Podkarpacki Konkurs z Historii - kultura polska 1864-1918 i Galicja

1.Praca organiczna i praca u podstaw

Dwa główne hasła pozytywistów po klęsce powstania styczniowego (1864): zamiast walki zbrojnej - wzmacnianie narodu pracą. Praca organiczna oznaczała rozwój gospodarki, przemysłu, handlu, rzemiosła i nauki, tak by społeczeństwo działało jak zdrowy organizm, w którym każda warstwa jest potrzebna. Praca u podstaw to oświata i pomoc najuboższym, przede wszystkim chłopom: nauka czytania i pisania, higieny i nowoczesnej uprawy ziemi. Głównym ośrodkiem pozytywizmu była Warszawa.

2.Scjentyzm, emancypacja kobiet i asymilacja Żydów

Kolejne hasła pozytywizmu. Scjentyzm to wiara w naukę i wiedzę opartą na doświadczeniu jako główne źródło postępu. Emancypacja kobiet oznaczała prawo kobiet do nauki, pracy zarobkowej i samodzielnego życia - temat ten podjęła Eliza Orzeszkowa w powieści „Marta”. Asymilacja Żydów to włączenie ich w życie polskiego społeczeństwa przy równych prawach i walka z uprzedzeniami; pisały o tym Orzeszkowa („Meir Ezofowicz”) i Maria Konopnicka („Mendel Gdański”).

3.Bolesław Prus

Pseudonim Aleksandra Głowackiego, warszawskiego pisarza i publicysty pozytywizmu. Jego najważniejsza powieść to „Lalka” - obraz Warszawy i jej mieszkańców, z kupcem Stanisławem Wokulskim i starym subiektem Ignacym Rzeckim. Pisał też nowele: „Kamizelka” (o miłości ubogiego małżeństwa i chorobie męża), „Katarynka” (adwokat pan Tomasz, który nie znosi katarynek, sprawia radość niewidomej dziewczynce) oraz „Antek” o losie wiejskiego chłopca. Napisał także powieści „Placówka” o chłopie broniącym swojej ziemi i „Faraon”.

4.Eliza Orzeszkowa

Pisarka pozytywizmu związana z Grodnem nad Niemnem. Jej najsłynniejsza powieść „Nad Niemnem” (1888) ukazuje życie szlachty i zaścianka nad Niemnem oraz pamięć o powstaniu styczniowym: Justyna Orzelska wybiera pracowitego Jana Bohatyrowicza, a ważnym miejscem jest mogiła powstańców w lesie. Orzeszkowa pisała o emancypacji kobiet („Marta”), o Żydach i ich asymilacji („Meir Ezofowicz”), a także wydała tom opowiadań o powstaniu 1863 r. pt. „Gloria victis”.

5.Henryk Sienkiewicz

Henryk Sienkiewicz (1846-1916) - najpopularniejszy pisarz epoki. Napisał Trylogię (1884-1888: „Ogniem i mieczem”, „Potop”, „Pan Wołodyjowski”) o wojnach XVII w., tworzoną „ku pokrzepieniu serc” Polaków pod zaborami. Inne dzieła to „Quo vadis” (1896) o pierwszych chrześcijanach w Rzymie Nerona, „Krzyżacy” (1897-1900), „W pustyni i w puszczy” oraz nowele „Janko Muzykant” i „Latarnik”. W 1905 r. jako pierwszy Polak otrzymał literacką Nagrodę Nobla - za całokształt twórczości.

6.Maria Konopnicka

Poetka i nowelistka pozytywizmu. Pisała o krzywdzie chłopów i biedoty miejskiej oraz utwory dla dzieci, np. „O krasnoludkach i sierotce Marysi”. W noweli „Mendel Gdański” pokazała niechęć tłumu wobec Żyda, który czuł się Polakiem. Jej wiersz „Rota” (1908) był protestem przeciw germanizacji w zaborze pruskim. Muzykę do niego skomponował Feliks Nowowiejski, a pierwsze publiczne wykonanie odbyło się w Krakowie w 1910 r., podczas odsłonięcia Pomnika Grunwaldzkiego.

7.Młoda Polska

Okres w kulturze polskiej w latach 1890-1918. Artyści odrzucili pozytywizm z jego pracą organiczną i sztuką użyteczną i głosili hasło „sztuka dla sztuki”. Prekursorem Młodej Polski był Stanisław Przybyszewski. Nazwę epoki upowszechnił cykl artykułów Artura Górskiego w krakowskim tygodniku „Życie” (1898). Głównym ośrodkiem był Kraków. Cyganeria krakowska, czyli artystyczna bohema gardząca filistrem (mieszczuchem), spotykała się m.in. w kawiarni Jama Michalika, gdzie od 1905 r. działał kabaret Zielony Balonik.

8.Nurty Młodej Polski: dekadentyzm, symbolizm, impresjonizm, secesja

Dekadentyzm to poczucie schyłku epoki, pesymizm i zniechęcenie do życia (np. liryka Tetmajera). Symbolizm wyraża uczucia i idee za pomocą symboli, które odbiorca musi odczytać (np. obrazy Malczewskiego). Impresjonizm utrwala chwilowe wrażenie, grę światła i barw (np. pejzaże Wyczółkowskiego). Secesja to styl w sztuce i rzemiośle: faliste linie, ornamenty, motywy roślinne i łączenie różnych dziedzin sztuki (np. witraże i polichromie Wyspiańskiego).

9.Stanisław Wyspiański - „Wesele” (1901)

Stanisław Wyspiański (1869-1907) z Krakowa był dramaturgiem, malarzem, grafikiem i projektantem - artystą wszechstronnym. Jego najsłynniejszy dramat „Wesele” wystawiono w Krakowie w 1901 r. Utwór powstał na kanwie prawdziwego wesela poety Lucjana Rydla z chłopką w podkrakowskich Bronowicach. Ukazuje spotkanie inteligencji z chłopami i ich niezdolność do wspólnego czynu narodowego, a obok gości pojawiają się postacie fantastyczne, m.in. Chochoł. Wyspiański napisał też „Wyzwolenie” i „Noc listopadową”.

10.Witraże i polichromie Wyspiańskiego w kościele Franciszkanów w Krakowie

Wyspiański był uczniem Matejki i pomagał mu przy polichromii kościoła Mariackiego. W kościele Franciszkanów w Krakowie zaprojektował polichromie, czyli malowidła ścienne, w stylu secesji, pełne motywów roślinnych, zwłaszcza kwiatów, oraz witraże. Najsłynniejszy z nich przedstawia Boga Ojca stwarzającego świat („Stań się”). Wyspiański malował też pastelami, szczególnie portrety dzieci i widoki Krakowa, a także projektował meble i wnętrza, łącząc różne dziedziny sztuki.

11.Stefan Żeromski

Prozaik Młodej Polski, nazywany sumieniem polskiej literatury. W „Syzyfowych pracach” opisał rusyfikację w gimnazjum w zaborze rosyjskim i patriotyczne dojrzewanie uczniów, Marcina Borowicza i Andrzeja Radka. W „Ludziach bezdomnych” lekarz Tomasz Judym rezygnuje ze szczęścia osobistego, by leczyć biednych - to kontynuacja idei pracy u podstaw. W powieści „Popioły” Żeromski ukazał czasy napoleońskie i udział Polaków w walkach u boku Napoleona.

12.Władysław Reymont

Prozaik Młodej Polski. Jego powieść „Chłopi” w czterech tomach (Jesień, Zima, Wiosna, Lato) przedstawia życie wsi Lipce w rytmie pór roku, prac polowych i obrzędów; ważne postacie to bogaty gospodarz Maciej Boryna, jego syn Antek i Jagna. „Ziemia obiecana” pokazuje szybki rozwój przemysłowej Łodzi i bezwzględną walkę fabrykantów o majątek. Za „Chłopów” Reymont otrzymał literacką Nagrodę Nobla w 1924 r., już w niepodległej Polsce.

13.Jan Kasprowicz i Kazimierz Przerwa-Tetmajer

Dwaj wybitni poeci Młodej Polski. Kazimierz Przerwa-Tetmajer, poeta dekadentyzmu, w wierszu „Nie wierzę w nic” wyraził pesymizm i zwątpienie epoki; pisał też liryki o Tatrach oraz opowiadania „Na Skalnym Podhalu”. Jan Kasprowicz, syn chłopski z Kujaw, tworzył „Hymny” o cierpieniu i złu świata oraz sonety o tatrzańskiej przyrodzie. Był profesorem Uniwersytetu Lwowskiego, a ostatnie lata spędził w Harendzie pod Zakopanem. Obok nich ważnym poetą był Leopold Staff.

14.Malarstwo historyczne „ku pokrzepieniu serc”

Malarstwo historyczne przedstawia ważne wydarzenia z dziejów narodu. W Polsce najpełniej rozwinęło się w XIX w., pod zaborami, gdy obrazy - podobnie jak powieści Sienkiewicza - miały dodawać Polakom otuchy i przypominać o dawnej wielkości państwa. Jego odmianą była batalistyka, czyli obrazy bitew, pochodów, oblężeń i życia obozowego. Mistrzem był Jan Matejko; sceny historyczne malowali też m.in. Piotr Michałowski (szarża pod Somosierrą), Juliusz i Wojciech Kossakowie oraz Henryk Siemiradzki.

15.Jan Matejko - program „zacznę od ran”

Jan Matejko (1838-1893) z Krakowa - najwybitniejszy polski malarz historyczny. Chciał pokazywać nie tylko chwałę, ale też błędy, które doprowadziły do upadku państwa. Takie są jego obrazy „Stańczyk” (1862) z zadumanym błaznem na balu u królowej Bony, „Kazanie Skargi” (1864) i „Rejtan” (1866) - protest posła przeciw zatwierdzeniu rozbioru. Po klęsce powstania styczniowego zaczął obraz „Rok 1863”, zwany też „Polonią”, ukazujący zakuwaną w kajdany Polskę; dzieło pozostało niedokończone.

16.Wielkie obrazy Matejki i „Poczet królów i książąt polskich”

W latach 70. i 80. XIX w. Matejko malował wielkie zwycięstwa i chwile chwały: „Batory pod Pskowem” (1872), „Bitwa pod Grunwaldem” (1878) - w jej centrum wielki książę Witold w czerwonym żupanie, „Hołd pruski” (1882) - książę Albrecht klęka przed Zygmuntem Starym w Krakowie, a także „Kościuszko pod Racławicami”. Cykl rysunków „Poczet królów i książąt polskich” (1892) utrwalił w wyobraźni Polaków wygląd władców. Matejko kierował też krakowską Szkołą Sztuk Pięknych.

17.Artur Grottger

Artur Grottger (1837-1867) - malarz i rysownik romantyczny z Galicji, który zmarł bardzo młodo. Sławę przyniosły mu cykle rysunków, tzw. kartonów, o powstaniu styczniowym: „Polonia” i „Lithuania”, a wcześniej cykl „Warszawa” o manifestacjach patriotycznych. Bardziej niż same bitwy pokazywał losy zwykłych ludzi: pożegnania, żałobę rodzin, cierpienie i wiarę powstańców. Reprodukcje jego cykli trafiały do wielu polskich domów. Namalował też „Modlitwę konfederatów barskich”.

18.Jacek Malczewski - symbolizm

Jacek Malczewski (1854-1929), uczeń Matejki, był najwybitniejszym polskim malarzem symbolistą. Na jego obrazach realistycznie namalowani ludzie spotykają postacie fantastyczne: chimery, fauny, anioły i Śmierć (Thanatos). Powracają motywy Polski (Polonia jako kobieta), Melancholii, sztuki i artysty oraz losu zesłańców na Syberii, inspirowane m.in. „Anhellim” Juliusza Słowackiego. Ojczyzna, cierpienie i rola artysty to główne tematy jego twórczości.

19.Najważniejsze obrazy Jacka Malczewskiego

Do najważniejszych dzieł Malczewskiego należą: „Melancholia” - wizja polskich dziejów i kolejnych pokoleń walczących o wolność; „Błędne koło” (1897) - obraz o losie i wyobraźni artysty; „Hamlet polski” (1903) - portret Aleksandra Wielopolskiego, wnuka polityka z czasów powstania styczniowego, pokazujący rozterki Polaka wobec sprawy narodowej; oraz obrazy o zesłańcach na Syberii. Malczewski namalował też wiele symbolicznych autoportretów, m.in. „Autoportret w zbroi”.

20.Aleksander Gierymski

Aleksander Gierymski (1850-1901) - jeden z najwybitniejszych polskich malarzy realistów, brat malarza Maksymiliana Gierymskiego. Przedstawiał codzienne życie Warszawy i jej ubogich mieszkańców: przekupki, robotników, ulice i zaułki miasta. Najbardziej znane jego dzieło to „Żydówka z pomarańczami”. Malował też sceny rodzajowe, m.in. „W altanie”. Mistrzowsko oddawał światło i jego zmiany o różnych porach dnia, co zbliżało go do impresjonistów.

21.Wojciech Kossak

Wojciech Kossak (1856-1942), syn malarza Juliusza Kossaka, był mistrzem batalistyki, czyli malarstwa bitew. Najchętniej malował konie, ułanów i kawalerię, epizody wojen napoleońskich i powstania listopadowego, np. „Olszynkę Grochowską” (1886) o bitwie z lutego 1831 r. Jego ojciec Juliusz, akwarelista, ilustrował m.in. Trylogię Sienkiewicza i namalował „Odsiecz smoleńską”. Malarzem był też syn Wojciecha, Jerzy - tak powstała rodzinna tradycja trzech pokoleń Kossaków.

22.Panorama Racławicka

Ogromny obraz batalistyczny namalowany w latach 1893-1894 przez Jana Stykę i Wojciecha Kossaka z pomocą innych malarzy, na setną rocznicę bitwy pod Racławicami z 1794 r. Pokazuje zwycięstwo wojsk Tadeusza Kościuszki i chłopów kosynierów nad Rosjanami. Płótno ma ok. 1800 metrów kwadratowych i jest rozpięte w okrągłej budowli, rotundzie, co daje widzowi wrażenie obecności na polu bitwy. Najpierw wystawiano je we Lwowie, a od 1985 r. - w rotundzie we Wrocławiu.

23.Olga Boznańska

Olga Boznańska (1865-1940) z Krakowa - najwybitniejsza polska portrecistka przełomu XIX i XX w. Kształciła się w Monachium, a potem przez wiele lat mieszkała i tworzyła w Paryżu. Malowała portrety o stłumionych, szarawych barwach, w których najważniejsze były nastrój i wnętrze psychiczne postaci; jej styl łączył realizm z wpływami impresjonizmu. Najbardziej znany obraz Boznańskiej to „Dziewczynka z chryzantemami”. Jej prace pokazywano na wystawach w wielu krajach Europy.

24.Leon Wyczółkowski

Leon Wyczółkowski (1852-1936) - malarz i grafik, jeden z głównych przedstawicieli impresjonizmu w malarstwie polskim. Malował pełne słońca sceny pracy, w których najważniejsze są światło i barwa, np. „Orkę na Ukrainie” (1892) oraz obrazy z rybakami nad morzem („Rybacy”). Później tworzył pejzaże tatrzańskie, m.in. widoki Morskiego Oka, a także portrety oraz rysunki i grafiki z zabytkami Krakowa. Był profesorem krakowskiej Szkoły Sztuk Pięknych.

25.Józef Chełmoński

Józef Chełmoński (1849-1914) - malarz realista, piewca polskiej wsi i przyrody. Malował życie chłopów, jarmarki, konie i pędzące zaprzęgi, np. „Czwórkę”, a także pejzaże o różnych porach roku i ptaki: bociany, kuropatwy, żurawie. Jednym z jego najsłynniejszych obrazów jest „Babie lato”. Przez kilkanaście lat mieszkał w Paryżu, gdzie jego obrazy z polską wsią cieszyły się powodzeniem, a potem osiadł we wsi Kuklówka na Mazowszu i malował bliską mu przyrodę.

26.Xawery Dunikowski

Xawery Dunikowski (1875-1964) - jeden z najwybitniejszych polskich rzeźbiarzy XX w.; jego wczesne dzieła należą do sztuki Młodej Polski. Rzeźby z tego okresu wyrażają symbolicznie uczucia i stany duszy, zwłaszcza tajemnicę narodzin, macierzyństwa i przemijania. Znane prace z tego czasu to „Tchnienie”, „Macierzyństwo”, „Fatum” i cykl „Kobiety brzemienne”. Dunikowski był profesorem Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie i wychował wielu rzeźbiarzy. Tworzył też portrety rzeźbiarskie i pomniki.

27.Stanisław Moniuszko - „Halka” i opera narodowa

Stanisław Moniuszko (1819-1872) - kompozytor nazywany ojcem polskiej opery narodowej. Jego opera „Halka” opowiada o góralce uwiedzionej i porzuconej przez szlachcica Janusza; pokazuje krzywdę ludu, a muzyka zawiera polskie tańce, m.in. mazura i tańce góralskie. Wystawiona w Warszawie w 1858 r., uznawana jest za polską operę narodową. Moniuszko komponował też pieśni do słów polskich poetów, zebrane w „Śpiewnikach domowych”, i był dyrygentem opery w Warszawie.

28.„Straszny dwór” Moniuszki

Opera komiczna Stanisława Moniuszki wystawiona w Warszawie w 1865 r., wkrótce po upadku powstania styczniowego. Bracia Stefan i Zbigniew, wracający z wojska, ślubują nie żenić się, by być zawsze gotowymi do walki, ale w dworze Miecznika, uważanym za straszny, zakochują się w jego córkach. Opera pokazuje obyczaje i patriotyzm dawnej szlachty, a słynny mazur i aria z kurantem budziły uczucia narodowe. Rosyjska cenzura zdjęła „Straszny dwór” ze sceny po kilku przedstawieniach.

29.Ignacy Jan Paderewski

Ignacy Jan Paderewski (1860-1941) - jeden z najsłynniejszych pianistów świata, kompozytor (m.in. „Menuet G-dur”, opera „Manru”) i działacz niepodległościowy. Za pieniądze z koncertów ufundował w Krakowie Pomnik Grunwaldzki, odsłonięty w 1910 r. w 500. rocznicę bitwy. W czasie I wojny światowej w Stanach Zjednoczonych zabiegał o poparcie dla sprawy polskiej, m.in. u prezydenta Woodrowa Wilsona. W 1919 r. był premierem i delegatem Polski na konferencji pokojowej w Paryżu.

30.Helena Modrzejewska

Helena Modrzejewska (1840-1909) - najwybitniejsza polska aktorka XIX w. Grała w teatrze w Krakowie, a potem na scenie warszawskiej, gdzie była gwiazdą. Słynęła z ról szekspirowskich, np. Julii, Ofelii i Lady Makbet. W 1876 r. wyjechała do Stanów Zjednoczonych i po opanowaniu języka angielskiego zrobiła tam wielką karierę jako Helena Modjeska, występując w całej Ameryce. Na gościnne występy wracała do kraju, m.in. do Krakowa i Lwowa.

31.Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie (1893)

Teatr otwarto w 1893 r. jako Teatr Miejski, a imię Juliusza Słowackiego otrzymał w 1909 r. Okazały gmach w stylu eklektycznym wzniesiono na Placu Świętego Ducha, wzorując się na paryskiej operze; kurtynę namalował Henryk Siemiradzki. Teatr szybko stał się ważną sceną Młodej Polski: w 1901 r. odbyła się tu prapremiera „Wesela” Wyspiańskiego, a w tym samym roku wystawiono „Dziady” Mickiewicza w inscenizacji Wyspiańskiego. Grano też dramaty Słowackiego i Krasińskiego.

32.Autonomia galicyjska - jak powstała?

Autonomia galicyjska to szeroki samorząd, który Galicja, czyli zabór austriacki, uzyskała w latach 60. XIX w. Po klęsce w wojnie z Prusami (1866) Austria musiała przebudować państwo: w 1867 r. powstały Austro-Węgry i przyjęto konstytucję. Aby zyskać poparcie Polaków, cesarz Franciszek Józef zgodził się na polskie rządy w kraju. Z autonomii korzystali głównie konserwatyści krakowscy, zwani stańczykami, lojalni wobec monarchii i przeciwni powstaniom.

33.Język polski w szkołach i urzędach Galicji

W 1867 r. powołano Radę Szkolną Krajową - urząd kierujący szkolnictwem w Galicji, w którym rządzili Polacy - i wprowadzono język polski jako język nauczania w szkołach; prawo dopuszczało też szkoły z językiem ruskim (ukraińskim). Od 1869 r. polski był językiem urzędowym w administracji i sądach. W gimnazjach uczono historii i literatury polskiej, powstawały nowe szkoły ludowe. W tym czasie w zaborze rosyjskim i pruskim narastały rusyfikacja i germanizacja szkół.

34.Sejm Krajowy we Lwowie i władze autonomicznej Galicji

Stolicą Galicji był Lwów. Tam obradował Sejm Krajowy (od 1861 r.), który uchwalał prawa m.in. w sprawach szkół, rolnictwa i dróg, a jego władzą wykonawczą był Wydział Krajowy z marszałkiem krajowym na czele. Cesarza reprezentował namiestnik, w czasach autonomii zwykle Polak, np. Agenor Gołuchowski. Polacy zasiadali też w parlamencie w Wiedniu (Radzie Państwa), a w rządzie austriackim był minister do spraw Galicji. Urzędnikami w kraju byli przeważnie Polacy.

35.Uniwersytet Jagielloński i Uniwersytet Lwowski w czasach autonomii

W czasach autonomii oba galicyjskie uniwersytety zostały spolonizowane, czyli wykłady prowadzono na nich po polsku. Uniwersytet Jagielloński w Krakowie, najstarsza polska uczelnia (założona w 1364 r.), stał się głównym ośrodkiem nauki polskiej; wykładali tu m.in. historycy Józef Szujski i Michał Bobrzyński. Na język polski przeszedł także Uniwersytet Lwowski. Na obu uczelniach studiowała młodzież ze wszystkich zaborów, także z Królestwa Polskiego, gdzie po powstaniu styczniowym uczelnie zrusyfikowano.

36.Politechnika Lwowska

Uczelnia techniczna we Lwowie, nazywana Politechniką Lwowską, w latach 70. XIX w. przeszła na język polski. Kształciła polskich inżynierów, architektów, budowniczych dróg i kolei, a dla młodzieży z innych zaborów była szansą na studia techniczne po polsku. W Galicji działały też inne polskie uczelnie, m.in. krakowska Szkoła Sztuk Pięknych i szkoła rolnicza w Dublanach pod Lwowem. Absolwenci galicyjskich uczelni stali się potem ważnymi fachowcami w odrodzonej Polsce.

37.Akademia Umiejętności w Krakowie (1872)

Akademia Umiejętności powstała w Krakowie w 1872 r. z przekształcenia Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, za zgodą cesarza. Była najważniejszą polską instytucją naukową pod zaborami: skupiała uczonych z Galicji, z pozostałych zaborów i z emigracji. Prowadziła badania, wydawała źródła historyczne, czasopisma i prace naukowe, przyznawała nagrody i stypendia. Pierwszym prezesem został lekarz Józef Majer. Po odzyskaniu niepodległości, od 1919 r., nosiła nazwę Polska Akademia Umiejętności.

38.Działalność Akademii Umiejętności

Akademia Umiejętności dzieliła się na trzy wydziały: filologiczny, historyczno-filozoficzny i matematyczno-przyrodniczy, a w ich ramach działały komisje, np. historyczna, językowa i fizjograficzna. Jej członkami byli najwybitniejsi polscy uczeni. Akademia wydawała dawne źródła do dziejów Polski oraz prace z wielu nauk, a siedzibę miała przy ulicy Sławkowskiej w Krakowie. Dzięki niej Kraków stał się naukową stolicą Polaków ze wszystkich zaborów, choć Polska nie istniała na mapie.

39.Galicja - „polski Piemont”

Galicję nazywano „polskim Piemontem” na wzór Piemontu, który zjednoczył Włochy. Dzięki autonomii działały tu swobodnie polskie szkoły, uczelnie, teatry, prasa i organizacje, np. Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”. Kraków stał się duchową stolicą Polaków: urządzano w nim obchody rocznic narodowych, w 1890 r. złożono na Wawelu prochy Adama Mickiewicza, a w 1910 r. odsłonięto Pomnik Grunwaldzki. Przed I wojną światową w Galicji powstały organizacje strzeleckie, z których wyrosły Legiony Polskie.

40.Szkoła Sztuk Pięknych i Muzeum Narodowe w Krakowie

Krakowską Szkołą Sztuk Pięknych od 1873 r. aż do śmierci w 1893 r. kierował Jan Matejko; uczyli się tu m.in. Jacek Malczewski i Stanisław Wyspiański. Później, gdy wykładali w niej Wyczółkowski i inni artyści Młodej Polski, stała się Akademią Sztuk Pięknych. Muzeum Narodowe w Krakowie założono w 1879 r.; pierwszą siedzibą były Sukiennice, a jednym z pierwszych darów był obraz Henryka Siemiradzkiego „Pochodnie Nerona”. We Lwowie działał Zakład Narodowy im. Ossolińskich (Ossolineum).