowy z 2025 r. myli się o 1 sekundę na 317 miliardów lat.

22.Jak zmieniał się Kraków?

Ludzie przekształcają miejsca, w których żyją. Na początku XI w. Kraków był drewniany i miał mniej niż 2 tysiące mieszkańców. Pod koniec XV w. miał więcej domów murowanych niż drewnianych, niecałe 20 tysięcy mieszkańców i był stolicą Polski. Dziś ma ponad 800 tysięcy mieszkańców.

23.Skąd historycy wiedzą, jak wyglądały dawne miejsca?

Wykorzystują m.in. obrazy, rysunki i zdjęcia z przeszłości, np. obraz ulicy Miodowej w Warszawie z 1777 r. Bez tego nie zrozumieliby np., dlaczego z Wawelu na Kazimierz szło się po moście - dawniej płynęła tam Wisła, a dziś jest ulica.

24.Mapa

Rysunek jakiegoś obszaru (np. Polski) wykonany według określonych zasad. Zaznacza się na niej m.in. miasta, rzeki i drogi.

25.Mapa historyczna

Mapa, która pokazuje dany obszar w przeszłości. W jej tytule jest informacja, jaki to obszar i w jakim czasie, np. Polska, Litwa i państwo zakonu krzyżackiego w 1410 r.

26.Legenda mapy

Objaśnienia kolorów, znaków i nazw użytych na mapie.

27.Skala mapy

Informuje, jakiej odległości w terenie odpowiada 1 centymetr na mapie, np. 1 cm = 100 km.

28.Strony świata na mapie

Każda mapa ma stały układ: u góry jest północ, na dole - południe, po prawej stronie - wschód, a po lewej - zachód.

29.Znaki na mapie historycznej

Błękitne plamy to morza lub jeziora, a niebieska linia to rzeka. Kółeczko oznacza miejscowość, a podkreślona nazwa miasta - stolicę państwa. Skrzyżowane szabelki oznaczają miejsce bitwy, obok podaje się jej datę. Każde państwo ma inny kolor, a jego nazwa jest zapisana dużymi czarnymi literami.

30.Polska, Litwa i państwo zakonu krzyżackiego w 1410 r.

Stolicą Polski był Kraków, stolicą Litwy - Wilno, a stolicą państwa zakonu krzyżackiego - Malbork. Polska i Litwa były wtedy połączone. Gdańsk i Grunwald leżały w państwie zakonu. Dziś Grunwald to wieś na Mazurach w Polsce, ale w 1410 r. leżał za granicą.

31.Źródła historyczne

Wszystkie ślady działania ludzi w przeszłości. Dzielimy je na źródła pisane (m.in. listy, pamiętniki, gazety, dokumenty) i niepisane (m.in. przedmioty, obrazy, zdjęcia i filmy, ustne opowieści). Teksty źródeł pisanych nazywamy tekstami źródłowymi. Bez źródeł nie wiedzielibyśmy o przeszłości nic.

32.Archeolodzy

Naukowcy, którzy prowadzą wykopaliska archeologiczne, czyli rozkopują ziemię, żeby odnaleźć i zbadać stare przedmioty. Czasem szukają też pod wodą, np. na dnie morza.

33.Skarb bydgoski

486 złotych monet, które archeolodzy odnaleźli w 2018 r. pod posadzką katedry w Bydgoszczy. Najstarsza moneta jest z końca XV w., a najmłodsza z 1652 r. Zapewne ktoś bogaty ukrył je w czasie wojny ze Szwedami w 1655 r. Historycy uznali skarb za wiarygodne źródło.

34.Odczytanie źródła historycznego

Odpowiedź na pytania do źródła: Co to jest? Kto to zrobił? Kiedy powstało? Gdzie powstało? Do czego służyło?

35.Wiarygodność źródła

Ocena, czy źródło jest autentyczne, czyli nie zostało sfałszowane, i czy przekazuje prawdziwe informacje. Pomagają w tym odpowiedzi na pytania do źródła.

36.Znaczenie historyczne

Mają je wydarzenia, które były ważne i spowodowały trwałe zmiany. Historycy opisują zwykle takie wydarzenia, bo wszystkich zdarzeń z przeszłości nie da się opisać.

37.Jak historycy poznają codzienne życie dawnych ludzi?

Badają źródła historyczne, np. pamiętniki, obrazy i portrety. Wyniki badań opisują w książkach i czasopismach. Starają się też odtworzyć wygląd dawnych strojów, przedmiotów i budowli.

38.Szkoła Rycerska

Szkoła z XVIII w., która kształciła oficerów i urzędników. Mieściła się w Pałacu Kazimierzowskim w Warszawie, a jej komendantem był książę Adam Kazimierz Czartoryski. Julian Ursyn Niemcewicz wspominał, że uczniowie wstawali o 6, szli na mszę, dostawali chleb z masłem, a o ósmej szli do klas.

39.Czy rysunek z XXI w. pokazujący dawne czasy jest źródłem historycznym?

Nie jest źródłem do poznania tamtych czasów, bo nie zostawili go ludzie z przeszłości. To odtworzenie zrobione dziś, np. na podstawie dawnych obrazów i tekstów źródłowych. Tak jest z rysunkiem mundurów uczniów Szkoły Rycerskiej.

40.Podobieństwo i różnica

Porównując dawny i dzisiejszy widok miejsca, ustalamy, co wyglądało podobnie, a co inaczej. Robimy to w czterech krokach: 1) jakiego typu ilustracje porównujemy, 2) kiedy powstały i co przedstawiają, 3) jakie są podobieństwa, 4) jakie są różnice, np. w budynkach, pojazdach i strojach ludzi.