Kultura polska pod zaborami

Po rozbiorach Polacy żyli pod władzą trzech państw, ale nadal tworzyli wspólnotę opartą na języku, tradycji i pamięci historycznej. Książki, pieśni i obrazy przekazywały wiedzę o Polsce także dzieciom urodzonym już po utracie niepodległości.

Władze rosyjskie i pruskie ograniczały polskość przez rusyfikację i germanizację. Nasilenie tych działań zmieniało się w czasie. Nauczanie domowe i tajne lekcje pozwalały poznawać treści usuwane ze szkół, a rodziny przekazywały polskie obyczaje oraz język codzienny.

Dzieła drukowane na emigracji lub tam, gdzie panowała większa swoboda, trafiały również do pozostałych ziem polskich. Dzięki temu granice zaborów nie odcinały całkowicie Polaków od wspólnej kultury.

Romantyzm rozwijał się w pierwszej połowie XIX wieku. Twórcy cenili silne przeżycia, wyobraźnię oraz ludowe opowieści i wierzenia. W polskiej twórczości ważne miejsce zajęły utrata ojczyzny, emigracja i poświęcenie dla wolności.

Adam Mickiewicz i Juliusz Słowacki tworzyli znaczną część swoich dzieł poza ziemiami polskimi. Nazywano ich wieszczami, ponieważ ich poezja nadawała sens doświadczeniom narodu i wpływała na postawy czytelników. „Dziady” Mickiewicza ukazywały m.in. prześladowania polskiej młodzieży.

Fryderyk Chopin, który osiadł we Francji, rozsławił polską muzykę w Europie. Nie kopiował po prostu muzyki do tańca: przekształcał jej rytmy w rozbudowane utwory koncertowe. Polskie tradycje mogły więc docierać także do odbiorców nieznających polskiego języka.

W drugiej połowie XIX wieku pisarze częściej opisywali warunki życia, biedę, pracę i nierówności społeczne. Realizm pozwalał pokazywać, jak na los człowieka wpływają majątek, wykształcenie i środowisko. Nie zniknęło przy tym zainteresowanie historią ani sprawą narodową.

Henryk Sienkiewicz sięgał do przeszłości, aby dodawać czytelnikom otuchy. W „Trylogii” opisywał wojny XVII wieku, a przypominanie dawnych zagrożeń i zwycięstw pomagało podtrzymywać nadzieję w czasach niewoli. Jego Nagroda Nobla z 1905 roku zwróciła uwagę świata na polską literaturę.

Bolesław Prus przedstawiał społeczeństwo i jego problemy, natomiast Eliza Orzeszkowa łączyła temat pracy z pamięcią narodową. Maria Konopnicka pisała o ludziach ubogich i występowała w obronie polskości. Jej „Rota” stała się ważną pieśnią patriotyczną.

Na przełomie XIX i XX wieku Stanisław Wyspiański w „Weselu” pytał o zdolność Polaków do wspólnego działania. Władysław Reymont w „Chłopach” ukazywał wiejski świat podporządkowany rytmowi przyrody, pracy i obrzędów.

Obrazy Jana Matejki przypominały czasy, gdy Polska była samodzielnym państwem. Malarz pokazywał zarówno wielkie osiągnięcia, jak i wydarzenia skłaniające do zastanowienia się nad przyczynami upadku kraju. Jego dzieła były artystyczną interpretacją historii, a nie dokładnym zapisem wyglądu wydarzeń.

Artur Grottger skupiał uwagę na cierpieniu uczestników walk o wolność i ich bliskich. Jego rysunki budowały emocjonalną więź z powstańcami styczniowymi. Z kolei Józef Chełmoński ukazywał polską wieś, krajobraz i przyrodę, utrwalając obrazy ojczystego kraju.

Stanisław Moniuszko rozwijał polską twórczość operową i pieśniarską. W operach wykorzystywał rodzime obyczaje, a pieśni przeznaczone do domowego wykonywania wprowadzały polską muzykę do życia rodzinnego. Przykładem jest „Prząśniczka”, opowiadająca prostą historię za pomocą śpiewu i akompaniamentu.

Maria Skłodowska-Curie zdobyła podstawy wykształcenia w Warszawie, a studia i badania prowadziła we Francji. Wspólnie z mężem Piotrem odkryła polon i rad. Nazwa polonu przypominała światu o Polsce, której nie było wówczas na mapie jako niepodległego państwa.

Nagrodę Nobla z fizyki w 1903 roku otrzymała wspólnie z Piotrem Curie i Henrim Becquerelem za badania nad promieniotwórczością. W 1911 roku samodzielnie otrzymała Nobla z chemii. Jej osiągnięcia pokazywały znaczenie dostępu do wykształcenia i prowadzenia badań naukowych.

Autonomia Galicji, rozwijana od lat sześćdziesiątych XIX wieku, zapewniała większe możliwości legalnego działania niż w zaborze rosyjskim i pruskim. W Krakowie i Lwowie działały polskie środowiska akademickie, teatry i wydawnictwa. Uniwersytety w obu miastach oraz Akademia Umiejętności w Krakowie wspierały rozwój nauki.

Rozwój oświaty zwiększał liczbę osób umiejących czytać, a tańszy druk ułatwiał wydawanie książek i gazet. Prasa publikowała nie tylko wiadomości, lecz także porady, teksty popularyzujące naukę oraz powieści w odcinkach. Czytelnik nie musiał kupować od razu całej książki, aby poznawać kolejne części utworu.

Biblioteki, czytelnie i stowarzyszenia oświatowe umożliwiały samokształcenie. Organizowano odczyty, spotkania i przedstawienia amatorskie. Mieszkańcy mniejszych miejscowości mogli w ten sposób poznawać literaturę i wiedzę wcześniej dostępną głównie zamożniejszym grupom.

Na przełomie XIX i XX wieku rozwijała się kultura masowa, czyli przeznaczona dla szerokiej publiczności. Oprócz popularnej prasy i książek pojawiło się kino. Jego wczesne pokazy były nieme, a ruchome obrazy tworzyły nowy rodzaj widowiska.

Działalność kulturalna nie ograniczała się do wielkich twórców. Rodzic czytający dziecku po polsku, nauczyciel prowadzący lekcję historii oraz organizator wiejskiej czytelni również pomagali przekazywać polskość kolejnym pokoleniom.