Rzeczpospolita szlachecka i unia lubelska

W demokracji szlacheckiej król dzielił wpływ na najważniejsze decyzje ze szlachtą. Na sejmie walnym obradował z posłami i senatorami. Prawa polityczne nie obejmowały wszystkich mieszkańców państwa na jednakowych zasadach.

Pozycję szlachty wzmacniały przywileje. Przywilej w Koszycach pochodził z 1374 roku, a uchwalona w Radomiu w 1505 roku konstytucja Nihil novi uzależniła ustanawianie nowych praw od zgody senatu i izby poselskiej.

Szlachta była zróżnicowana majątkowo. Magnaci posiadali wielkie dobra nazywane latyfundiami; średnia szlachta miała jedną lub kilka wsi, zagrodowa niewielkie gospodarstwa, a gołota nie posiadała ziemi. Przedstawiciele gołoty często służyli w wojsku.

Szlachta nazywała siebie Sarmatami. Legalny bunt szlachty przeciwko królowi określano jako rokosz.

Panowanie Jagiellonów w Polsce rozpoczął Władysław Jagiełło, który rządził w latach 1386-1434. Następnie panowali Władysław Warneńczyk w latach 1434-1444 oraz Kazimierz Jagiellończyk w latach 1447-1492.

Po Kazimierzu tron obejmowali kolejno Jan Olbracht w latach 1492-1501 i Aleksander Jagiellończyk w latach 1501-1506. Za Aleksandra uchwalono konstytucję Nihil novi.

Zygmunt I Stary panował w latach 1506-1548. Z jego czasami wiążą się bitwa pod Orszą w 1514 roku oraz hołd pruski w 1525 roku. Jego żona, Bona Sforza, pochodziła z Włoch i sprowadzała renesansowych artystów.

Zygmunt II August był królem od 1530 roku, jeszcze za życia ojca. Samodzielne rządy sprawował od 1548 do 1572 roku. Był miłośnikiem sztuki i ostatnim Jagiellonem na polskim tronie.

Od unii w Krewie z 1385 roku Polskę i Litwę wiązała unia personalna: łączył je monarcha z dynastii Jagiellonów. Pozostawały jednak odrębnymi państwami, w których obowiązywały różne prawa i obyczaje.

Poszczególne grupy społeczne inaczej oceniały pomysł ściślejszego połączenia.

Za współpracą przemawiało także zagrożenie ze strony Moskwy. W pierwszej połowie XVI wieku Litwa bez pomocy wojsk polskich miała niewielkie szanse przeciwko rosnącemu w siłę sąsiadowi.

Znaczenie miał również kryzys dynastii. Zygmunt II August nie miał męskiego potomka, a jego śmierć mogła doprowadzić nie tylko do końca panowania Jagiellonów, lecz także do zerwania związku państw opartego na wspólnym władcy.

W 1569 roku do Lublina zwołano sejm, który miał ustalić zasady ściślejszego związku Polski i Litwy. Część litewskich magnatów opuściła obrady, licząc, że król nie będzie ich kontynuował bez litewskiej reprezentacji.

Zygmunt II August, jako dziedziczny władca Litwy, zdecydował o włączeniu do Polski Podlasia, Wołynia i Ukrainy. Ta decyzja skłoniła przeciwników porozumienia do powrotu na sejm.

Akt unii podpisano 1 lipca 1569 roku. Powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów, a dotychczasowy związek personalny zastąpiła unia realna.

Zawarcie unii przedstawił później Jan Matejko. Na jego obrazie Zygmunt II August trzyma krzyż, a przedstawiciele szlachty składają przysięgę. Mikołaj „Rudy” Radziwiłł został ukazany jako przeciwnik porozumienia; nie podpisał aktu unii.

Unia realna oznaczała, że państwa łączyły już nie tylko osoba monarchy, lecz także wspólne instytucje i sprawy państwowe. Nie zlikwidowano jednak wszystkich polskich i litewskich odrębności.

Nowe państwo obejmowało Polskę i Litwę, co wyrażała nazwa Rzeczpospolita Obojga Narodów. Związek był trwalszy niż wcześniejsza unia oparta wyłącznie na osobie Jagiellona.

Po wygaśnięciu dynastii Jagiellonów o obsadzie tronu decydowała szlachta w drodze wolnej elekcji. Pierwszy taki wybór odbył się w 1573 roku. Wybrany wówczas monarcha pochodził z Francji i opuścił Rzeczpospolitą w następnym roku.

Pacta conventa były osobistymi zobowiązaniami wybranego władcy. Pozwala to odróżnić sam wybór monarchy od obietnic, których realizacji od niego oczekiwano.

Określenie „państwo bez stosów” wiąże się z tolerancją religijną. Ochrony pokoju między wyznaniami dotyczył akt konfederacji warszawskiej.

Ważną rolę w gospodarce odgrywał handel zbożem. Podczas spławu wiślanego przewożono je specjalnymi statkami - szkutami. Rozwój handlu sprawił, że Gdańsk stał się najbogatszym miastem Rzeczypospolitej.