Powstanie listopadowe - przebieg i najważniejsze bitwy

Królestwo Polskie było połączone z Rosją osobą wspólnego monarchy: car był jednocześnie królem Polski. Miało własną konstytucję i wojsko, ale władze rosyjskie naruszały jego prawa. Łamanie konstytucji, cenzura i prześladowanie przeciwników politycznych sprzyjały powstawaniu tajnych organizacji.

Spisek wojskowy działał w warszawskiej Szkole Podchorążych. Jego uczestnicy obawiali się wykrycia oraz wysłania polskich żołnierzy do walki przeciw rewolucjom w zachodniej Europie. Do wystąpienia przystąpili pod przywództwem Piotra Wysockiego w nocy z 29 na 30 listopada 1830 r.

Atakujący Belweder chcieli pojmać wielkiego księcia Konstantego, który dowodził wojskiem Królestwa. Nie osiągnęli tego celu. Do walki przyłączyli się jednak mieszkańcy Warszawy; zdobycie Arsenału umożliwiło uzbrojenie kolejnych osób.

Część polityków i wojskowych uważała, że Rosja jest zbyt silna, aby pokonać ją w wojnie. Józef Chłopicki, który 5 grudnia 1830 r. objął władzę dyktatorską, próbował porozumieć się z carem. Dyktator powstania skupiał w swoich rękach najwyższą władzę potrzebną do kierowania walką.

Mikołaj I domagał się podporządkowania. Niepowodzenie rokowań doprowadziło do ustąpienia Chłopickiego. 25 stycznia 1831 r. sejm ogłosił detronizację cara, czyli odebrał mu polską koronę. Było to zerwanie więzi politycznej łączącej Królestwo z Rosją.

W lutym do Królestwa wkroczyła armia Iwana Dybicza. Rosjanie zamierzali szybko opanować Warszawę i zakończyć powstanie. Polacy musieli bronić stolicy, która była siedzibą władz i ważnym ośrodkiem wojskowym.

Pierwsze starcia pokazały, że polskie oddziały potrafią skutecznie walczyć z przeciwnikiem. Nie każdy sukces miał jednak taką samą wagę: rozbicie części wojsk rosyjskich nie oznaczało zniszczenia całej armii najeźdźcy.

Pod Olszynką Grochowską toczyły się ciężkie walki o teren na wschód od Warszawy. Obie strony poniosły duże straty. Polacy wycofali się ku stolicy, lecz Rosjanie nie zdołali od razu jej zaatakować. Chłopicki odegrał ważną rolę w kierowaniu walką, mimo że nie był już dyktatorem.

Wiosną Polacy podjęli ofensywę, czyli działania nastawione na zaatakowanie i pokonanie przeciwnika. Naczelnym wodzem był Jan Skrzynecki, a ważnym twórcą planów operacyjnych - Ignacy Prądzyński. Początkowo polska armia odniosła kilka zwycięstw.

Dowództwo nie wykorzystało w pełni wiosennych sukcesów. Ostrożność Skrzyneckiego i zwlekanie z kolejnymi działaniami dawały przeciwnikowi czas na poprawę położenia. Pod Ostrołęką wojska Dybicza zadały Polakom dotkliwą porażkę.

Po Ostrołęce polskiej armii trudniej było prowadzić działania zaczepne. Rosjanie przejęli inicjatywę, czyli mogli w większym stopniu narzucać miejsce i czas dalszych walk.

Latem dowodzenie armią rosyjską przejął Iwan Paskiewicz. Jego wojska obeszły Warszawę i zagroziły jej od zachodu. Szturm rozpoczął się 6 września 1831 r.; na Woli zginął broniący umocnień generał Józef Sowiński.

Po kolejnych walkach i rokowaniach polskie oddziały opuściły stolicę. 8 września do Warszawy wkroczyli Rosjanie. Utrata najważniejszego ośrodka powstania bardzo utrudniła organizowanie dalszego oporu.

Główna armia polska przekroczyła granicę pruską 5 października. Władze Prus rozbroiły i internowały żołnierzy, uniemożliwiając im powrót do walki. Jeszcze przez pewien czas broniły się twierdze: Modlin poddał się 9 października, a Zamość - 21 października 1831 r.

Rosja dysponowała większymi zasobami wojskowymi i materialnymi: mogła uzupełniać straty oraz kierować do walki kolejne oddziały. Polska armia odnosiła zwycięstwa, ale nie zdołała rozbić głównych sił przeciwnika. Jej położenie pogarszały błędy i niezdecydowanie części dowódców.

Powstańcy nie otrzymali zagranicznej pomocy wojskowej. Nie przeprowadzili też uwłaszczenia chłopów, czyli nadania im użytkowanej ziemi na własność. Utrudniało to pozyskanie szerokiego poparcia ludności wiejskiej, choć część chłopów uczestniczyła w walkach.

Po klęsce car ograniczył samodzielność Królestwa. Zniósł jego konstytucję, sejm i odrębną armię. Uczestnikom powstania groziły więzienie, zesłanie i utrata majątku.

Wielu żołnierzy, polityków i twórców opuściło ziemie polskie. Ten ruch uchodźczy nazywamy Wielką Emigracją; jednym z jej głównych ośrodków stała się Francja.