Podkarpacki Konkurs z Historii - Kozacy, rokosze, władcy i dowódcy

1.Kozacy zaporoscy

Kozacy zaporoscy to wolna ludność wojskowa znad dolnego Dniepru, która kształtowała się od XV w. na pograniczu z Tatarami. Tworzyli ją głównie zbiegli chłopi, a także drobna szlachta i mieszczanie. Zaporoże to kraina poniżej porohów, czyli skalnych progów na Dnieprze. Ośrodkiem Kozaków była Sicz - umocniony obóz, najsłynniejszy na wyspie Chortycy. Kozacy wybierali starszyznę i atamanów, a na czele stał hetman. Bronili pogranicza przed Tatarami, a na łodziach zwanych czajkami napadali na tureckie wybrzeża Morza Czarnego.

2.Rejestr kozacki

Rejestr to spis Kozaków przyjętych na żołd Rzeczypospolitej, prowadzony od II połowy XVI w. Kozacy rejestrowi pełnili służbę wojskową, dostawali żołd, byli wolni osobiście i podlegali własnej starszyźnie. Pozostali Kozacy nie mieli takich praw, a szlachta i magnaci chcieli zrobić z nich chłopów pańszczyźnianych. Władze utrzymywały mały rejestr, bo obawiały się buntów i wypraw kozackich na Turcję. Spory o rejestr i prawa Kozaków wywoływały powstania, m.in. Kosińskiego (1591-1593), Nalewajki (1594-1596) i Ostrzanina (1638).

3.Przyczyny powstania Chmielnickiego

Społeczne: magnaci i szlachta zakładali na Ukrainie folwarki, zwiększali pańszczyznę i chcieli zmienić Kozaków spoza rejestru w poddanych. Religijne i narodowościowe: prawosławni Rusini czuli się zagrożeni po unii brzeskiej (1596) i gorzej traktowani niż katolicy. Polityczne: ograniczenie rejestru i brak praw stanowych dla Kozaków. Ambicje starszyzny kozackiej, która chciała praw podobnych do szlacheckich. Iskrą była krzywda Chmielnickiego: podstarości Daniel Czapliński zajął jego chutor Subotów.

4.Bohdan Chmielnicki

Bohdan Chmielnicki (zm. 1657) - szlachcic ruski ze starszyzny kozackiej, wcześniej pisarz wojska zaporoskiego. Po osobistej krzywdzie zbiegł na Sicz i w 1648 r. wzniecił powstanie, a Kozacy obrali go hetmanem. Zawarł sojusz z chanem krymskim, zwyciężył pod Żółtymi Wodami, Korsuniem i Piławcami, a w 1651 r. przegrał pod Beresteczkiem. Rządził Ukrainą naddnieprzańską z Czehrynia i prowadził własną politykę zagraniczną. W 1654 r. ugodą w Perejasławiu poddał Kozaczyznę carowi. Na Ukrainie uznawany za bohatera narodowego.

5.Sojusz Kozaków z Tatarami krymskimi

W 1648 r. Chmielnicki zawarł przymierze z chanem krymskim Islamem III Girejem; pierwsze posiłki przyprowadził murza Tuhaj-bej. Tatarska jazda dała powstańcom przewagę w polu, a Kozacy mieli silną piechotę i tabor - ruchomą twierdzę z wozów. Chan wspierał powstanie, bo chciał osłabić Rzeczpospolitą i zdobyć łupy oraz jasyr, czyli jeńców uprowadzanych w niewolę. Sojusz był niepewny: pod Zborowem (1649) chan przyjął rokowania z królem, a pod Beresteczkiem (1651) Tatarzy opuścili pole bitwy i zatrzymali Chmielnickiego.

6.Kampania 1648 r.: Żółte Wody, Korsuń, Piławce

Wiosną 1648 r. Kozacy i Tatarzy rozbili pod Żółtymi Wodami oddział Stefana Potockiego, syna hetmana, a 26 maja pod Korsuniem główne siły koronne; hetmani Mikołaj Potocki i Marcin Kalinowski trafili do niewoli tatarskiej. 20 maja 1648 r. zmarł Władysław IV, więc w czasie bezkrólewia państwo zostało bez wodzów. We wrześniu 1648 r. pod Piławcami wojsko koronne i pospolite ruszenie w panice opuściły obóz. Kozacy oblegali Lwów i Zamość, a po elekcji Jana Kazimierza (listopad 1648) wycofali się na Ukrainę.

7.Jeremi Wiśniowiecki

Jeremi (Jarema) Wiśniowiecki (1612-1651) - książę, wojewoda ruski, jeden z najbogatszych magnatów, właściciel ogromnych dóbr na Zadnieprzu. Wychowany w prawosławiu, przeszedł na katolicyzm. W 1648 r. wyprowadził swoje wojsko z Zadnieprza i walczył z powstańcami na własną rękę, stosując surowe represje. W 1649 r. był duszą obrony obozu pod Zbarażem, walczył też pod Beresteczkiem. Uznawany za symbol twardej polityki wobec Kozaków; to jeden z bohaterów „Ogniem i mieczem” Sienkiewicza. Był ojcem króla Michała Korybuta.

8.Zbaraż i ugoda zborowska (1649)

Latem 1649 r. Kozacy i Tatarzy oblegali obóz wojsk koronnych pod Zbarażem, którego obroną kierował m.in. Jeremi Wiśniowiecki. Jan Kazimierz ruszył z odsieczą, ale w sierpniu 1649 r. jego wojsko zostało zaatakowane pod Zborowem. Król zawarł wtedy ugodę zborowską: znacznie powiększono rejestr kozacki, w województwach kijowskim, bracławskim i czernihowskim nie miały stacjonować wojska koronne, a urzędy miała tam dostawać szlachta prawosławna. Chmielnicki zachował buławę hetmańską. Ugoda nie zadowoliła żadnej ze stron.

9.Beresteczko (1651) i Batoh (1652)

Pod Beresteczkiem na Wołyniu (czerwiec 1651) wojsko dowodzone przez Jana Kazimierza pokonało Kozaków. Tatarzy opuścili pole bitwy i zabrali ze sobą Chmielnickiego, a Kozacy bronili się w taborze, aż część z nich wycofała się przez bagna. Jesienią zawarto ugodę w Białej Cerkwi: rejestr zmniejszono, a Kozakom zostało tylko województwo kijowskie. W 1652 r. pod Batohem Kozacy i Tatarzy rozbili wojsko hetmana polnego Marcina Kalinowskiego, który zginął. Według przekazów zabito potem jeńców; zginął wśród nich Marek Sobieski, brat Jana.

10.Ugoda perejasławska (1654)

W styczniu 1654 r. w Perejasławiu rada kozacka z Bohdanem Chmielnickim uznała zwierzchnictwo cara Aleksego Michajłowicza, czyli oddała Kozaczyznę pod opiekę Rosji. Chmielnicki szukał silnego sojusznika, bo Tatarzy okazali się zawodni, a porozumienia z Rzecząpospolitą nie przetrwały. Skutkiem była wojna polsko-rosyjska (1654-1667): wojska carskie i kozackie zajęły dużą część Wielkiego Księstwa Litewskiego i Ukrainy. Ugoda zapoczątkowała podporządkowanie Ukrainy Lewobrzeżnej Rosji, potwierdzone rozejmem w Andruszowie (1667).

11.Ugoda hadziacka (1658)

Ugodę w Hadziaczu zawarł z Rzecząpospolitą w 1658 r. hetman Iwan Wyhowski, następca Chmielnickiego. Z województw kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego miało powstać Księstwo Ruskie ze stolicą w Kijowie - trzeci człon Rzeczypospolitej obok Korony i Litwy, z własnymi urzędami (kanclerz, marszałek, hetman) i trybunałem. Prawosławie miało mieć równe prawa z katolicyzmem, część Kozaków miała otrzymać szlachectwo, zaplanowano akademię w Kijowie. Ugoda nie weszła w życie: sprzeciwiła się jej część Kozaków, a Rosja prowadziła dalej wojnę.

12.Rokosz Zebrzydowskiego (1606-1607)

Rokosz to zbrojne wystąpienie szlachty przeciw królowi, uzasadniane prawem do wypowiedzenia mu posłuszeństwa z artykułów henrykowskich. Przewodził mu wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski, wspierany m.in. przez Janusza Radziwiłła (1579-1620, ojca Bogusława Radziwiłła). Szlachta obawiała się, że Zygmunt III chce wzmocnić władzę (absolutum dominium) i wprowadzić głosowanie większością na sejmie; krytykowała też jego sojusz z Habsburgami. W 1607 r. rokoszanie ogłosili detronizację króla, ale 5 lipca 1607 r. przegrali bitwę pod Guzowem. Ogłoszono potem amnestię, a król zarzucił plany reform.

13.Rokosz Lubomirskiego (1665-1666)

Jerzy Sebastian Lubomirski był marszałkiem wielkim i hetmanem polnym koronnym. Sprzeciwiał się planom Jana Kazimierza i królowej Ludwiki Marii, którzy chcieli wybrać następcę tronu jeszcze za życia króla (elekcja vivente rege), najpewniej księcia francuskiego. Pod koniec 1664 r. sąd sejmowy skazał go na utratę czci i urzędów. Lubomirski wyjechał na Śląsk, a w 1665 r. wywołał rokosz, który poparła duża część szlachty, broniąca wolnej elekcji. Rokoszanie pokonali wojsko królewskie pod Mątwami, co zmusiło dwór do ustępstw.

14.Bitwa pod Mątwami (1666)

Do bitwy pod Mątwami nad Notecią, koło Inowrocławia, doszło w lipcu 1666 r. Wojska rokoszan Jerzego Lubomirskiego zaatakowały armię królewską Jana Kazimierza w czasie przeprawy przez rzekę i ją pokonały. Zginęło wielu doświadczonych żołnierzy, weteranów wojen ze Szwecją i Rosją, dlatego bitwę uznano za bratobójczą tragedię. Wkrótce zawarto ugodę w Łęgonicach: król zrezygnował z planu elekcji za życia, a Lubomirski przeprosił króla i wyjechał za granicę, gdzie zmarł w 1667 r. Rokosz osłabił władzę królewską i wojsko.

15.Liberum veto

Liberum veto („nie pozwalam”) to zasada, według której sprzeciw jednego posła mógł zerwać sejm. Wynikała z przekonania, że uchwały sejmu wymagają jednomyślności, bo wszyscy szlachcice są sobie równi. Po raz pierwszy zastosował ją w 1652 r. poseł upicki Władysław Siciński, który nie zgodził się na przedłużenie obrad. Z czasem zerwanie sejmu unieważniało wszystkie jego uchwały. W II połowie XVII w. zrywano coraz więcej sejmów, często na zlecenie magnatów albo obcych dworów, co paraliżowało państwo.

16.Abdykacja Jana Kazimierza (1668)

16 września 1668 r. Jan II Kazimierz Waza zrzekł się korony. Złożyły się na to klęski wojenne (powstanie kozackie, potop, wojna z Rosją), upadek planów reformy i rokosz Lubomirskiego, śmierć żony, Ludwiki Marii (1667), oraz zmęczenie rządami. Już w 1661 r. ostrzegał sejm, że bez reform Rzeczpospolitą podzielą sąsiedzi: Rosja, Brandenburgia i Austria. Po abdykacji wyjechał do Francji, gdzie został opatem; zmarł w 1672 r. i spoczął na Wawelu. Jego następcą wybrano Michała Korybuta Wiśniowieckiego.

17.Zniszczenia i wyludnienie Rzeczypospolitej w XVII w.

Wojny ze Szwecją, Rosją, Turcją i Kozakami toczyły się w XVII w. głównie na ziemiach Rzeczypospolitej. Przemarsze wojsk, grabieże, kontrybucje i palenie wsi łączyły się z głodem, epidemiami i wyjątkowo srogimi zimami. W czasie potopu najbardziej ucierpiały Mazowsze, Wielkopolska i Prusy Królewskie, a w innych wojnach Ukraina, Podole i Litwa. Liczba ludności kraju bardzo spadła. Szwedzi wywozili księgozbiory, dzieła sztuki i cenne przedmioty, co było wielką stratą dla kultury polskiej.

18.Upadek miast i kryzys gospodarczy po wojnach XVII w.

Po wojnach podupadło wiele miast: potop przerwał świetność Warszawy, osłabił Kraków, Toruń i Gdańsk. Miasta traciły mieszkańców i rzemieślników, a część mieszczan utrzymywała się z uprawy ziemi - to agraryzacja miast. Zniszczone folwarki dawały niskie plony, zmalała hodowla i eksport zboża przez Gdańsk. Szlachta odbudowywała dochody, zwiększając pańszczyznę, co pogarszało los chłopów. Skarb psuł monetę: tynfy Jana Kazimierza z inicjałami ICR zawierały mniej srebra, niż wskazywała ich wartość, co podnosiło ceny.

19.Straty terytorialne Rzeczypospolitej w XVII w.

Rozejm w Starym Targu (1629) zostawił Szwecji większą część Inflant z Rygą, a pokój w Oliwie (1660) to potwierdził. Traktaty welawsko-bydgoskie (1657) zwolniły Prusy Książęce z lenna - elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm stał się tam niezależnym władcą. Rozejm w Andruszowie (1667) dał Rosji ziemię czernihowską, większość smoleńskiej i Zadnieprze (Ukrainę Lewobrzeżną) oraz Kijów - formalnie na dwa lata, choć miasto leży na prawym brzegu Dniepru. Pokój Grzymułtowskiego (1686) utrwalił te straty.

20.Oligarchia magnacka

Oligarchia magnacka to rządy kilku najbogatszych rodów magnackich, które w II połowie XVII w. przejęły faktyczną władzę w Rzeczypospolitej. Wojny osłabiły średnią szlachtę i zwiększyły liczbę szlachty nieposesjonatów, czyli bez ziemi, ale z prawami politycznymi. Ubodzy szlachcice stawali się klientami magnatów: patron dawał im utrzymanie, a oni głosowali na sejmikach według jego woli. Spadł autorytet króla, sejm paraliżowało liberum veto, a znaczenie zyskały sejmiki. Państwo słabło też na arenie międzynarodowej.

21.Wygnanie arian (1658) i wzrost nietolerancji

Wojny z protestancką Szwecją, prawosławną Rosją i Kozakami oraz muzułmańską Turcją sprawiły, że szlachta coraz częściej łączyła patriotyzm z katolicyzmem. Rosła ksenofobia, czyli niechęć do obcych, i nietolerancja wobec innowierców, których posądzano o zdradę. W 1658 r. sejm nakazał arianom (braciom polskim) przejść na katolicyzm albo opuścić kraj, zarzucając im współpracę ze Szwedami; już w 1638 r. zamknięto ich szkołę w Rakowie. Protestantów odsuwano od urzędów. Rzeczpospolita traciła opinię kraju tolerancji.

22.Zygmunt III Waza

Zygmunt III Waza (1566-1632) - syn króla Szwecji Jana III i Katarzyny Jagiellonki, król Polski od 1587 r., a także Szwecji, gdzie pod koniec XVI w. stracił tron na rzecz stryja, Karola Sudermańskiego. Dążył do odzyskania Szwecji, popierał reformę katolicką i sojusz z Habsburgami, co wywołało rokosz Zebrzydowskiego. Za jego panowania toczyły się wojny ze Szwecją, Rosją (zdobycie Smoleńska w 1611 r.) i Turcją. Po pożarze Wawelu (1595) przeniósł dwór do Warszawy, która stała się stolicą.

23.Władysław IV Waza

Władysław IV Waza (1595-1648) - syn Zygmunta III, król od 1632 r. Jako królewicz w 1610 r. został obrany carem przez bojarów, ale tronu nie objął; walczył pod Chocimiem (1621). Wygrał wojnę smoleńską (1632-1634): w pokoju w Polanowie zrzekł się tytułu cara, a Rzeczpospolita zachowała Smoleńsk. W 1635 r. zawarł rozejm w Sztumskiej Wsi ze Szwecją. Był tolerancyjny, budował flotę i planował wojnę z Turcją, na którą nie zgodził się sejm. Ufundował Kolumnę Zygmunta. Zmarł 20 maja 1648 r.

24.Jan II Kazimierz Waza

Jan II Kazimierz Waza (1609-1672) - syn Zygmunta III, przed objęciem tronu jezuita, a potem kardynał, król w latach 1648-1668. Poślubił wdowę po bracie, Ludwikę Marię Gonzagę. Jego panowanie wypełniły powstanie Chmielnickiego, potop szwedzki i wojna z Rosją. W 1656 r. złożył śluby lwowskie, w których obiecał poprawę losu chłopów. Chciał wzmocnić władzę i przeprowadzić elekcję za życia króla, co wywołało rokosz Lubomirskiego. Jego inicjały ICR odczytywano złośliwie: Initium Calamitatis Regni - „początek nieszczęść królestwa”.

25.Michał Korybut Wiśniowiecki

Michał Korybut Wiśniowiecki (1640-1673) - syn księcia Jeremiego, wybrany na króla w 1669 r. jako „Piast”, czyli rodak, a nie cudzoziemiec. Szlachta ceniła jego ojca, ale sam król nie miał doświadczenia ani silnego stronnictwa i spierał się z magnatami skupionymi wokół hetmana Jana Sobieskiego. W 1672 r. Turcy zdobyli Kamieniec Podolski, a w traktacie w Buczaczu Rzeczpospolita oddała Podole i zgodziła się płacić haracz. Michał zmarł we Lwowie w listopadzie 1673 r., w przeddzień zwycięstwa Sobieskiego pod Chocimiem.

26.Wizerunki władców XVII w.

Wygląd królów znamy z portretów malowanych za ich życia przez malarzy dworskich oraz z późniejszych dzieł. W XVIII w. Marcello Bacciarelli namalował dla Stanisława Augusta cykl portretów królów polskich. Jan Matejko stworzył „Poczet królów i książąt polskich” (1892) i obrazy historyczne, np. „Batory pod Pskowem” (1872) czy „Jan III Sobieski wysyła wiadomość o zwycięstwie papieżowi Innocentemu XI” (1882-1883). Wizerunkiem władcy jest też pomnik: Kolumna Zygmunta III w Warszawie, wzniesiona w 1644 r. z fundacji Władysława IV.

27.Karol IX Sudermański

Karol IX Sudermański (zm. 1611) - stryj Zygmunta III, najpierw regent, a od 1604 r. król Szwecji. Pod koniec XVI w. odebrał bratankowi władzę w Szwecji, co zapoczątkowało wojny polsko-szwedzkie. Walczył z Rzecząpospolitą o Inflanty i w 1605 r. przegrał bitwę pod Kircholmem z hetmanem Janem Karolem Chodkiewiczem. W 1609 r. sprzymierzył się z carem Wasylem Szujskim przeciw Rzeczypospolitej, a jego wojska walczyły po stronie rosyjskiej pod Kłuszynem (1610). Był ojcem Gustawa II Adolfa i dziadkiem Karola X Gustawa.

28.Gustaw II Adolf

Gustaw II Adolf (1594-1632) - syn Karola IX, król Szwecji od 1611 r., uznawany za jednego z najwybitniejszych wodzów epoki i reformatora armii. Walczył z Rzecząpospolitą o panowanie nad Bałtykiem: w 1621 r. zdobył Rygę, a w 1626 r. przeniósł wojnę do Prus, nad ujście Wisły. Pod Trzcianą (1629) pokonał go hetman Stanisław Koniecpolski. Rozejm w Starym Targu (1629) zostawił Szwecji większość Inflant, na kilka lat porty pruskie i cła od handlu morskiego. Zginął w 1632 r. pod Lützen, w czasie wojny trzydziestoletniej.

29.Karol X Gustaw

Karol X Gustaw (1622-1660) - król Szwecji od 1654 r., siostrzeniec Gustawa II Adolfa. W 1655 r. najechał Rzeczpospolitą, zaczynając potop szwedzki. Część magnatów przeszła na jego stronę, m.in. Hieronim Radziejowski i Janusz Radziwiłł, który w Kiejdanach oddał Litwę pod opiekę Szwecji. Zajął Warszawę i Kraków, a w 1656 r. zawarł traktat w Radnot, przewidujący podział Rzeczypospolitej między Szwecję, Siedmiogród, Prusy Książęce, Kozaków i Bogusława Radziwiłła. W 1658 r. zaatakował Danię. Zmarł w 1660 r., krótko przed pokojem w Oliwie.

30.Michał Romanow i Aleksy Michajłowicz

Michał Romanow został carem w 1613 r. i zapoczątkował dynastię Romanowów, rządzącą Rosją do 1917 r. Za jego rządów zawarto rozejm w Dywilinie (1618), który zostawił Smoleńsk Rzeczypospolitej; próba odbicia miasta skończyła się pokojem w Polanowie (1634). Jego syn Aleksy Michajłowicz (car od 1645 r.) przyjął Kozaków pod swoje zwierzchnictwo w Perejasławiu (1654) i rozpoczął wojnę z Rzecząpospolitą. Rozejm w Andruszowie (1667) dał mu ziemię smoleńską, czernihowską, Zadnieprze i Kijów. Był ojcem Piotra I.

31.Osman II

Osman II (1604-1622) - młody sułtan turecki z dynastii Osmanów, panujący od 1618 r. Do wojny z Rzecząpospolitą doprowadziły spory o Mołdawię, najazdy Tatarów oraz wyprawy Kozaków na tureckie miasta, m.in. spalenie Warny w 1619 r. Po zwycięstwie jego wojsk pod Cecorą (1620) w 1621 r. osobiście poprowadził wielką armię pod Chocim, ale nie zdobył obozu Chodkiewicza i zgodził się na pokój bez zmiany granic. Niepowodzenie osłabiło jego pozycję; gdy chciał zreformować wojsko, w 1622 r. zginął z rąk zbuntowanych janczarów.

32.Kara Mustafa

Kara Mustafa (zm. 1683) - wielki wezyr, czyli pierwszy minister i wódz sułtana Mehmeda IV. W 1683 r. dowodził wielką armią turecką, która oblegała Wiedeń, stolicę cesarza Leopolda I. 12 września 1683 r. pod Wiedniem pokonały go połączone wojska polskie, cesarskie i niemieckie pod wodzą Jana III Sobieskiego, który zdobył obóz turecki wraz z namiotem wezyra. Za klęskę sułtan kazał go stracić jeszcze w tym samym roku w Belgradzie. Klęska wiedeńska zapoczątkowała wypieranie Turków z Europy Środkowej.

33.Jan Karol Chodkiewicz

Jan Karol Chodkiewicz (1561-1621) - hetman wielki litewski, uznawany za jednego z najwybitniejszych wodzów Rzeczypospolitej. Jako hetman wielki litewski 27 września 1605 r. pokonał pod Kircholmem koło Rygi znacznie liczniejszą armię Karola IX, głównie dzięki szarży husarii. W 1607 r. walczył po stronie króla pod Guzowem, a w latach 1611-1612 prowadził wyprawy pod Moskwę. W 1621 r. dowodził obroną obozu pod Chocimiem przed armią Osmana II i zmarł w obozie w czasie oblężenia, przekazując dowództwo Stanisławowi Lubomirskiemu.

34.Stanisław Żółkiewski

Stanisław Żółkiewski (1547-1620) - hetman polny, a potem hetman wielki i kanclerz wielki koronny. Walczył m.in. pod Byczyną (1588), stłumił powstanie Nalewajki (1596) i pokonał rokoszan pod Guzowem (1607). Latem 1610 r. rozbił pod Kłuszynem armię rosyjsko-szwedzką, zajął Moskwę i doprowadził do obrania królewicza Władysława carem. W 1620 r. poprowadził wyprawę do Mołdawii; po klęsce pod Cecorą zginął w czasie odwrotu. Został pochowany w Żółkwi. Był pradziadkiem Jana III Sobieskiego.

35.Stanisław Koniecpolski

Stanisław Koniecpolski (zm. 1646) - hetman polny, a od 1632 r. hetman wielki koronny, obrońca południowo-wschodnich ziem Rzeczypospolitej. Pod Cecorą (1620) dostał się do niewoli tureckiej. Pod Martynowem (1624) rozbił Tatarów i odbił jasyr, a pod Ochmatowem (1644) pokonał ich ponownie. W wojnie ze Szwecją zwyciężył pod Trzcianą (1629) wojska Gustawa II Adolfa. Tłumił powstania kozackie, a z jego polecenia zbudowano nad Dnieprem twierdzę Kudak, która miała pilnować Kozaków. Uznawany za jednego z najlepszych wodzów epoki.

36.Stefan Czarniecki

Stefan Czarniecki (1599-1665) - wódz z drobnej szlachty, który awansował dzięki zasługom wojennym. W czasie potopu jako regimentarz prowadził wojnę szarpaną (podjazdową): nękał Szwedów małymi oddziałami jazdy, odcinał im zaopatrzenie i unikał wielkich bitew; w 1656 r. zwyciężył pod Warką. Pod koniec 1658 r. walczył w Danii, sojuszniczce Rzeczypospolitej, m.in. na wyspie Als. Potem walczył z Rosją (Połonka, 1660). Buławę hetmana polnego koronnego otrzymał w 1665 r., tuż przed śmiercią. Wspomina go Mazurek Dąbrowskiego.

37.Augustyn Kordecki

Augustyn Kordecki (1603-1673) - zakonnik z zakonu paulinów, przeor klasztoru na Jasnej Górze w Częstochowie. Od listopada do końca grudnia 1655 r. kierował obroną klasztoru oblężonego przez Szwedów i nie zgodził się na kapitulację. Z wojskowego punktu widzenia obrona miała niewielkie znaczenie, ale stała się symbolem oporu i zachęciła szlachtę do walki z najeźdźcą. Kordecki opisał oblężenie w kronice, a Henryk Sienkiewicz utrwalił tę legendę w „Potopie”. Obronę przedstawia obraz Januarego Suchodolskiego „Obrona Jasnej Góry” (1846).

38.Jan Sobieski jako hetman - Chocim 1673

Jan Sobieski (1629-1696) - magnat z ziem ruskich, prawnuk hetmana Żółkiewskiego. Od 1666 r. był hetmanem polnym, a od 1668 r. hetmanem wielkim koronnym. W 1667 r. obronił się pod Podhajcami przed Kozakami i Tatarami. 11 listopada 1673 r. pod Chocimiem rozbił armię turecką i zdobył jej obóz; dzień wcześniej zmarł król Michał Korybut. Zwycięstwo przyniosło Sobieskiemu sławę i pomogło mu w wyborze na króla w 1674 r. Obraz Józefa Brandta „Bitwa pod Chocimiem” (1867) przedstawia natomiast bitwę z 1621 r., w której wojskami Rzeczypospolitej dowodził Jan Karol Chodkiewicz.

39.Jan III Sobieski - odsiecz wiedeńska (1683)

Jan III Sobieski był królem w latach 1674-1696. W 1683 r. zawarł sojusz z cesarzem Leopoldem I przeciw Turcji. 12 września 1683 r. dowodził połączonymi wojskami polskimi, austriackimi i niemieckimi, które pod Wiedniem rozbiły armię wielkiego wezyra Kary Mustafy; rozstrzygnęła szarża husarii. W 1684 r. Rzeczpospolita weszła do Ligi Świętej z cesarstwem, Wenecją i papiestwem. Król rezydował w Wilanowie. Zwycięstwo upamiętnia obraz Jana Matejki „Jan III Sobieski wysyła wiadomość o zwycięstwie papieżowi Innocentemu XI”, podarowany papieżowi Leonowi XIII.

40.Wizerunki hetmanów w malarstwie historycznym

Wodzów XVII w. przedstawiali już współcześni, np. Szymon Boguszowicz w obrazie „Bitwa pod Kłuszynem” (1620). Najwięcej obrazów powstało jednak w XIX w., pod zaborami, aby „ku pokrzepieniu serc” przypominać dawne zwycięstwa. January Suchodolski namalował „Obronę Jasnej Góry” (1846) i „Po bitwie pod Kircholmem” (1858), Józef Oleszkiewicz - pożegnanie Chodkiewicza z żoną przed wyprawą chocimską (1808), Józef Brandt - „Bitwę pod Chocimiem” (1867), a Juliusz Kossak - „Lisowczyków” (1880).