Podkarpacki Konkurs z Historii - Polska Jagiellonów

1.Unia w Krewie (1385)

Umowa zawarta w 1385 r. w Krewie między panami polskimi a wielkim księciem litewskim Jagiełłą. Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest w obrządku łacińskim razem z poddanymi, poślubić królową Jadwigę, przyłączyć Litwę do Korony, odzyskać ziemie utracone przez Polskę i uwolnić polskich jeńców. Przyczyny: wspólne zagrożenie ze strony zakonu krzyżackiego, zagrożenie Litwy ze strony Moskwy oraz szukanie przez panów małopolskich męża dla Jadwigi. Była to unia personalna - oba państwa łączyła osoba wspólnego władcy.

2.Chrzest Jagiełły (1386) i chrzest Litwy (1387)

W lutym 1386 r. w Krakowie Jagiełło przyjął chrzest i imię Władysław, następnie poślubił Jadwigę i został koronowany na króla Polski. W 1387 r. rozpoczęła się chrystianizacja Litwy w obrządku łacińskim: chrzczono ludność, a w Wilnie utworzono biskupstwo. Żmudź ochrzczono dopiero w XV w. Chrzest Litwy odebrał zakonowi krzyżackiemu pretekst do najazdów pod hasłem nawracania pogan i zbliżył Litwę do kultury łacińskiej Europy, a duchowni z Polski zakładali na Litwie parafie i szkoły.

3.Unia wileńsko-radomska (1401)

Nowe porozumienie Polski i Litwy zawarte w 1401 r. aktami wydanymi w Wilnie i w Radomiu, po śmierci królowej Jadwigi (1399) i po klęsce Witolda w bitwie z Tatarami nad Worsklą (1399). Witold, brat stryjeczny Jagiełły, został dożywotnio wielkim księciem litewskim pod zwierzchnictwem króla. Po śmierci Witolda władza nad Litwą miała wrócić do Jagiełły i jego następców. Polacy zobowiązali się nie wybierać nowego króla bez porozumienia z Litwinami. Unia wzmocniła sojusz obu państw przed wojną z Krzyżakami.

4.Unia w Horodle (1413)

Unia zawarta w 1413 r. w Horodle nad Bugiem, po zwycięstwie pod Grunwaldem. Potwierdzono odrębność Wielkiego Księstwa Litewskiego: po śmierci Witolda Litwini mieli wybierać wielkiego księcia w porozumieniu z królem i panami polskimi, a Polacy króla - w porozumieniu z Litwinami. Postanowiono zwoływać wspólne zjazdy panów obu państw. Na Litwie utworzono województwa wileńskie i trockie z wojewodami i kasztelanami na wzór polski. Kilkadziesiąt polskich rodów przyjęło do swoich herbów bojarów litewskich-katolików, którzy otrzymali prawa podobne do praw szlachty polskiej.

5.Unia lubelska (1569)

Unia realna Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego zawarta w 1569 r. na sejmie w Lublinie; powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów. Przyczyny: bezdzietność Zygmunta Augusta (groźba zerwania unii personalnej), wojna z Moskwą o Inflanty i dążenie szlachty litewskiej do praw szlachty polskiej. Wspólne: król wybierany wspólnie, sejm walny, polityka zagraniczna i jednakowa moneta (bita osobno). Osobne: wojsko, skarb, urzędy i prawo. Przed zawarciem unii do Korony włączono Podlasie, Wołyń, Bracławszczyznę i Kijowszczyznę.

6.Władysław II Jagiełło (król 1386-1434)

Wielki książę litewski, który po unii w Krewie i chrzcie został królem Polski; panował w latach 1386-1434, także po śmierci Jadwigi (1399). W 1400 r. odnowił Akademię Krakowską, na co Jadwiga zapisała swoje klejnoty. Pokonał Krzyżaków pod Grunwaldem (1410). Synów, Władysława i Kazimierza, miał z czwartą żoną, Zofią Holszańską (Sonką). Nadał szlachcie przywileje czerwiński (1422) i jedlneńsko-krakowski (1430, 1433) - ten drugi w zamian za uznanie praw jego synów do tronu. Założył dynastię Jagiellonów, rządzącą w Polsce do 1572 r.

7.Władysław III Warneńczyk

Starszy syn Jagiełły, koronowany na króla Polski w 1434 r. jako dziecko; w jego imieniu rządzili m.in. biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki i rada królewska. W 1440 r. został także królem Węgier. Węgrom zagrażała Turcja, dlatego stanął na czele wyprawy przeciw Turkom. Zginął w 1444 r. w bitwie pod Warną nad Morzem Czarnym (w dzisiejszej Bułgarii), stąd przydomek Warneńczyk; jego ciała nie odnaleziono. Po jego śmierci nastąpiło bezkrólewie, a w 1447 r. królem Polski został jego młodszy brat Kazimierz Jagiellończyk.

8.Kazimierz Jagiellończyk (król 1447-1492)

Młodszy syn Jagiełły, wielki książę litewski od 1440 r., a od 1447 r. król Polski - znów połączył oba państwa osobą jednego władcy. W 1454 r. poślubił Elżbietę Rakuszankę, córkę Albrechta II Habsburga, króla Niemiec, Czech i Węgier, co dało ich synom prawa do tronów Czech i Węgier. Prowadził wojnę trzynastoletnią i odzyskał Pomorze Gdańskie. Wydał przywileje cerekwicko-nieszawskie (1454). Nazywany „ojcem królów”, bo czterech jego synów zostało królami: Władysław, Jan Olbracht, Aleksander i Zygmunt Stary.

9.Władysław Jagiellończyk - król Czech i Węgier; zjazd wiedeński (1515) i Mohacz (1526)

Najstarszy syn Kazimierza Jagiellończyka, Władysław, został królem Czech w 1471 r., a królem Węgier w 1490 r. Na zjeździe wiedeńskim w 1515 r. Zygmunt Stary i Władysław porozumieli się z cesarzem Maksymilianem I Habsburgiem: dzieci Władysława - Ludwik i Anna - miały zawrzeć małżeństwa z wnukami cesarza, a cesarz przestał wspierać Krzyżaków i Moskwę. W 1526 r. syn Władysława, król Ludwik, zginął w bitwie z Turkami pod Mohaczem. Nie miał dzieci, więc trony Czech i Węgier przejęli Habsburgowie i Jagiellonowie je utracili.

10.Jan Olbracht i Aleksander Jagiellończyk

Synowie Kazimierza Jagiellończyka. Jan Olbracht był królem Polski w latach 1492-1501, a w tym czasie Litwą rządził jako wielki książę jego brat Aleksander. Za Olbrachta w 1493 r. obradował w Piotrkowie sejm uznawany za pierwszy dwuizbowy, w 1496 r. król wydał przywilej piotrkowski, a w 1497 r. poniósł klęskę podczas wyprawy do Mołdawii (na Bukowinie). Aleksander był wielkim księciem litewskim od 1492 r. i królem Polski w latach 1501-1506. Toczył wojny z Moskwą, a za jego panowania sejm w Radomiu uchwalił konstytucję nihil novi (1505).

11.Zygmunt I Stary i Bona Sforza

Zygmunt I Stary, syn Kazimierza Jagiellończyka, był królem Polski w latach 1506-1548. W 1518 r. poślubił Bonę Sforzę z rodu książąt Mediolanu. Za jego panowania przyjęto hołd pruski (1525), toczono wojny z Moskwą (utrata Smoleńska w 1514 r.), a Zamek Królewski na Wawelu przebudowano w stylu renesansu. Bona skupowała ziemie i powiększała majątek dynastii oraz popierała włoskich artystów; tradycja przypisuje jej też upowszechnienie w Polsce nowych warzyw. Jeszcze za życia ojca, w 1529 r., na króla wybrano ich syna Zygmunta Augusta.

12.Zygmunt II August (król 1548-1572)

Syn Zygmunta Starego i Bony Sforzy, ostatni Jagiellon w linii męskiej na tronie Polski. Wybrany na króla za życia ojca w 1529 r., samodzielnie panował w latach 1548-1572. Jego potajemny ślub z Barbarą Radziwiłłówną wywołał sprzeciw szlachty i matki. Nie miał dzieci, dlatego doprowadził do unii lubelskiej (1569). Poparł ruch egzekucyjny, prowadził wojnę o Inflanty z Moskwą i zgromadził na Wawelu kolekcję arrasów. Po jego śmierci (1572) króla wybierano na wolnej elekcji; pierwszy obrany, Henryk Walezy, zaprzysiągł artykuły henrykowskie (1573).

13.Wielka wojna z zakonem krzyżackim (1409-1411)

Wojna Polski i Litwy z zakonem krzyżackim. Przyczyny: spór o Żmudź (powstanie Żmudzinów w 1409 r., poparte przez Witolda) i dążenie Polski do odzyskania Pomorza Gdańskiego, zajętego przez zakon w 1308 r. Wielki mistrz Ulryk von Jungingen wypowiedział Polsce wojnę w 1409 r. i zajął ziemię dobrzyńską. W 1410 r. wojska polskie przeprawiły się przez Wisłę po moście łyżwowym pod Czerwińskiem, połączyły się z wojskami litewskimi i zwyciężyły pod Grunwaldem. Oblężenie Malborka się nie udało. Wojnę zakończył I pokój toruński (1411).

14.Bitwa pod Grunwaldem (15 VII 1410)

Najważniejsza bitwa wielkiej wojny, stoczona 15 lipca 1410 r. Wojska polskie i litewskie, wspierane przez oddziały ruskie i tatarskie, dowodzone przez Władysława Jagiełłę i wielkiego księcia Witolda, pokonały armię zakonu krzyżackiego. Przed bitwą posłowie krzyżaccy przynieśli królowi dwa nagie miecze jako wyzwanie do walki. Zginął wielki mistrz Ulryk von Jungingen i wielu rycerzy zakonnych. Zwycięstwa nie wykorzystano, bo oblężenie Malborka się nie udało, ale potęga militarna zakonu została złamana, a prestiż Polski i Litwy wzrósł.

15.I pokój toruński (1411)

Pokój kończący wielką wojnę z zakonem krzyżackim, zawarty w Toruniu w 1411 r. Litwa otrzymała Żmudź, ale tylko dożywotnio - na czas życia Jagiełły i Witolda. Polska odzyskała ziemię dobrzyńską. Krzyżacy zobowiązali się zapłacić wysokie odszkodowanie, głównie jako okup za jeńców. Pomorze Gdańskie i ziemia chełmińska pozostały przy zakonie, dlatego warunki pokoju uważa się za skromne w porównaniu ze zwycięstwem pod Grunwaldem. Spór o Żmudź zakończył dopiero pokój nad jeziorem Mełno (1422), który przyznał ją Litwie na stałe.

16.Związek Pruski (1440)

Organizacja szlachty i miast Prus (m.in. Gdańska, Torunia i Elbląga) założona w 1440 r. w obronie ich praw przeciw rządom zakonu krzyżackiego. Mieszczanie i szlachta sprzeciwiali się wysokim podatkom, utrudnianiu handlu i samowoli urzędników zakonnych. W 1454 r. Związek Pruski wypowiedział zakonowi posłuszeństwo, wywołał powstanie i opanował większość zamków, a jego poselstwo poprosiło Kazimierza Jagiellończyka o przyjęcie Prus pod władzę Polski. Król wydał akt inkorporacji (włączenia) Prus do Korony, co rozpoczęło wojnę trzynastoletnią.

17.Wojna trzynastoletnia (1454-1466)

Wojna Polski i Związku Pruskiego z zakonem krzyżackim. Zaczęła się od powstania Związku Pruskiego i aktu inkorporacji Prus do Korony w 1454 r. W tym samym roku polskie pospolite ruszenie poniosło klęskę pod Chojnicami, dlatego król oparł się na wojskach zaciężnych, opłacanych m.in. przez Gdańsk. W 1457 r. Polacy wykupili Malbork od nieopłaconych żołnierzy zaciężnych zakonu. Zwycięstwa pod Świecinem (1462) i w bitwie na Zalewie Wiślanym (1463) przesądziły o wygranej. Wojnę zakończył II pokój toruński (1466).

18.II pokój toruński (1466)

Pokój kończący wojnę trzynastoletnią, zawarty w Toruniu w 1466 r. Polska odzyskała Pomorze Gdańskie oraz ziemię chełmińską i michałowską, a także zyskała Malbork, Elbląg i Warmię (biskupstwo warmińskie). Ziemie te nazwano Prusami Królewskimi; zachowały one dużą samorządność. Pozostała część państwa zakonnego ze stolicą w Królewcu stała się lennem Polski - wielki mistrz musiał składać przysięgę wierności królowi polskiemu. Polska odzyskała dostęp do Bałtyku i panowała nad całym biegiem Wisły.

19.Hołd pruski (1525)

Po przegranej wojnie z Polską (1519-1521) wielki mistrz zakonu krzyżackiego Albrecht Hohenzollern, siostrzeniec Zygmunta Starego, przeszedł na luteranizm i zamienił państwo zakonne w świeckie księstwo (sekularyzacja). W kwietniu 1525 r. na Rynku w Krakowie złożył hołd lenny Zygmuntowi Staremu. Powstały Prusy Książęce ze stolicą w Królewcu - dziedziczne lenno Polski, uważane za pierwsze państwo luterańskie w Europie. Zakon krzyżacki przestał istnieć w Prusach, ale pozostawiono tam niemiecką dynastię Hohenzollernów.

20.Wojny z Moskwą i bitwa pod Orszą (1514)

Na przełomie XV i XVI w. Wielkie Księstwo Moskiewskie dążyło do opanowania wszystkich ziem ruskich i toczyło wojny z Litwą, odbierając jej rozległe ziemie. W 1514 r. wojska moskiewskie zajęły Smoleńsk. W tym samym roku hetman wielki litewski Konstanty Ostrogski pokonał armię moskiewską w bitwie pod Orszą, ale Smoleńska nie odzyskano - wrócił do Rzeczypospolitej dopiero w XVII w. Polska wspierała Litwę w tych wojnach, a szlachta litewska coraz bardziej potrzebowała pomocy Korony, co zbliżało oba państwa.

21.Wojna o Inflanty (od 1558)

Wojna o ziemie zakonu inflanckiego nad Bałtykiem (dzisiejsza Łotwa i Estonia), rozpoczęta w 1558 r. najazdem cara Iwana IV Groźnego. Zagrożony zakon w 1561 r. oddał się pod opiekę Zygmunta Augusta: Inflanty przyłączono do Litwy, a Kurlandia stała się lennem. O ziemie te walczyły też Szwecja i Dania. W 1563 r. Moskwa zdobyła Połock. Wojna wyczerpywała Litwę i była jedną z przyczyn unii lubelskiej. Zakończył ją dopiero król Stefan Batory rozejmem w Jamie Zapolskim (1582).

22.Najazdy tatarskie i zagrożenie ze strony Turcji

Chanat Krymski, państwo Tatarów powstałe w XV w., od lat 70. XV w. był zależny od Turcji. Tatarzy często najeżdżali ziemie ruskie Polski i Litwy (Podole, Wołyń), paląc wsie i uprowadzając ludzi w jasyr, czyli w niewolę. Do obrony utworzono stałe oddziały zaciężne (obronę potoczną); w 1512 r. Tatarów pokonano pod Wiśniowcem. Turcja zdobyła Konstantynopol (1453) i zagrażała Węgrom: pod Warną (1444) zginął Władysław Warneńczyk, a pod Mohaczem (1526) Ludwik Jagiellończyk. Za ostatnich Jagiellonów z Turcją utrzymywano pokój.

23.Monarchia stanowa

Ustrój, w którym król rządzi razem ze stanami - grupami społecznymi o określonych prawach i obowiązkach (duchowieństwo, szlachta, mieszczaństwo, chłopi). Stany uprzywilejowane uczestniczyły we władzy na zjazdach i sejmikach. W Polsce ukształtowała się w XIV i XV w.: królowie nadawali szlachcie przywileje w zamian za zgodę na następstwo tronu, podatki lub udział w wojnie (Koszyce 1374, Czerwińsk i Jedlnia, Cerekwica i Nieszawa, Piotrków 1496). Szlachta stała się najsilniejszym stanem, a okres ten zamyka konstytucja nihil novi (1505).

24.Przywilej koszycki (1374)

Przywilej wydany w 1374 r. w Koszycach przez króla Ludwika Węgierskiego dla szlachty polskiej w zamian za zgodę, aby tron objęła jedna z jego córek. Szlachta została zwolniona z podatków z wyjątkiem poradlnego - 2 groszy rocznie z łanu chłopskiego. Urzędy ziemskie mieli otrzymywać tylko miejscowi szlachcice, a za udział w wyprawie wojennej poza granice kraju król miał wynagradzać szlachtę i wykupywać ją z niewoli. Uznawany jest za pierwszy przywilej generalny, czyli obejmujący całą szlachtę.

25.Przywileje czerwińsko-jedlneńskie (1422, 1430-1433)

Przywileje nadane szlachcie przez Władysława Jagiełłę. Przywilej czerwiński (1422) zakazywał konfiskaty majątku szlachcica bez wyroku sądu. Przywilej jedlneńsko-krakowski (wydany w Jedlni w 1430 r. i potwierdzony w Krakowie w 1433 r.) wprowadził zasadę neminem captivabimus nisi iure victum - nie uwięzimy nikogo bez wyroku sądu, z wyjątkiem schwytanego na gorącym uczynku ciężkiego przestępstwa. Gwarantował więc szlachcie nietykalność osobistą. Jagiełło wydał go w zamian za zgodę na to, aby tron objął jego syn.

26.Przywileje cerekwicko-nieszawskie (1454)

Przywileje wydane przez Kazimierza Jagiellończyka w 1454 r., na początku wojny trzynastoletniej. Szlachta zebrana na pospolite ruszenie pod Cerekwicą zażądała nowych praw jako warunku udziału w wojnie, a po klęsce pod Chojnicami król wydał przywileje w Nieszawie, z czasem rozciągnięte na całą Koronę. Zobowiązał się, że bez zgody sejmików ziemskich nie zwoła pospolitego ruszenia i nie nałoży nowych podatków. Przywileje wzmocniły szlachtę średnią i sejmiki, a osłabiły możnowładców w radzie królewskiej, przygotowując powstanie sejmu walnego.

27.Przywilej piotrkowski (1496)

Przywilej wydany przez Jana Olbrachta w 1496 r. na sejmie w Piotrkowie. Ograniczał prawa chłopów i mieszczan na korzyść szlachty. W ciągu roku daną wieś mógł opuścić tylko jeden chłop, a z rodziny chłopskiej tylko jeden syn mógł odejść do miasta na naukę lub do rzemiosła. Mieszczanie dostali zakaz kupowania dóbr ziemskich. Szlachtę zwolniono z ceł na towary przywożone na własny użytek i wywożone z własnych majątków. Przywilej przyspieszył przywiązanie chłopów do ziemi i rozwój folwarków.

28.Konstytucja nihil novi (1505)

Ustawa uchwalona w 1505 r. na sejmie w Radomiu za panowania Aleksandra Jagiellończyka. Jej nazwa pochodzi od łacińskich słów nihil novi - nic nowego (bez wspólnej zgody). Król nie mógł odtąd wprowadzić żadnego nowego prawa bez zgody senatu i izby poselskiej. Konstytucja potwierdziła, że sejm walny składa się z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej. Uznaje się ją za umowny początek demokracji szlacheckiej. Rok później, w 1506 r., ogłoszono statut Łaskiego - drukowany zbiór praw Królestwa.

29.Sejm walny, senat i izba poselska

Sejm walny to najwyższa władza ustawodawcza, złożona z trzech stanów sejmujących: króla, senatu i izby poselskiej. Senat powstał z rady królewskiej - zasiadali w nim biskupi, wojewodowie, kasztelanowie i najwyżsi urzędnicy (ministrowie). Izbę poselską tworzyli posłowie wybierani przez szlachtę na sejmikach ziemskich, które dawały im instrukcje. Za pierwszy sejm dwuizbowy uważa się sejm w Piotrkowie z 1493 r. Sejm uchwalał prawa (konstytucje) i podatki oraz zgadzał się na pospolite ruszenie. Po unii lubelskiej obradował zwykle w Warszawie.

30.Demokracja szlachecka

Ustrój Polski od przełomu XV i XVI w., w którym w rządzeniu uczestniczyła cała szlachta, a nie tylko król i możnowładcy. Za umowny początek uznaje się konstytucję nihil novi (1505). Zasady: równość wszystkich szlachciców wobec prawa bez względu na majątek, udział szlachty w sejmikach, a przez posłów w sejmie walnym, nietykalność osobista i majątkowa, zgoda szlachty na podatki i pospolite ruszenie. Pełnię praw politycznych miała szlachta, więc była to demokracja jednego stanu - mieszczanie i chłopi byli odsunięci od władzy.

31.Ruch egzekucyjny

Ruch polityczny średniej szlachty w XVI w., domagający się egzekucji praw, czyli wykonywania obowiązujących ustaw, oraz egzekucji dóbr - zwrotu królewszczyzn (ziem królewskich) zajętych lub otrzymanych przez magnatów niezgodnie z prawem. Program: zakaz łączenia kilku wysokich urzędów, reforma skarbu i stałe wojsko, spisanie praw, ściślejsza unia z Litwą. Jednym z przywódców był Mikołaj Sienicki. Zygmunt August poparł ruch: sejm w Piotrkowie (1562-1563) nakazał zwrot części królewszczyzn i przeznaczył czwartą część ich dochodów (kwartę) na wojsko kwarciane.

32.Folwark pańszczyźniany

Duże gospodarstwo rolne należące do szlachcica, produkujące głównie zboże na sprzedaż, także za granicę. Pracowali w nim chłopi odrabiający pańszczyznę, a nie najemni robotnicy. Folwarki rozwijały się od końca XV w., a najbardziej w XVI w., bo w Europie Zachodniej rosła liczba mieszkańców i miast, a wraz z nią popyt na zboże i jego ceny. Szlachta powiększała folwarki kosztem gruntów chłopskich i zwiększała pańszczyznę. Folwark przynosił szlachcie bogactwo, ale osłabiał miasta i pogarszał położenie chłopów.

33.Pańszczyzna

Obowiązek bezpłatnej pracy chłopa na rzecz pana - właściciela ziemi, najczęściej w jego folwarku, w zamian za użytkowanie gospodarstwa. Wraz z rozwojem folwarków szlachta zwiększała jej wymiar. Statut toruński z 1520 r. ustalił, że chłop ma odrabiać co najmniej jeden dzień pańszczyzny w tygodniu z łanu, a z czasem obciążenia rosły. Jednocześnie ograniczano prawo chłopów do opuszczania wsi (przywilej piotrkowski 1496) i poddawano ich sądom pana. Tak utrwaliło się poddaństwo chłopów - przywiązanych do ziemi i zależnych od szlachcica.

34.Gdańsk - spław zboża Wisłą do Gdańska i eksport zboża

Gdańsk był największym miastem i głównym portem Polski po odzyskaniu Pomorza Gdańskiego (1466). Zboże z folwarków spławiano Wisłą i jej dopływami (m.in. Bugiem, Narwią i Sanem) na statkach rzecznych, zwykle wiosną, przy wysokiej wodzie. W Gdańsku sprzedawano je kupcom, głównie holenderskim, którzy wieźli je dalej na zachód Europy. Wywożono też drewno i produkty leśne. Do kraju sprowadzano sukno, wino, przyprawy i towary luksusowe. Gdańsk bogacił się na pośrednictwie w handlu i miał szerokie przywileje.

35.Renesans w Polsce i przebudowa Wawelu

Renesans (odrodzenie) to epoka w kulturze XV i XVI w., nawiązująca do wzorów starożytnej Grecji i Rzymu; w jej centrum był humanizm - zainteresowanie człowiekiem i jego sprawami. Do Polski renesans dotarł z Włoch, a w XVI w. przeżył rozkwit nazywany złotym wiekiem. Za Zygmunta Starego Zamek Królewski na Wawelu przebudowano na renesansową rezydencję z arkadowym dziedzińcem (Franciszek Florentczyk, Bartłomiej Berrecci). Przy katedrze wawelskiej Berrecci wzniósł Kaplicę Zygmuntowską z kopułą (1519-1533), nazywaną perłą renesansu.

36.Akademia Krakowska i druk w Krakowie

Akademia Krakowska to uniwersytet założony przez Kazimierza Wielkiego w 1364 r. i odnowiony w 1400 r. przez Władysława Jagiełłę dzięki zapisowi królowej Jadwigi. W XV w. słynęła z astronomii i matematyki; studiowali tu Polacy i cudzoziemcy, m.in. Mikołaj Kopernik. Kraków stał się też ośrodkiem drukarstwa: pierwsze druki powstały tu w latach 70. XV w., Szwajpolt Fiol drukował księgi cyrylicą (1491), a w XVI w. Jan Haller, Florian Ungler i Hieronim Wietor wydawali książki, także po polsku. Druk szerzył literaturę i nowe idee.

37.Mikołaj Kopernik

Astronom, matematyk i lekarz (1473-1543), urodzony w Toruniu. Studiował na Akademii Krakowskiej, a potem we Włoszech. Był kanonikiem kapituły warmińskiej we Fromborku; w czasie wojny z Albrechtem (1519-1521) organizował obronę zamku w Olsztynie. Napisał też traktat o monecie. W dziele „O obrotach sfer niebieskich”, wydanym w 1543 r., przedstawił teorię heliocentryczną: w środku układu jest Słońce, a Ziemia i inne planety krążą wokół niego; Ziemia obraca się też wokół własnej osi. Teoria podważyła pogląd geocentryczny Ptolemeusza.

38.Mikołaj Rej i Jan Kochanowski

Mikołaj Rej (1505-1569) - szlachcic, kalwinista, nazywany ojcem literatury polskiej, bo pisał po polsku, a nie po łacinie; autor m.in. „Krótkiej rozprawy między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem” (1543) i „Żywota człowieka poczciwego”. Jan Kochanowski (1530-1584) - najwybitniejszy poeta polskiego renesansu, związany z dworem Zygmunta Augusta, potem mieszkał w Czarnolesie; pisał fraszki, pieśni, „Treny” po śmierci córki Urszulki i tragedię „Odprawa posłów greckich”.

39.Andrzej Frycz Modrzewski

Pisarz polityczny i sekretarz królewski (ok. 1503-1572), jeden z najwybitniejszych polskich myślicieli politycznych renesansu. W dziele „O poprawie Rzeczypospolitej” (wydawanym w latach 1551-1554) postulował równość wszystkich stanów wobec prawa, w tym jednakowe kary za zabójstwo szlachcica i chłopa, sprawiedliwe sądy, rozwój szkół, staranny wybór urzędników i prowadzenie wyłącznie wojen obronnych. Krytykował nadużycia szlachty i ucisk chłopów. Pisał po łacinie, a jego dzieło przetłumaczono na kilka języków europejskich.

40.Reformacja i tolerancja religijna w Polsce

Reformacja to ruch odnowy Kościoła zapoczątkowany w 1517 r. przez Marcina Lutra w Niemczech, rozwinięty m.in. przez Jana Kalwina. W Polsce luteranizm przyjęli głównie mieszczanie Prus Królewskich, kalwinizm - część szlachty i magnatów (np. Mikołaj Radziwiłł Czarny), działali też bracia czescy i bracia polscy (arianie). Rzeczpospolita słynęła z tolerancji religijnej: nie toczono wojen religijnych, a konfederacja warszawska (1573) zapewniła pokój między wyznaniami. Reformę katolicką wspierali kardynał Stanisław Hozjusz i jezuici (od 1564 r.).