Co to jest historia: czas, źródła i mapa - Odkrywamy historię 4

1.Historia

Nauka, która bada przeszłość człowieka od czasu, gdy wynalazł on pismo. Historią nazywamy także samą przeszłość oraz opowieść o niej.

2.Kto tworzy historię?

Historię tworzą wszyscy ludzie: królowie, politycy, żołnierze i uczeni, ale też zwykli ludzie w codziennym życiu. Tworzymy ją także my - każdy dzień, który minął, należy już do historii.

3.Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość

Przeszłość to czas, który przeminął, teraźniejszość to dzień dzisiejszy, a przyszłość to czas, który nadejdzie. To, co wydarzyło się w przeszłości, wpływa na teraźniejszość i przyszłość.

4.Historyk

Badacz wydarzeń z przeszłości. Jak detektyw zbiera materiały, ślady i dowody, aby dojść do prawdy. Odkrywa i wyjaśnia przyczyny, przebieg i skutki wydarzeń.

5.Jakie pytania zadaje historyk?

Co się wydarzyło? Kto brał udział? Kiedy to się wydarzyło? Gdzie to się działo? Dlaczego to się wydarzyło? Jaki był przebieg wydarzenia? Jakie były jego skutki?

6.Przyczyna, przebieg i skutek

Każde wydarzenie ma przyczynę (dlaczego się zaczęło), przebieg (jak się toczyło) i skutek, czyli następstwo. Na przykład: spór dwóch królów o zamek, potem wojna o zamek, a na końcu zdobycie zamku przez zwycięzcę.

7.Po co uczymy się historii?

Dzięki znajomości historii możesz poznać, kim jesteś jako Polka lub Polak, i lepiej rozumieć świat. Możesz przewidywać skutki wydarzeń, których przyczyny znasz, oraz uczyć się na dobrych i złych przykładach z przeszłości, czyli na cudzych błędach.

8.„Historia jest nauczycielką życia”

Słowa Cycerona - rzymskiego polityka, filozofa i mówcy z I wieku p.n.e. Znaczą, że dzięki poznaniu przeszłości możemy wyciągać wnioski na przyszłość i nie powtarzać dawnych błędów.

9.Muza

Według wierzeń starożytnych Greków bogini, która opiekuje się jakąś dziedziną sztuki lub nauki. Patronką historii jest muza Klio, przedstawiana ze zwojem papirusu.

10.Jak dawniej mierzono czas?

Na początku ludzie obserwowali pory dnia i nocy oraz pory roku. Później zbudowali przyrządy: w klepsydrze czas odmierzał przesypujący się piasek, zegar wodny działał podobnie, a w zegarze słonecznym godzinę wskazywał cień wskazówki na tarczy.

11.Doba

Podstawowa jednostka czasu. Dzieli się na 24 godziny.

12.Kalendarz

Pomaga planować czas. Najdawniejsze kalendarze powstały dzięki obserwacji ruchu planet i faz Księżyca. Podstawową jednostką w kalendarzu jest rok - tyle trwa jedno okrążenie Ziemi wokół Słońca. Rok dzieli się na miesiące i dni.

13.Kalendarz gregoriański

Kalendarz, którego używamy dziś. Nazwa pochodzi od papieża Grzegorza, który wprowadził go około 450 lat temu. Rok ma 365 dni i 12 miesięcy, a co cztery lata jest rok przestępny, który trwa 366 dni.

14.Chronologia

Kolejność występowania po sobie wydarzeń, a także nauka o mierzeniu czasu. Pomaga historykowi układać wydarzenia od najstarszego do najmłodszego, umieszczać je na osi czasu i obliczać, ile czasu między nimi minęło.

15.Tysiąclecie

Inaczej milenium - okres 1000 lat.

16.Wiek

Inaczej stulecie - okres 100 lat. Wieki zapisujemy najczęściej cyframi rzymskimi. W naszej erze wiek zaczyna się rokiem kończącym się na 01, a kończy rokiem kończącym się na 00, np. XV wiek to lata od 1401 do 1500.

17.Półwiecze

Połowa wieku, czyli 50 lat.

18.Era

Czas liczony od ważnego wydarzenia w historii ludzkości. Wyróżniamy dwie ery: przed naszą erą (p.n.e., przed Chr.) i naszą erę (n.e., po Chr.). Granicą między nimi są narodziny Chrystusa - początek naszej ery.

19.Daty przed naszą erą i w naszej erze

Daty rosną w obie strony od narodzin Chrystusa. Dlatego wydarzenie z V wieku p.n.e. było wcześniej niż z II wieku p.n.e., a w naszej erze X wiek jest późniejszy niż IV wiek. Nie ma roku zero: po 1 roku p.n.e. od razu jest 1 rok n.e.

20.Jak obliczyć, który to wiek?

Zakryj dwie ostatnie cyfry daty rocznej i do pozostałej liczby dodaj 1, np. rok 1250: 12 + 1 = 13, czyli XIII wiek. Tak samo liczymy daty przed naszą erą. Uwaga: rok kończący się na 00 to ostatni rok wieku, więc nie dodajemy 1, np. rok 1000 to X wiek.

21.Która to połowa wieku?

W naszej erze spójrz na liczbę z dwóch ostatnich cyfr daty. Od 1 do 50 to pierwsza połowa wieku, a od 51 do 99 i 00 - druga. Na przykład chrzest Polski w 966 roku był w drugiej połowie X wieku.

22.Ile lat minęło między wydarzeniami?

Gdy oba wydarzenia są w naszej erze, od większej liczby odejmujemy mniejszą. Tak samo liczymy, gdy oba wydarzenia są przed naszą erą.

23.Epoki historyczne

Historycy podzielili dzieje ludzkości na pięć epok. Prehistoria (pradzieje) trwała do wynalezienia pisma około 5500 lat temu, starożytność - do upadku Cesarstwa Rzymskiego na Zachodzie w 476 roku, średniowiecze - do odkrycia Ameryki w 1492 roku, a nowożytność - do końca I wojny światowej w 1918 roku. Potem trwa współczesność, czyli nasza epoka.

24.Źródła historyczne

Ślady (rzeczy) pozostałe po działalności ludzi, którzy żyli przed nami. Dzięki nim historycy poznają przeszłość. Dzielimy je na materialne (pisane i niepisane) oraz niematerialne.

25.Źródła materialne

Źródła historyczne, których możemy dotknąć. Dzielimy je na pisane (np. listy, książki, gazety) i niepisane (np. budowle, sprzęty, ozdoby).

26.Źródła niematerialne

Ślady przeszłości, takie jak przekazy ustne powtarzane z pokolenia na pokolenie, wspomnienia, legendy, obyczaje, tradycje, pieśni, przysłowia i nazwy miejscowości. Legenda to opowieść, w której mieszają się motywy historyczne i zmyślone.

27.„Wyjść jak Zabłocki na mydle”

Powiedzenie, które jest śladem przeszłości w języku polskim. Cyprian Zabłocki, żyjący na przełomie XVIII i XIX wieku, nie chciał płacić cła i ukrył skrzynie z mydłem w wodzie. Mydło się rozpuściło, a on stracił towar. Tak mówimy o kimś, kto na swoim pomyśle stracił zamiast zarobić.

28.Dziedzictwo historyczne

To, co pozostało po dawnych pokoleniach. Należą do niego m.in. zabytki. Wszyscy powinniśmy o nie dbać i je chronić.

29.Zabytek

Obiekt wytworzony przez człowieka w przeszłości, np. budynek, dzieło sztuki, sprzęt domowy albo pojazd. Zabytki są cennymi źródłami historycznymi, dlatego je chronimy.

30.Archeolog

Badacz, który podczas wykopalisk odkrywa najstarsze źródła historyczne ukryte pod ziemią lub pod wodą. Znalezione przedmioty, np. monety, fragmenty naczyń, broń i ozdoby, często trafiają do muzeów.

31.Gdzie szukać śladów przeszłości?

M.in. w muzeum, skansenie, archiwum, bibliotece i galerii sztuki, w starych budowlach, na stanowisku archeologicznym oraz w archiwum historii mówionej.

32.Wiarygodność źródła

To, czy źródło podaje prawdziwe informacje. Autor mógł nie brać udziału w wydarzeniach, ubarwić opowieść, pomylić daty albo celowo wprowadzać w błąd. Dlatego historyk porównuje różne źródła.

33.Mapa

Rysunek przedstawiający zmniejszony i uogólniony obraz Ziemi lub nieba. Mapy geograficzne poznaje się na lekcjach przyrody, a na lekcjach historii korzysta się z map historycznych.

34.Mapa historyczna

Mapa przedstawiająca informacje dotyczące przeszłości. Pozwala umieścić wydarzenia w przestrzeni, czyli w określonym miejscu lub na określonym terenie.

35.Atlas

Zbiór map wydany w postaci książki.

36.Co pokazuje mapa historyczna?

M.in. odległość między miejscami wydarzeń, obszar, na którym się rozgrywały, uproszczony przebieg wydarzenia (np. wojny) i granice państw w określonym czasie. Pokazuje też zmiany na danym obszarze w ciągu lat lub wieków.

37.Tytuł mapy

Informuje, co przedstawia mapa, czyli jaka jest jej treść. Pracę z mapą lub planem zawsze zaczynamy od przeczytania tytułu i legendy.

38.Legenda mapy

Objaśnienie znaków, linii, kolorów i tekstów umieszczonych na mapie. Mapa ma wiele znaków umownych, dlatego mówimy, że mapę się czyta, a nie ogląda.

39.Skala mapy

Informuje, jak bardzo obszar na mapie został pomniejszony. Dzięki niej można określić, jakiej rzeczywistej odległości w terenie odpowiada odległość na mapie.

40.Plan

Obraz mniejszego obszaru, np. miasta, budynku albo pola bitwy. Tak jak mapa ma skalę, tytuł, legendę i znaki. Mapy pokazują duże obszary, np. kontynenty i państwa.