Podkarpacki Konkurs z Historii - wojny XVII w. ze Szwecją, Rosją i Turcją

1.Unia personalna polsko-szwedzka i detronizacja Zygmunta III Wazy

Zygmunt III Waza, syn króla Szwecji Jana III i Katarzyny Jagiellonki, od 1587 r. był królem Polski, a po śmierci ojca w 1592 r. objął także tron szwedzki - powstała unia personalna Rzeczypospolitej i Szwecji. Zygmunt, gorliwy katolik, rządził z Rzeczypospolitej, co budziło niechęć luterańskich Szwedów. Jego stryj Karol Sudermański pokonał go w 1598 r., a w 1599 r. stany szwedzkie zdetronizowały Zygmunta. Odtąd polscy Wazowie zabiegali o odzyskanie tronu w Sztokholmie, co stało się jedną z przyczyn wojen ze Szwecją.

2.Dominium Maris Baltici

Dominium Maris Baltici (łac. panowanie nad Morzem Bałtyckim) to cel polityki Szwecji w XVI-XVII w.: opanowanie wybrzeży i portów Bałtyku, a dzięki temu kontrola handlu morskiego i dochody z ceł. Na drodze Szwecji stała Rzeczpospolita, która od 1561 r. władała Inflantami (Ryga uznała władzę króla w 1581 r.) i rościła sobie prawa do Estonii. Gdy Zygmunt III ogłosił przyłączenie Estonii do Rzeczypospolitej, Karol Sudermański w 1600 r. wkroczył do Inflant. Tak zaczął się spór o Inflanty i Estonię, który z przerwami trwał do 1629 r., a powrócił w czasie potopu.

3.Bitwa pod Kircholmem (1605)

Bitwa stoczona 27 września 1605 r. pod Kircholmem nad Dźwiną, niedaleko Rygi, w czasie wojny o Inflanty. Wojska litewsko-polskie hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza pokonały znacznie liczniejszą armię szwedzką, którą dowodził król Karol IX (dawniej Karol Sudermański). O zwycięstwie zdecydowały szarże husarii - ciężkiej jazdy z długimi kopiami. Bitwa uratowała Rygę, ale nie zakończyła wojny: Rzeczpospolita nie wykorzystała sukcesu, bo brakowało pieniędzy na żołd, a wkrótce wybuchł rokosz Zebrzydowskiego. Wojnę przerwał rozejm w 1611 r.

4.Wojna o ujście Wisły (1626-1629)

W 1626 r. król Szwecji Gustaw II Adolf przeniósł wojnę z Inflant do Prus i zajął porty u ujścia Wisły (bez Gdańska), by przejąć zyski z handlu zbożem. Wojska koronne prowadził hetman polny koronny Stanisław Koniecpolski, który napadał na oddziały szwedzkie i nie dopuszczał do ich swobodnego marszu. W 1629 r. pod Trzcianą Koniecpolski, wsparty oddziałami cesarskimi, pokonał Szwedów, a Gustaw II Adolf omal nie dostał się do niewoli. Mimo zwycięstw Rzeczpospolita, wyczerpana wojną, przyjęła niekorzystny rozejm w Altmarku (1629).

5.Bitwa pod Oliwą (1627)

Bitwa morska stoczona 28 listopada 1627 r. na redzie Gdańska, niedaleko Oliwy, w czasie wojny o ujście Wisły. Okręty floty Rzeczypospolitej, zbudowanej z inicjatywy Zygmunta III Wazy, zaatakowały eskadrę szwedzką blokującą Gdańsk i zwyciężyły: zdobyto okręt flagowy przeciwnika, szwedzki okręt „Solen” został wysadzony przez własną załogę, a pozostałe okręty szwedzkie wycofały się. Zginęli dowódcy obu flot, m.in. polski admirał Arend Dickmann. Było to największe zwycięstwo morskie dawnej Rzeczypospolitej, ale nie przełamało szwedzkiej przewagi na Bałtyku, a polska flota kilka lat później przestała istnieć.

6.Rozejmy w Altmarku (1629) i w Sztumskiej Wsi (1635)

Rozejm w Altmarku (Starym Targu) zawarto w 1629 r. na 6 lat: Szwecja zatrzymała większość Inflant z Rygą i porty pruskie (m.in. Elbląg, Piławę i Kłajpedę) oraz pobierała cło (3,5%) od polskiego handlu morskiego. Rozejm w Sztumskiej Wsi zawarto w 1635 r. na ponad 25 lat: Szwedzi oddali porty pruskie i zrezygnowali z ceł, ale zachowali Inflanty na północ od Dźwiny. Władysław IV nie odzyskał korony szwedzkiej, choć się jej nie zrzekł. Rozejm ze Sztumskiej Wsi złamał w 1655 r. Karol X Gustaw, rozpoczynając potop.

7.Potop szwedzki (1655-1660)

Najazd Szwecji na Rzeczpospolitą w latach 1655-1660, nazywany potopem, bo wojska szwedzkie w kilka miesięcy zalały większość kraju. Króla Szwecji Karola X Gustawa skłoniły do ataku: dążenie do dominium Maris Baltici, roszczenia Jana Kazimierza do tronu szwedzkiego, słabość Rzeczypospolitej walczącej już z Kozakami i Rosją oraz namowy zdrajców, m.in. byłego podkanclerzego Hieronima Radziejowskiego. Szwedzi zajęli Warszawę i Kraków, a Jan Kazimierz schronił się na Śląsku. Wojnę zakończył pokój w Oliwie (1660).

8.Ujście i Kiejdany (1655)

Dwie kapitulacje z początku potopu. W lipcu 1655 r. pod Ujściem nad Notecią pospolite ruszenie szlachty wielkopolskiej, prowadzone m.in. przez wojewodę poznańskiego Krzysztofa Opalińskiego, po krótkich walkach poddało się Szwedom i uznało władzę Karola X Gustawa. Jesienią 1655 r. w Kiejdanach hetman wielki litewski Janusz Radziwiłł wraz z bratem stryjecznym Bogusławem zawarł ze Szwecją układ, który oddawał Wielkie Księstwo Litewskie pod jej opiekę i zrywał unię z Koroną. Obie kapitulacje otworzyły Szwedom drogę w głąb kraju.

9.Obrona Jasnej Góry (1655)

Obrona klasztoru paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie przed oblegającymi go Szwedami, od listopada do końca grudnia 1655 r. Obroną kierował przeor Augustyn Kordecki; Szwedzi nie zdobyli klasztoru i odstąpili od oblężenia. Militarnie było to wydarzenie niewielkie, ale miało ogromne znaczenie moralne: szwedzkie grabieże kościołów i atak protestanckiego wojska na sanktuarium z obrazem Matki Bożej zwróciły katolicką szlachtę i chłopów przeciw najeźdźcom. Obrona wzmocniła ruch oporu, który pod koniec 1655 r. ogarnął kraj.

10.Konfederacja tyszowiecka (1655)

Konfederacja przy królu Janie Kazimierzu zawiązana pod koniec grudnia 1655 r. w Tyszowcach przez szlachtę i wojsko, z hetmanami koronnymi Stanisławem Rewerą Potockim i Stanisławem Lanckorońskim. Jesienią 1655 r. także hetmani uznali władzę Karola X Gustawa, ale szwedzkie grabieże i powstania przeciw okupantom skłoniły ich do zmiany strony. Konfederaci wypowiedzieli posłuszeństwo królowi Szwecji i wezwali do powszechnej walki z najeźdźcą oraz poparcia Jana Kazimierza. Król wrócił ze Śląska na terytorium Rzeczypospolitej pod koniec grudnia 1655 r.

11.Śluby lwowskie Jana Kazimierza (1656)

Uroczyste przyrzeczenie złożone przez Jana Kazimierza w kwietniu 1656 r. w katedrze we Lwowie, w czasie walk ze Szwedami. Król oddał Rzeczpospolitą pod opiekę Matki Bożej i ogłosił Ją Królową Korony Polskiej. Obiecał także, że po wojnie ulży doli chłopów i mieszczan, którzy cierpieli z powodu wojny i coraz liczniej włączali się do walki z najeźdźcą. Śluby miały pozyskać do walki wszystkie stany i podkreślały religijny charakter wojny katolików z protestanckimi Szwedami, ale obietnicy poprawy losu chłopów po wojnie nie spełniono.

12.Stefan Czarniecki i wojna szarpana

Wojna szarpana (podjazdowa) to sposób walki polegający na nękaniu wroga: napadach na mniejsze oddziały i tabory, przecinaniu dróg zaopatrzenia i unikaniu walnej bitwy z silniejszą armią. W czasie potopu prowadził ją regimentarz Stefan Czarniecki. Choć wcześniej przegrał pod Gołębiem, w kwietniu 1656 r. wraz z Jerzym Lubomirskim pokonał Szwedów pod Warką. W latach 1658-1659 walczył ze Szwedami w Danii, a w 1660 r. z Rosjanami pod Połonką. Buławę hetmana polnego koronnego otrzymał dopiero tuż przed śmiercią (1665).

13.Bitwa pod Warszawą (1656)

Na początku lipca 1656 r. wojska Jana Kazimierza odbiły Warszawę z rąk Szwedów. Kilka tygodni później, pod koniec lipca, pod Warszawą rozegrała się trzydniowa bitwa: armia szwedzka Karola X Gustawa i jego sojusznika, elektora brandenburskiego Fryderyka Wilhelma, pokonała wojska polsko-litewskie, a Szwedzi znów zajęli stolicę. Klęska nie przesądziła wojny - w październiku 1656 r. pod Prostkami hetman polny litewski Wincenty Gosiewski, wsparty przez Tatarów, rozbił oddziały szwedzko-brandenburskie i wziął do niewoli Bogusława Radziwiłła.

14.Traktaty welawsko-bydgoskie (1657)

Układy zawarte w 1657 r. w Welawie i Bydgoszczy między Janem Kazimierzem a elektorem brandenburskim i księciem pruskim Fryderykiem Wilhelmem Hohenzollernem. Rzeczpospolita zrzekła się zwierzchnictwa lennego nad Prusami Książęcymi, które stały się państwem niezależnym, i oddała elektorowi w lenno ziemie lęborską i bytowską. W zamian Fryderyk Wilhelm porzucił sojusz ze Szwecją i przeszedł na stronę Rzeczypospolitej, co osłabiło Karola X Gustawa. Traktaty otworzyły drogę do powstania silnego państwa pruskiego, groźnego później dla Rzeczypospolitej.

15.Pokój w Oliwie (1660)

Pokój zawarty 3 maja 1660 r. w klasztorze cystersów w Oliwie koło Gdańska, kończący potop szwedzki; pośredniczyła w nim Francja. Rzeczpospolita nie straciła ziem zajętych przez Szwedów w czasie potopu, ale uznała, że Szwecja zatrzymuje Inflanty na północ od Dźwiny z Rygą - przy Rzeczypospolitej zostały Inflanty Polskie. Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego, a układ potwierdził niezależność Prus Książęcych. Pokój zakończył trwające od 1600 r. wojny polskich Wazów ze Szwecją i ich spór o koronę szwedzką.

16.Skutki potopu szwedzkiego

Potop należał do najbardziej niszczących wojen w dziejach Rzeczypospolitej. Skutki: spustoszenie wsi i miast (zwłaszcza Mazowsza, Wielkopolski i Prus Królewskich), upadek Warszawy i Krakowa, spadek liczby ludności, głód i epidemie; wywiezienie przez Szwedów dzieł sztuki, bibliotek i archiwów; utrata zwierzchnictwa nad Prusami Książęcymi; wzrost znaczenia magnatów i słabnięcie władzy króla; spadek tolerancji religijnej - w 1658 r. sejm wygnał arian (braci polskich), oskarżanych o współpracę ze Szwedami.

17.Dymitriady

Dymitriady to interwencje polskich magnatów w Rosji na początku XVII w. (1604-1609), w czasie wielkiej smuty po wygaśnięciu dynastii Rurykowiczów. Magnaci, m.in. Jerzy Mniszech, poparli Dymitra Samozwańca I, podającego się za syna cara Iwana IV Groźnego. W 1605 r., po śmierci cara Borysa Godunowa, Dymitr został carem. W 1606 r. poślubił Marynę Mniszchównę, ale w tym samym roku zginął w buncie bojarów, a carem obwołano Wasyla Szujskiego. Później poparcie zyskał Dymitr Samozwaniec II. Zygmunt III wspierał te wyprawy nieoficjalnie.

18.Interwencja Zygmunta III i zdobycie Smoleńska (1611)

W 1609 r. car Wasyl Szujski zawarł sojusz ze Szwecją, wrogiem Zygmunta III. Król uznał to za powód do wojny i otwarcie wkroczył do Rosji, by zdobyć tron carski dla siebie lub syna Władysława oraz odzyskać ziemię smoleńską, utraconą przez Litwę w XVI w. Od jesieni 1609 r. wojska królewskie oblegały Smoleńsk - potężną twierdzę na drodze do Moskwy. Miasto zdobyto w czerwcu 1611 r. po blisko dwuletnim oblężeniu. Smoleńsk był najważniejszą zdobyczą wojny z Rosją z lat 1609-1618, potwierdzoną w rozejmie w Dywilinie.

19.Bitwa pod Kłuszynem (1610)

Bitwa stoczona 4 lipca 1610 r. pod Kłuszynem, na drodze ze Smoleńska do Moskwy. Hetman polny koronny Stanisław Żółkiewski z siłami znacznie mniejszymi pokonał armię rosyjską Dymitra Szujskiego, brata cara, wspieraną przez najemników szwedzkich i zachodnioeuropejskich. Główną rolę odegrała husaria. Po bitwie bojarzy zdetronizowali cara Wasyla Szujskiego, a droga do Moskwy stanęła przed Żółkiewskim otworem. W 1611 r. hetman przywiózł Szujskich jako jeńców do Warszawy, gdzie na sejmie złożyli hołd Zygmuntowi III.

20.Władysław Waza carem i Polacy na Kremlu (1610-1612)

W 1610 r. bojarzy wybrali na cara królewicza Władysława, syna Zygmunta III, pod warunkiem przejścia na prawosławie, a polska załoga zajęła Kreml. Zygmunt III nie zgodził się na zmianę wyznania syna i chciał tronu dla siebie, więc Władysław nie przybył do Moskwy. Wzbudziło to niechęć Rosjan: w 1611 r. wybuchło powstanie, a załogę oblężono na Kremlu. Pospolite ruszenie Kuźmy Minina i księcia Dmitrija Pożarskiego zmusiło Polaków do kapitulacji w listopadzie 1612 r. W 1613 r. carem obrano Michała Romanowa.

21.Rozejm w Dywilinie (1619)

Rozejm z Rosją zawarty w grudniu 1618 r. w Dywilinie koło Moskwy, na 14,5 roku (obowiązywał od 1619 r.). Poprzedziła go nieudana wyprawa królewicza Władysława na Moskwę w latach 1617-1618, która miała mu zapewnić tron carski. Rzeczpospolita uzyskała ziemie smoleńską, czernihowską i siewierską i osiągnęła wtedy największy zasięg terytorialny w swoich dziejach. Wymieniono jeńców - wrócił m.in. Filaret, ojciec cara Michała Romanowa. Władysław nie zrzekł się tytułu cara, co stało się zarzewiem kolejnej wojny o Smoleńsk.

22.Wojna smoleńska (1632-1634)

Wojna z Rosją, którą car Michał Romanow rozpoczął w 1632 r., wykorzystując bezkrólewie po śmierci Zygmunta III i zbliżający się koniec rozejmu w Dywilinie. Rosja chciała odzyskać ziemie utracone w czasie smuty. Armia rosyjska pod wodzą Michaiła Szeina obległa Smoleńsk. Nowo wybrany król Władysław IV przyszedł miastu z odsieczą w 1633 r., a następnie okrążył wojska Szeina, które w 1634 r. skapitulowały. Wojna była sukcesem Władysława IV; zakończył ją pokój w Polanowie (1634), który utrzymał Smoleńsk przy Rzeczypospolitej.

23.Pokój w Polanowie (1634)

Pokój wieczysty z Rosją zawarty w 1634 r. nad rzeką Polanówką po wojnie smoleńskiej. Potwierdził stan sprzed wojny: Rzeczpospolita zachowała ziemie smoleńską, czernihowską i siewierską, zdobyte w czasie smuty. Władysław IV zrzekł się tytułu cara i pretensji do tronu moskiewskiego, a Rosja zapłaciła mu za to odszkodowanie pieniężne. Pokój zakończył próby osadzenia polskich Wazów na tronie carskim, rozpoczęte w czasie dymitriad, i zapewnił spokój na granicy z Rosją na 20 lat - do wybuchu wojny w 1654 r., po ugodzie perejasławskiej.

24.Wojna z Rosją 1654-1667 i ugoda perejasławska

W styczniu 1654 r. w Perejasławiu Kozacy Bohdana Chmielnickiego uznali zwierzchnictwo cara Aleksego Michajłowicza. Dla Rosji był to pretekst do wojny z Rzeczpospolitą. Jeszcze w 1654 r. wojska rosyjskie i kozackie wkroczyły na Litwę i Ukrainę: zajęły m.in. Smoleńsk (1654) i Wilno (1655). Gdy w 1655 r. zaatakowała Szwecja, Rzeczpospolita walczyła na kilku frontach. W 1656 r. zawarto z Rosją rozejm w Niemieży, ale walki wybuchły znowu w 1658 r. Wojna trwała blisko 14 lat i zakończyła się rozejmem w Andruszowie.

25.Bitwy pod Połonką i Cudnowem (1660)

Dwa zwycięstwa Rzeczypospolitej nad Rosją w 1660 r., gdy po pokoju w Oliwie można było przerzucić wojska na wschód. Pod Połonką na Litwie Stefan Czarniecki i hetman wielki litewski Paweł Sapieha rozbili armię rosyjską księcia Iwana Chowańskiego. Pod Cudnowem na Ukrainie wojska hetmanów Stanisława Rewery Potockiego i Jerzego Lubomirskiego, wspierane przez Tatarów, otoczyły armię rosyjską Wasyla Szeremietiewa i zmusiły ją do kapitulacji. Zwycięstw nie wykorzystano w pełni, bo wojsko buntowało się z powodu niewypłaconego żołdu.

26.Rozejm w Andruszowie (1667)

Rozejm zawarty w 1667 r. we wsi Andruszowo na 13,5 roku, kończący wojnę z Rosją z lat 1654-1667. Rzeczpospolita utraciła ziemie smoleńską i czernihowską (z siewierską) oraz Ukrainę Lewobrzeżną, czyli ziemie na wschód od Dniepru. Kijów, położony na prawym brzegu Dniepru, przyznano Rosji formalnie na dwa lata, ale go nie zwróciła. Zaporoże miało podlegać wspólnej zwierzchności obu państw. Rozejm oznaczał podział Ukrainy wzdłuż Dniepru i początek przewagi Rosji nad Rzeczpospolitą w Europie Wschodniej.

27.Pokój Grzymułtowskiego (1686)

Pokój wieczysty z Rosją zawarty w 1686 r. w Moskwie, nazywany od posła Rzeczypospolitej, wojewody poznańskiego Krzysztofa Grzymułtowskiego. Potwierdził na stałe straty z rozejmu w Andruszowie, w tym utratę Kijowa, w zamian za odszkodowanie pieniężne. Rosja przystąpiła do Ligi Świętej i zobowiązała się walczyć z Turcją i Tatarami. Jan III Sobieski przyjął ten pokój niechętnie, bo uznawał on ostatecznie utratę ziem na wschodzie, ale potrzebował sojusznika w wojnie z Turcją o odzyskanie Kamieńca Podolskiego.

28.Awantury mołdawskie

Awanturami mołdawskimi nazywa się zbrojne wyprawy polskich magnatów do Mołdawii na przełomie XVI i XVII w., m.in. Potockich, Wiśniowieckich i Koreckich, spokrewnionych z rodem Mohyłów. Magnaci osadzali na tronie mołdawskim swoich kandydatów na hospodarów, choć Mołdawia była lennem Turcji. Razem z najazdami Tatarów krymskich, lenników sułtana, i wyprawami Kozaków zaporoskich na tureckie wybrzeża Morza Czarnego prowadziło to do wojny z Imperium Osmańskim. W 1617 r. hetman Żółkiewski zobowiązał się, że Rzeczpospolita nie będzie się mieszać w sprawy Mołdawii.

29.Bitwa pod Cecorą (1620)

Klęska wojsk koronnych w Mołdawii, nad Prutem, w 1620 r. Hetman wielki koronny Stanisław Żółkiewski z hetmanem polnym koronnym Stanisławem Koniecpolskim wkroczył do Mołdawii, by wesprzeć hospodara Kacpra Grazzianiego, który wystąpił przeciw sułtanowi, ale nie udzielił Polakom realnej pomocy. Pod Cecorą wojska polskie starły się z armią turecko-tatarską Iskandera paszy. Podczas odwrotu taborem w stronę Dniestru wybuchła panika i armię rozbito: Żółkiewski zginął w odwrocie, a Koniecpolski trafił do niewoli tureckiej.

30.Stanisław Żółkiewski

Stanisław Żółkiewski (1547-1620) - hetman wielki koronny i kanclerz wielki koronny, jeden z najwybitniejszych wodzów dawnej Rzeczypospolitej. W 1610 r. pokonał Rosjan pod Kłuszynem i wkroczył do Moskwy, gdzie doprowadził do wyboru królewicza Władysława na cara. Był przeciwnikiem awantur mołdawskich i w 1617 r. zawarł porozumienie z Turcją. Zginął w 1620 r. w czasie odwrotu spod Cecory. Jego śmierć stała się symbolem ofiary w obronie ojczyzny, a pamięć o nim podtrzymywał jego prawnuk, Jan III Sobieski.

31.Bitwa pod Chocimiem (1621)

Obrona obozu warownego pod twierdzą Chocim nad Dniestrem we wrześniu i październiku 1621 r. Wojska Rzeczypospolitej pod wodzą hetmana wielkiego litewskiego Jana Karola Chodkiewicza, z królewiczem Władysławem i Kozakami zaporoskimi Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego, odpierały ataki armii sułtana Osmana II. Chodkiewicz zmarł w obozie w czasie oblężenia, a dowództwo przejął Stanisław Lubomirski. Turcy nie zdobyli obozu i zgodzili się na rokowania. Było to obronne zwycięstwo Rzeczypospolitej, które pomściło klęskę pod Cecorą.

32.Traktat chocimski (1621)

Układ zawarty jesienią 1621 r. pod Chocimiem po nieudanym oblężeniu obozu polskiego przez armię Osmana II. Granica Rzeczypospolitej z Turcją na Dniestrze pozostała bez zmian, a Mołdawia została pod zwierzchnictwem tureckim. Rzeczpospolita zobowiązała się powstrzymywać wyprawy Kozaków na ziemie tureckie, a sułtan - najazdy Tatarów. Zatrzymanie wielkiej armii tureckiej odbiło się echem w Europie i umocniło obraz Rzeczypospolitej jako przedmurza chrześcijaństwa. Do wielkiej wojny z Turcją nie doszło potem przez około pół wieku.

33.Utrata Kamieńca Podolskiego i pokój w Buczaczu (1672)

W 1672 r. sułtan Mehmed IV najechał Rzeczpospolitą, wspierając kozackiego hetmana Piotra Doroszenkę, który uznał zwierzchnictwo Turcji. W sierpniu 1672 r. po krótkim oblężeniu padła twierdza Kamieniec Podolski, nazywana kluczem do Podola. Król Michał Korybut Wiśniowiecki, nie mając armii zdolnej do obrony, zawarł w październiku 1672 r. pokój w Buczaczu: Rzeczpospolita oddała Turcji Podole, uznała władzę Doroszenki pod zwierzchnictwem sułtana nad częścią Ukrainy i zobowiązała się płacić coroczny haracz. Sejm nie zatwierdził tego pokoju.

34.Bitwa pod Chocimiem (1673)

Bitwa stoczona 11 listopada 1673 r. pod Chocimiem nad Dniestrem, po odrzuceniu przez sejm pokoju w Buczaczu. Hetman wielki koronny Jan Sobieski wraz z wojskami litewskimi zaatakował ufortyfikowany obóz armii tureckiej Husajna paszy i rozbił ją. Dzień przed bitwą zmarł król Michał Korybut Wiśniowiecki, a sława zwycięzcy pomogła Sobieskiemu w 1674 r. zostać wybranym na króla jako Jan III. Zwycięstwo nie przyniosło odzyskania Kamieńca Podolskiego, który pozostał w rękach tureckich, i nie zakończyło wojny z Turcją.

35.Rozejm w Żurawnie (1676)

Rozejm zawarty w 1676 r. pod Żurawnem nad Dniestrem, gdzie król Jan III Sobieski przez kilka tygodni bronił obozu warownego przed przeważającą armią turecko-tatarską. Zakończył wojnę z Turcją z lat 1672-1676. Rzeczpospolita odzyskała część utraconych ziem na Ukrainie i została zwolniona z haraczu, ale Podole z Kamieńcem Podolskim pozostało przy Turcji. Sobieski nie miał sił, by sam odebrać Kamieniec, dlatego szukał sojuszników do dalszej walki; Podole wróciło do Rzeczypospolitej dopiero w pokoju w Karłowicach (1699).

36.Sojusz z Austrią i oblężenie Wiednia (1683)

W 1683 r. Jan III Sobieski zawarł z cesarzem Leopoldem I przymierze przeciw Turcji: obie strony obiecały sobie pomoc, gdyby wróg oblegał Kraków albo Wiedeń. Latem 1683 r. armia turecka wielkiego wezyra Kary Mustafy obległa Wiedeń - stolicę monarchii Habsburgów. Sobieski ruszył z odsieczą, bo upadek Wiednia otworzyłby Turkom drogę w głąb Europy, także na ziemie Rzeczypospolitej, a zwycięstwo dawało nadzieję na odzyskanie Podola z Kamieńcem. Do armii polskiej dołączyły wojska cesarskie i książąt niemieckich.

37.Odsiecz wiedeńska (1683)

Bitwa pod Wiedniem 12 września 1683 r., w której wojska polskie, cesarskie i niemieckie pod naczelnym dowództwem Jana III Sobieskiego rozbiły armię turecką wielkiego wezyra Kary Mustafy oblegającą Wiedeń. Sprzymierzeni zeszli ze wzgórz Lasu Wiedeńskiego (Kahlenberg), a o wyniku przesądziła szarża husarii. Turcy uciekli, zostawiając obóz z ogromnymi łupami. Zwycięstwo powstrzymało ekspansję Imperium Osmańskiego w Europie; Sobieskiego sławiono jako obrońcę chrześcijaństwa, a wieść o wygranej posłał on papieżowi Innocentemu XI.

38.Bitwa pod Parkanami (1683)

Dwa starcia w październiku 1683 r. pod Parkanami nad Dunajem, na Węgrzech, w czasie pościgu za Turkami po odsieczy wiedeńskiej. Najpierw polska straż przednia, prowadzona przez Jana III Sobieskiego, poniosła porażkę, a król z trudem uniknął niewoli. Dwa dni później połączone wojska polskie i cesarskie rozbiły Turków. Wkrótce sprzymierzeni zdobyli twierdzę Ostrzyhom (Esztergom), co zakończyło kampanię 1683 r. Kara Mustafa po tych klęskach został stracony z rozkazu sułtana, a wojna z Turcją toczyła się dalej.

39.Liga Święta (1684)

Sojusz państw chrześcijańskich przeciw Imperium Osmańskiemu, zawarty w 1684 r. w Linzu z inicjatywy papieża Innocentego XI. Należały do niego cesarstwo (monarchia Habsburgów), Rzeczpospolita i Republika Wenecka, a od 1686 r. także Rosja. Celem było wyparcie Turków z Europy. Austria odbierała Turkom Węgry, Wenecja walczyła w Grecji, a Jan III Sobieski prowadził wyprawy do Mołdawii (m.in. w 1686 i 1691 r.), które nie przyniosły trwałych zdobyczy i nie dały odzyskania Kamieńca Podolskiego. Wojnę Ligi z Turcją zakończył pokój w Karłowicach.

40.Pokój w Karłowicach (1699)

Pokój zawarty w 1699 r. w Karłowicach (dziś w Serbii) między Imperium Osmańskim a państwami Ligi Świętej; zakończył wojnę rozpoczętą odsieczą wiedeńską. Rzeczpospolita, rządzona już przez Augusta II Mocnego, odzyskała Podole z Kamieńcem Podolskim oraz utraconą na rzecz Turcji część Ukrainy Prawobrzeżnej, ale zrezygnowała z wpływów w Mołdawii. Austria otrzymała Węgry z Siedmiogrodem, a Wenecja - Peloponez (Moreę). Pokój zapoczątkował wycofywanie się Turcji z Europy i zakończył wojny Rzeczypospolitej z Imperium Osmańskim toczone w XVII w.