Olimpiada „Losy żołnierza i dzieje oręża polskiego” - wojsko, broń i hetmani

1.Hetman wielki i hetman polny (koronny i litewski)

Hetman był najwyższym dowódcą wojska po królu. W Rzeczypospolitej Obojga Narodów było czterech hetmanów, bo Korona i Litwa także po unii lubelskiej miały osobne wojska: hetman wielki koronny i hetman polny koronny oraz hetman wielki litewski i hetman polny litewski. Hetman wielki dowodził całą armią swojego państwa, pilnował dyscypliny i sądził żołnierzy. Hetman polny był jego zastępcą: dowodził w czasie jego nieobecności oraz oddziałami strzegącymi granic, w Koronie zwłaszcza na kresach południowo-wschodnich.

2.Buława hetmańska

Buława to broń obuchowa z kulistą albo gruszkowatą głowicą na krótkim trzonku, która w Rzeczypospolitej stała się znakiem władzy hetmańskiej. Hetmana mianował król, a urząd nazywano od tego znaku: „buława wielka” oznaczała urząd hetmana wielkiego, „buława polna” - hetmana polnego. Od końca XVI w. (od nominacji Jana Zamoyskiego na hetmana wielkiego koronnego w 1581 r.) urząd hetmana był dożywotni: król nie mógł odwołać hetmana. Dlatego hetmani byli niezależni od monarchy i należeli do najpotężniejszych ludzi w państwie.

3.Obrona potoczna

Obrona potoczna była pierwszym stałym wojskiem zaciężnym Korony, utworzonym pod koniec XV w. do ochrony granicy południowo-wschodniej przed najazdami tatarskimi. Była nieliczna, a opłacano ją z dochodów króla i z podatków uchwalanych przez sejm, dlatego często brakowało pieniędzy na żołd. Stacjonowała na Podolu i Rusi, a dowodzili nią hetmani - z tej funkcji wyrósł urząd hetmana polnego koronnego. W latach 1562-1563 zastąpiło ją wojsko kwarciane, które otrzymało stałe źródło utrzymania.

4.Wojsko kwarciane

Wojsko kwarciane to stałe wojsko Korony utworzone na sejmie piotrkowskim w latach 1562-1563, w czasie egzekucji dóbr. Opłacano je z kwarty, czyli jednej czwartej dochodów z królewszczyzn - dóbr królewskich oddanych szlachcie w dzierżawę. Pieniądze z kwarty przechowywano w skarbcu w Rawie. Wojsko kwarciane stacjonowało głównie na Ukrainie i Podolu i broniło granic przed Tatarami. Było zalążkiem stałej armii, a w połowie XVII w. weszło w skład wojska komputowego.

5.Wojsko komputowe (komput)

Komput był uchwalanym przez sejm etatem wojska, czyli wykazem chorągwi i regimentów, które skarb ma opłacać. Od 1652 r. wojsko kwarciane i oddziały zaciągane doraźnie na wojnę połączono w jedną armię komputową, opłacaną z podatków uchwalanych przez sejm. Korona i Litwa miały osobne komputy. Słabością systemu było to, że wielkość armii i jej żołd zależały od uchwał sejmu: gdy sejm nie uchwalił podatków albo został zerwany, brakowało pieniędzy dla wojska, a niepłatni żołnierze zawiązywali konfederacje.

6.Pospolite ruszenie

Pospolite ruszenie to zbrojne wystąpienie całej szlachty na wezwanie króla w obronie kraju. Szlachcic stawał konno i z bronią na własny koszt, a szlachta zbierała się według województw i ziem pod chorągwiami ziemskimi. Od przywilejów nieszawskich (1454) zwołanie wymagało zgody sejmików, a od artykułów henrykowskich (1573) - zgody sejmu. W XVI i XVII w. wartość bojowa pospolitego ruszenia malała, bo szlachta nie była wyćwiczona i niechętnie walczyła daleko od domu, dlatego podstawą obrony stało się wojsko zaciężne.

7.Autorament narodowy i autorament cudzoziemski

Autorament to sposób zaciągu i organizacji oddziału. W XVII w. armię Rzeczypospolitej dzielono na dwa autoramenty. Autorament narodowy obejmował husarię, jazdę kozacką (pancerną), lekką jazdę i piechotę polską: oddziały nazywano chorągwiami, w jeździe wystawiano je w systemie towarzyskim, komendę wydawano po polsku, a żołnierze nosili strój polski. Autorament cudzoziemski obejmował piechotę niemiecką, dragonię i rajtarię: oddziały tworzyły regimenty i kompanie, werbowane i szkolone na wzór zachodni, z komendą niemiecką i zachodnim ubiorem.

8.Towarzysz i pocztowy (system towarzyski)

System towarzyski to sposób organizacji chorągwi jazdy autoramentu narodowego. Król lub hetman wydawał rotmistrzowi list przypowiedni, czyli umowę na wystawienie chorągwi. Rotmistrz, wspierany przez porucznika, przyjmował towarzyszy - szlachciców, z których każdy przyprowadzał własny poczet: pocztowych, czyli pachołków uzbrojonych i utrzymywanych na jego koszt. Towarzysze walczyli w pierwszym szeregu, a pocztowi za nimi. Żołd za cały poczet otrzymywał towarzysz, a rotmistrz traktował towarzyszy jak towarzyszy broni, nie jak podwładnych pachołków.

9.Husaria

Husaria była ciężką jazdą autoramentu narodowego i główną siłą uderzeniową wojska Rzeczypospolitej w XVI i XVII w. Wywodziła się z lekkiej jazdy pochodzenia serbskiego i węgierskiego, a za Stefana Batorego przekształciła się w ciężką jazdę w zbrojach. Towarzyszami husarskimi byli zamożni szlachcice, bo konie i uzbrojenie kosztowały bardzo dużo. Husaria walczyła szarżą z kopiami, a po ich złamaniu bronią białą. Do jej wielkich zwycięstw należą Kircholm (1605), Kłuszyn (1610) i Wiedeń (1683).

10.Kopia husarska i szarża husarii

Kopia husarska była długą bronią drzewcową jazdy, wydrążoną w środku, dzięki czemu była lżejsza niż pełne drzewce tej samej długości. Pod grotem miała zwykle proporzec. Służyła do jednego uderzenia: przy trafieniu najczęściej pękała, a husarz sięgał wtedy po koncerz, pałasz albo szablę. Szarża husarii polegała na stopniowym rozpędzaniu koni i uderzeniu zwartym szykiem, kolano przy kolanie. Długość kopii pozwalała dosięgnąć przeciwnika, zanim jego piki zdołały zatrzymać jeźdźca.

11.Zbroja husarska

Zbroja husarska była płytową półzbroją, która chroniła głowę, tułów i ręce, ale nie nogi. Składała się z szyszaka (hełmu z daszkiem, nosalem, policzkami i osłoną karku), obojczyka, napierśnika, naplecznika i karwaszy osłaniających przedramiona. Towarzysze narzucali na zbroję skóry dzikich zwierząt, m.in. lamparcie, tygrysie i wilcze. Charakterystycznym elementem husarii były skrzydła z piór osadzonych na drewnianej listwie, mocowane do zbroi albo do siodła; to, jak często używano ich w boju, wciąż jest przedmiotem dyskusji historyków.

12.Jazda kozacka (pancerna)

Jazda kozacka była średnią jazdą autoramentu narodowego, zorganizowaną w systemie towarzyskim. Nazwa pochodziła od uzbrojenia i sposobu walki na wzór kozacki, a nie od pochodzenia żołnierzy. Po wybuchu powstania Chmielnickiego (1648) zaczęto ją nazywać jazdą pancerną. Pancerni nosili kolczugę, czyli pancerz z drucianych kółek, oraz misiurkę - hełm z kolczym czepcem osłaniającym kark i boki głowy. Walczyli szablą, rohatyną, łukiem albo bandoletem i pistoletami, a w bitwie wspierali husarię.

13.Lekka jazda i łuk refleksyjny

Lekka jazda składała się z szybkich chorągwi, m.in. wołoskich i tatarskich (tworzyli je też Tatarzy osiadli na Litwie). Jeźdźcy nie mieli zbroi albo nosili lekką osłonę. Lekka jazda prowadziła zwiad, ubezpieczała marsz i obóz, nękała wroga i ścigała pobitych. Jej ważną bronią był łuk refleksyjny - krótki łuk kompozytowy z drewna, rogu i ścięgien, którego ramiona po zdjęciu cięciwy wyginały się w przeciwną stronę. Dawał silny strzał z siodła; w Rzeczypospolitej przejęto go od Tatarów i Turków.

14.Piechota polska (węgierska) i piechota niemiecka

Piechota polska, zwana węgierską, należała do autoramentu narodowego i ukształtowała się na wzór węgierski za Stefana Batorego. Piechurzy mieli rusznicę, szablę i toporek albo czekan i walczyli przede wszystkim ogniem. Piechota niemiecka należała do autoramentu cudzoziemskiego i rozwinęła się w XVII w., zwłaszcza za Władysława IV. Tworzyła regimenty złożone z muszkieterów i pikinierów, dowodzone po niemiecku i szkolone na wzór zachodni. Pikinierzy z długimi pikami osłaniali muszkieterów przed szarżą jazdy.

15.Dragonia

Dragonia była formacją autoramentu cudzoziemskiego - piechotą przemieszczającą się na koniach. Dragoni jechali konno, dzięki czemu można ich było szybko przerzucić tam, gdzie byli potrzebni, ale zwykle walczyli pieszo, strzelając z muszkietów. Konie mieli tańsze i słabsze niż jazda, a uzbrojenie stanowiły muszkiet, szpada albo szabla i niekiedy pistolet. Dragonię organizowano w regimenty i kompanie z komendą niemiecką. Używano jej m.in. do zajmowania przepraw, osłony taboru i walki w trudnym terenie.

16.Artyleria

Artyleria obejmowała działa, czyli ciężką broń palną strzelającą kulami i innymi pociskami. Działa odlewano z brązu albo żelaza w ludwisarniach, a ich obsługa wymagała wyszkolonych puszkarzy. W XVI i XVII w. artyleria była niezbędna przy oblężeniach twierdz i w obronie obozów warownych, a w polu wspierała piechotę. Była kosztowna i powolna w marszu, bo ciężkie działa ciągnęły konie lub woły. Jej rozwój popierali m.in. Stefan Batory i Władysław IV, a w XVII w. na czele artylerii koronnej stał generał artylerii.

17.Tabor

Tabor to obóz warowny z wozów albo kolumna wozów wiozących zaopatrzenie wojska. W czasie postoju lub walki wozy ustawiano w czworobok albo w kilka rzędów i spinano łańcuchami, tworząc ruchomą fortecę. Zza wozów strzelali piechurzy i działa, a jazda mogła się w taborze schronić i wyjść z niego do natarcia. Tabor chronił zwłaszcza przed jazdą tatarską. Sztukę walki taborem rozwinął hetman Jan Tarnowski, który wykorzystał go m.in. pod Obertynem (1531) i opisał w swoim traktacie wojskowym.

18.Flota kaperska Zygmunta Augusta i Komisja Morska

Zygmunt August, walcząc z Moskwą o Inflanty, chciał przerwać handel morski z Narwą, przez który Moskwa sprowadzała broń i inne towary. Nie miał floty wojennej, więc wydawał listy kaperskie prywatnym armatorom - kaprom, którzy w jego imieniu zatrzymywali statki płynące do Narwy. W 1568 r. powołał Komisję Morską, pierwszy urząd do spraw floty i morza, na czele z Janem Kostką. Flota kaperska stacjonowała m.in. w Pucku, a jej działania utrudniał niechętny kaprom Gdańsk.

19.Bitwa pod Oliwą (1627)

Bitwa pod Oliwą stoczona 28 listopada 1627 r. na redzie Gdańska to najsłynniejsze zwycięstwo floty Rzeczypospolitej. W czasie wojny ze Szwecją o Prusy okręty króla Zygmunta III Wazy, utrzymywane przez Komisję Okrętów Królewskich, zaatakowały eskadrę szwedzką blokującą Gdańsk. Polacy zdobyli okręt flagowy szwedzkiego dowódcy, a pozostałe okręty szwedzkie wycofały się. W bitwie zginął dowódca polskiej floty, admirał Arend Dickmann. Zwycięstwo na pewien czas przerwało szwedzką blokadę Gdańska.

20.Szabla (szabla husarska, karabela)

Szabla to broń sieczna o zakrzywionej, jednosiecznej głowni, podstawowa broń biała szlachty i jazdy Rzeczypospolitej. Szabla husarska miała oprawę zamkniętą: kabłąk łączący jelec z głowicą chronił dłoń, a paluch, czyli pierścień na kciuk, ułatwiał prowadzenie cięcia. Karabela miała rękojeść zakończoną głowicą w kształcie ptasiego łba i otwartą oprawę bez kabłąka; noszono ją przy stroju szlacheckim na co dzień i od święta, często bogato zdobioną. Szablą walczono głównie cięciem, zwłaszcza z konia.

21.Koncerz i pałasz

Koncerz to długa broń kolna o prostej, wąskiej i sztywnej głowni, przeznaczonej do przebijania kolczugi i szczelin zbroi. Husarz wiózł go przy siodle i sięgał po niego po złamaniu kopii; z konia koncerz działał jak krótka kopia. Pałasz to broń sieczno-kolna o prostej i szerokiej głowni, cięższa od szabli. Husarz wiózł przy siodle koncerz albo pałasz, a szablę nosił u pasa. Obie bronie uzupełniały szablę tam, gdzie jej cięcie nie wystarczało przeciw opancerzonemu przeciwnikowi.

22.Buzdygan, czekan i nadziak

Broń obuchowa służyła do zadawania silnych uderzeń, które mogły zgnieść hełm albo przebić zbroję. Buzdygan miał głowicę z kilku metalowych piór, czyli płatów; poza walką był też oznaką władzy dowódców niższych od hetmana, np. pułkowników, tak jak buława była znakiem hetmanów. Czekan miał głowicę z młotkiem i krótkim ostrzem osadzoną na długim trzonku, a nadziak - głowicę z młotkiem i długim, ostrym dziobem do przebijania pancerza. Czekan i nadziak noszono także jak laskę przy stroju szlacheckim.

23.Rusznica i muszkiet

Rusznica to ręczna broń palna o długiej lufie, w XVI w. najczęściej z zamkiem lontowym: tlący się lont zapalał proch na panewce. Była bronią piechoty polskiej i wybranieckiej, używano jej też w obronie zamków. Muszkiet był cięższą bronią palną o większym kalibrze i silniejszym strzale; w XVII w. muszkieterzy piechoty niemieckiej strzelali z niego, opierając lufę na forkiecie, czyli podpórce. Obie bronie ładowano od wylotu lufy, co trwało długo, dlatego strzelców osłaniali pikinierzy, umocnienia albo tabor.

24.Bandolet i pistolet

Bandolet to krótka broń palna jazdy, mniejsza od rusznicy, zwykle z zamkiem kołowym, w którym obracające się kółko trące o piryt krzesało iskry. Jeździec nosił go zawieszonego na szerokim pasie przez ramię, zwanym bandolierem. Bandoletów używali m.in. pancerni i rajtarzy. Pistolet to najkrótsza broń palna, skuteczna z niewielkiej odległości; jeźdźcy, także husarze, wozili parę pistoletów w olstrach, czyli skórzanych futerałach przy siodle. Zamek kołowy, a później skałkowy, pozwalał strzelać jedną ręką z konia.

25.Żupan, kontusz, delia i kołpak

Żołnierz autoramentu narodowego nosił strój szlachecki. Żupan był długą szatą spodnią z wąskimi rękawami, zapinaną z przodu na guzy. Na żupan wkładano kontusz - szatę wierzchnią z rozciętymi rękawami (wylotami), przepasaną pasem; kontusz upowszechnił się w XVII w. Delia była wierzchnim płaszczem, często podbitym futrem i zapinanym pod szyją. Na głowie noszono kołpak, czyli wysoką czapkę z futra albo sukna, niekiedy z piórami. Oporządzenie jeźdźca uzupełniały pas z szablą oraz sajdak, czyli komplet futerałów na łuk i strzały.

26.Kazimierz Siemienowicz

Kazimierz Siemienowicz był inżynierem wojskowym i znawcą artylerii z Wielkiego Księstwa Litewskiego, oficerem artylerii koronnej za Władysława IV. W 1650 r. wydał w Amsterdamie po łacinie dzieło „Artis Magnae Artilleriae pars prima” (Wielkiej sztuki artylerii część pierwsza). Opisał w nim m.in. budowę i wyrób rakiet, w tym rakiety wielostopniowe, baterie rakiet i stateczniki, a także pirotechnikę i ognie sztuczne. Dzieło przełożono m.in. na francuski, niemiecki i angielski; przez długi czas służyło w Europie jako podręcznik artylerii.

27.Jan Tarnowski

Jan Tarnowski był hetmanem wielkim koronnym za Zygmunta Starego i Zygmunta Augusta oraz kasztelanem krakowskim, jednym z najwybitniejszych wodzów XVI w. 22 sierpnia 1531 r. pokonał pod Obertynem hospodara mołdawskiego Piotra Raresza, który zajął Pokucie; dzięki temu zwycięstwu ziemia ta pozostała przy Polsce. W wojnie z Moskwą zdobył Starodub (1535). Był mistrzem walki z użyciem taboru i dbał o dyscyplinę wojska. Swoje doświadczenie zebrał w traktacie o sztuce wojennej wydanym w 1558 r.

28.„Consilium rationis bellicae” (1558)

„Consilium rationis bellicae” (Rada sprawy wojennej) to traktat o sztuce wojennej hetmana Jana Tarnowskiego, wydany drukiem w 1558 r. w Tarnowie. Mimo łacińskiego tytułu napisano go po polsku; należy do pierwszych polskich dzieł o teorii wojskowości. Tarnowski omówił w nim obowiązki hetmana i urzędników wojskowych, organizację, zaopatrzenie i dyscyplinę wojska, budowę i ustawianie taboru, a także zasady prowadzenia wojny obronnej i zaczepnej. Dzieło przez długi czas wpływało na myśl wojskową w Rzeczypospolitej.

29.Jan Zamoyski

Jan Zamoyski był najbliższym współpracownikiem Stefana Batorego. Od 1578 r. był kanclerzem wielkim koronnym, a od 1581 r. także hetmanem wielkim koronnym - połączył dożywotnio dwa najważniejsze urzędy Korony. W wojnie z Moskwą 1579-1582 brał udział w wyprawach Batorego, a po wyjeździe króla dowodził oblężeniem Pskowa aż do zawarcia rozejmu w Jamie Zapolskim. Założył Zamość i Akademię Zamojską (1594). Po śmierci Batorego poparł elekcję Zygmunta III Wazy, z którym później popadł w konflikt.

30.Bitwa pod Byczyną (1588)

Bitwa pod Byczyną rozegrała się 24 stycznia 1588 r. na Śląsku, przy granicy z Wielkopolską. Była skutkiem podwójnej elekcji z 1587 r., gdy część szlachty wybrała Zygmunta III Wazę, a część arcyksięcia Maksymiliana Habsburga, który zbrojnie próbował zdobyć tron. Wojska hetmana Jana Zamoyskiego pokonały oddziały Maksymiliana, a sam arcyksiążę dostał się do niewoli. Tron utrzymał Zygmunt III, a w traktacie bytomsko-będzińskim (1589) Habsburgowie zrzekli się pretensji do korony polskiej.

31.Stanisław Żółkiewski

Stanisław Żółkiewski był hetmanem polnym koronnym od 1588 r., a później hetmanem wielkim koronnym i kanclerzem wielkim koronnym. W 1607 r. dowodził wojskiem królewskim pod Guzowem przeciw rokoszanom. 4 lipca 1610 r. pod Kłuszynem pokonał wojska moskiewskie i wspierających je najemników Jakuba De la Gardie, po czym zajął Moskwę, a bojarzy uznali carem królewicza Władysława. Obalonego cara Wasyla Szujskiego przywiózł do Polski. Zginął w odwrocie po klęsce z Turkami pod Cecorą w 1620 r.

32.Jan Karol Chodkiewicz

Jan Karol Chodkiewicz był hetmanem wielkim litewskim od 1605 r. 27 września 1605 r. pod Kircholmem koło Rygi pokonał armię szwedzką króla Karola IX Sudermańskiego; o zwycięstwie przesądziła szarża husarii. W 1607 r. walczył pod Guzowem po stronie króla, a w czasie wojny z Moskwą próbował wesprzeć polską załogę Kremla. W 1621 r. dowodził obroną obozu pod Chocimiem przed armią sułtana Osmana II. Zmarł w obozie w czasie oblężenia; dowództwo przejął Stanisław Lubomirski, a wojnę zakończył traktat chocimski.

33.Stanisław Koniecpolski

Stanisław Koniecpolski był hetmanem polnym koronnym od 1618 r., a od 1632 r. hetmanem wielkim koronnym. Po klęsce pod Cecorą (1620) trafił do niewoli tureckiej. W wojnie ze Szwecją o Prusy pokonał w 1629 r. pod Trzcianą wojska króla Gustawa II Adolfa; w tym samym roku zawarto rozejm w Starym Targu (Altmarku). Bronił kresów przed Tatarami i w 1644 r. pokonał ich pod Ochmatowem. Z jego inicjatywy zbudowano nad Dnieprem twierdzę Kudak, która miała utrudniać Kozakom wyprawy na Morze Czarne i pilnować Zaporoża.

34.Jan Sobieski (Jan III Sobieski)

Jan Sobieski został hetmanem polnym koronnym w 1666 r., a hetmanem wielkim koronnym w 1668 r. W 1667 r. pod Podhajcami obronił obóz warowny przed Tatarami i Kozakami Piotra Doroszenki i zawarł z nimi ugodę. 11 listopada 1673 r. jako hetman wielki koronny rozbił pod Chocimiem armię turecką. W 1674 r. wybrano go na króla jako Jana III. 12 września 1683 r. jako naczelny wódz wojsk sprzymierzonych pokonał pod Wiedniem armię wielkiego wezyra Kara Mustafy i przyniósł odsiecz stolicy cesarza Leopolda I.

35.Reformy wojskowe Stefana Batorego (1578)

Stefan Batory w 1578 r. przeprowadził reformy wojskowe, przygotowując wojnę z Moskwą. Utworzył piechotę wybraniecką: z każdych 20 łanów kmiecych w dobrach królewskich wybierano jednego chłopa - wybrańca, który był zwolniony z powinności wobec dworu, a w zamian na wezwanie stawał do wojska z bronią. Uporządkował też rejestr kozacki: Kozacy rejestrowi, wpisani na listę, otrzymywali żołd i podlegali władzom Rzeczypospolitej, a ich ośrodkiem został Trechtymirów. Popierał rozwój husarii, piechoty węgierskiej i artylerii.

36.Wojna Stefana Batorego z Moskwą (1579-1582)

Stefan Batory podjął wojnę o Inflanty, które w większości zajął car Iwan IV Groźny. W 1579 r. armia Batorego odbiła Połock, utracony w 1563 r., w 1580 r. zdobyła Wielkie Łuki, a w latach 1581-1582 oblegała Psków, którego nie zdobyła. Za pośrednictwem wysłannika papieża, jezuity Antonio Possevino, zawarto w 1582 r. rozejm w Jamie Zapolskim: Rzeczpospolita zachowała Inflanty i ziemię połocką, a Wielkie Łuki oddała Moskwie. Wojna była wielkim sukcesem Batorego i hetmana Jana Zamoyskiego.

37.Wielkie bezkrólewie (1572-1573)

Wielkim bezkrólewiem nazywa się okres od śmierci Zygmunta Augusta w 1572 r., ostatniego męskiego potomka Jagiellonów, do wyboru Henryka Walezego w 1573 r. Tymczasową władzę sprawował prymas jako interrex. W 1573 r. szlachta zawiązała konfederację warszawską, gwarantującą pokój między wyznaniami. Pierwsza wolna elekcja odbyła się viritim: każdy szlachcic mógł osobiście głosować na polu elekcyjnym pod Warszawą. Elekt zaprzysięgał artykuły henrykowskie i pacta conventa; bez zgody sejmu nie mógł m.in. zwołać pospolitego ruszenia ani nałożyć nowych podatków.

38.Rokosz Zebrzydowskiego (1606-1607)

Rokosz to zbrojny protest szlachty przeciw królowi, uzasadniany prawem wypowiedzenia posłuszeństwa. Rokoszowi z lat 1606-1607 przewodził wojewoda krakowski Mikołaj Zebrzydowski, a wspierali go m.in. Janusz Radziwiłł i Stanisław Stadnicki. Szlachta obawiała się planów Zygmunta III Wazy wzmocnienia władzy królewskiej (m.in. głosowania na sejmie większością) i jego polityki sprzyjającej Habsburgom. W 1607 r. wojska królewskie Stanisława Żółkiewskiego i Jana Karola Chodkiewicza pokonały rokoszan pod Guzowem. Rokoszan objęła amnestia, a król zrezygnował z reform.

39.Rokosz Lubomirskiego (1665-1666)

Rokosz Lubomirskiego wywołał Jerzy Sebastian Lubomirski, marszałek wielki koronny i hetman polny koronny, przeciwnik planów elekcji vivente rege, czyli wyboru następcy za życia króla Jana Kazimierza. Królowa Ludwika Maria chciała w ten sposób osadzić na tronie kandydata francuskiego. W 1664 r. sąd sejmowy skazał Lubomirskiego na utratę czci i urzędów, a w 1665 r. stanął on na czele rokoszu. W 1666 r. rokoszanie pokonali wojsko królewskie pod Mątwami. Ugoda w Łęgonicach zakończyła rokosz: król porzucił plany elekcji, a w 1668 r. abdykował.

40.Liberum veto

Liberum veto (łac. „wolne nie pozwalam”) to zasada, według której sprzeciw jednego posła mógł zerwać sejm i unieważnić wszystkie jego uchwały. Wynikała z przekonania, że uchwały sejmu muszą być przyjmowane jednomyślnie. Po raz pierwszy sejm zerwano w 1652 r., gdy poseł upicki Władysław Siciński zaprotestował przeciw przedłużeniu obrad. W drugiej połowie XVII w. sejmy zrywano coraz częściej, nierzadko z inspiracji magnatów. Dla wojska oznaczało to brak uchwał podatkowych, a więc brak pieniędzy na żołd armii komputowej.