Sztuka prehistoryczna - od malowideł do megalitów

1.Sztuka prehistoryczna

Twórczość społeczności żyjących przed pojawieniem się pisma na danym obszarze, obejmująca m.in. obrazy, ryty, rzeźby, przedmioty zdobione i budowle. Jej ramy czasowe różnią się zależnie od regionu.

2.Paleolit, mezolit i neolit - kolejność i znaczenie dla sztuki

Paleolit to starsza epoka kamienia, z której pochodzą m.in. malowidła jaskiniowe i drobne figurki. Mezolit jest środkową epoką kamienia. Neolit to młodsza epoka kamienia, związana z rozwojem rolnictwa, osiadłości, ceramiki i części tradycji megalitycznych.

3.Sztuka naskalna a sztuka mobilna

Sztuka naskalna obejmuje przedstawienia wykonane na naturalnej powierzchni skały, także w jaskiniach. Sztuka mobilna obejmuje niewielkie, przenośne przedmioty zdobione lub rzeźbione.

4.Naturalizm w sztuce prehistorycznej

Sposób przedstawiania polegający na odtwarzaniu rozpoznawalnego wyglądu istot i przedmiotów. W paleolitycznych wizerunkach zwierząt ujawnia się m.in. w trafnym oddaniu sylwetki, proporcji i cech gatunkowych.

5.Schematyzacja i stylizacja

Schematyzacja to upraszczanie formy do najważniejszych cech. Stylizacja to celowe przekształcanie wyglądu zgodnie z przyjętym sposobem obrazowania; może obejmować uproszczenie, wydłużenie lub wyolbrzymienie wybranych elementów.

6.Jak odróżniać fakt od hipotezy w badaniu sztuki prehistorycznej?

Fakt wynika z obserwacji zabytku lub badań, np. rozpoznania materiału i techniki. Hipoteza jest proponowanym wyjaśnieniem jego znaczenia lub funkcji; bez źródeł pisanych zwykle nie można jej uznać za pewną intencję twórcy.

7.Tematy paleolitycznej sztuki jaskiniowej

Obejmują przede wszystkim zwierzęta, a także znaki geometryczne, ślady dłoni i rzadsze przedstawienia ludzi. Dobór gatunków i motywów różni się między jaskiniami.

8.Pigmenty i techniki malarstwa paleolitycznego

Stosowano m.in. ochry zawierające związki żelaza, węgiel drzewny i związki manganu. Pigment nanoszono palcami, narzędziami przypominającymi pędzle lub tamponami, a także rozpylano; malowanie łączono niekiedy z ryciem.

9.Negatyw i pozytyw dłoni

Negatyw dłoni powstaje przez rozpylenie pigmentu wokół dłoni przyłożonej do skały, dzięki czemu pozostaje jej niezamalowana sylwetka. Pozytyw powstaje przez odbicie dłoni pokrytej pigmentem.

10.Ryt naskalny

Przedstawienie wykonane przez nacinanie, żłobienie lub wykuwanie powierzchni skały. W odróżnieniu od malowidła jego formę tworzy naruszona powierzchnia podłoża, a nie sama warstwa pigmentu.

11.Modelunek, relief skały i nakładanie przedstawień w jaskiniach

Zmiany tonu i barwy mogły sugerować objętość ciała, a naturalne wypukłości skały uzupełniać kształt zwierzęcia. Nakładanie jednego przedstawienia na drugie nazywa się superpozycją; może wskazywać kolejność ich wykonania.

12.Chauvet, Lascaux i Altamira - lokalizacja i cechy

Chauvet i Lascaux leżą we Francji, a Altamira w Hiszpanii. Chauvet wyróżniają m.in. lwy, nosorożce i niedźwiedzie, Lascaux - monumentalne przedstawienia m.in. turów, koni i jeleni, a Altamirę - polichromowane żubry wykorzystujące wypukłości sklepienia.

13.Materiały i techniki paleolitycznej sztuki mobilnej

Przenośne dzieła wykonywano m.in. z kamienia, kości, poroża i ciosów mamuta. Stosowano rzeźbienie, rycie i polerowanie; wyjątkowo zachowały się także paleolityczne figurki z wypalonej gliny.

14.Pełna rzeźba a relief

Pełna rzeźba jest przestrzenną formą opracowaną do oglądania z różnych stron. Relief to przedstawienie ukształtowane w powierzchni i pozostające związane z tłem.

15.Paleolityczne figurki określane jako Wenus

Umowna nazwa kobiecych przedstawień, często z podkreślonymi piersiami, brzuchem i biodrami oraz uproszczoną twarzą i kończynami. Nie wszystkie figurki mają te cechy; ich związek z płodnością jest hipotezą, a nazwa nie dowodzi kultu antycznej bogini.

16.Wenus z Willendorfu

Paleolityczna figurka kobiety odkryta w Austrii, wykonana z wapienia i pierwotnie pokryta czerwoną ochrą. Ma silnie podkreślone piersi, brzuch i biodra oraz twarz bez wyodrębnionych rysów.

17.Znaczenie figurek z Dolních Věstonic

Figurki z Dolních Věstonic na Morawach, w tym przedstawienie kobiety, wykonano z wypalonej gliny już w paleolicie. Dowodzą, że znajomość wypalania gliny wyprzedza upowszechnienie naczyń ceramicznych w neolicie.

18.Główne hipotezy dotyczące funkcji sztuki paleolitycznej

Proponuje się m.in. funkcje obrzędowe i magiczne, przekazywanie wiedzy, utrwalanie tożsamości grupy oraz wyrażanie znaczeń symbolicznych. Hipoteza magii łowieckiej zakłada wpływanie przez obraz na powodzenie polowania, ale nie wyjaśnia wszystkich zabytków.

19.Rolnictwo i osiadłość a przemiany sztuki w neolicie

Stałe osady sprzyjały rozwojowi budownictwa, zdobienia wyposażenia i naczyń oraz trwałych miejsc obrzędowych i pochówków. W wielu regionach upowszechniły się ornament geometryczny i schematyzacja, ale przemiany nie przebiegały wszędzie jednakowo.

20.Ornament

Motyw lub układ motywów służący dekoracji powierzchni, często oparty na powtórzeniu i rytmie. W prehistorii stosowano m.in. linie, zygzaki, spirale i figury geometryczne.

21.Sztuka naskalna hiszpańskiego Lewantu

Holoceńska tradycja malarstwa wschodniej Hiszpanii, znana z przedstawień ludzi w ruchu, m.in. podczas polowań i zbierania pożywienia. Często występuje w schroniskach skalnych; jej chronologia i związek z mezolitem oraz neolitem są przedmiotem dyskusji.

22.Megality: menhir, dolmen i kromlech

Megality to budowle lub konstrukcje z wielkich bloków kamiennych. Menhir jest pionowo ustawionym głazem, dolmen - komorą z kamiennych podpór i płyty nakrywającej, często grobową, a kromlech - kręgiem ustawionych kamieni.

23.Stonehenge - położenie, chronologia i konstrukcja

Zespół w południowej Anglii, którego główne fazy budowy przypadają na około 3000-2000 p.n.e. Łączy kręgi i układy kamieni z trylitami, czyli parami pionowych bloków połączonych nadprożem; jego oś wiąże się z kierunkami wschodu i zachodu Słońca w czasie przesileń.

24.Newgrange - forma i znaczenie

Neolityczny grobowiec korytarzowy w Irlandii, wzniesiony około 3200 p.n.e. Kamienną komorę i prowadzący do niej korytarz przykrywa kopiec; światło wschodzącego Słońca w okolicy przesilenia zimowego dociera do wnętrza przez specjalny otwór.