Olimpiada „Losy żołnierza i dzieje oręża polskiego” - wojny kozackie i wschodnie

1.Dzikie Pola

Słabo zaludnione stepy nad środkowym i dolnym Dnieprem oraz nad Bohem, na pograniczu Rzeczypospolitej, Chanatu Krymskiego i państwa moskiewskiego. Przez Dzikie Pola biegły szlaki najazdów tatarskich (m.in. Czarny Szlak i Szlak Kuczmański), dlatego stałe osadnictwo było tu niebezpieczne. Chronili się tu zbiegli chłopi, mieszczanie i drobna szlachta, którzy żyli z myślistwa, rybołówstwa i wojny z Tatarami. Z tej ludności ukształtowała się Kozaczyzna, a w XVII w. magnaci zakładali na tych ziemiach wielkie latyfundia.

2.Kozacy zaporoscy

Wolna, zbrojna społeczność ukształtowana w XVI w. na Zaporożu, czyli w krainie nad Dnieprem poniżej jego porohów (skalnych progów utrudniających żeglugę). Tworzyli ją głównie zbiegli chłopi ruscy, ale też mieszczanie i drobna szlachta różnego pochodzenia; wyznawali prawosławie. Żyli z łowiectwa, rybołówstwa, łupów i żołdu. Bronili pogranicza przed Tatarami, ale organizowali też wyprawy łodziami zwanymi czajkami na wybrzeża Morza Czarnego, co wywoływało konflikty Rzeczypospolitej z Turcją.

3.Sicz Zaporoska

Umocniony obóz Kozaków zaporoskich na wyspach lub brzegach Dniepru za porohami, otoczony wałem i palisadą; jego położenie kilka razy się zmieniało (jedną z pierwszych siedzib była wyspa Chortyca). Sicz była ośrodkiem wojskowym i politycznym Kozaczyzny. Najważniejsze sprawy rozstrzygała rada kozacka, czyli zgromadzenie Kozaków, która wybierała starszyznę: atamana koszowego oraz w czasie wojny hetmana, czyli naczelnego wodza. W Siczy obowiązywało surowe prawo wojskowe, a kobiety nie mogły w niej mieszkać.

4.Kozacy rejestrowi

Kozacy wpisani do rejestru, czyli urzędowej listy Kozaków na żołdzie króla. Pierwszy rejestr utworzono w 1572 r. za Zygmunta Augusta, a Stefan Batory zreformował go w 1578 r. i dał Kozakom ośrodek w Trechtymirowie. Rejestrowi bronili granicy przed Tatarami, a w zamian dostawali żołd, ziemię, zwolnienie z podatków i własne sądownictwo. Na ich czele stał starszy, nazywany hetmanem kozackim. Kozacy spoza rejestru domagali się jego powiększenia, a spór o liczebność rejestru wywoływał kolejne bunty.

5.Powstania kozackie przed 1648 r.

Bunty Kozaków przeciw władzom Rzeczypospolitej, wywołane sporami o rejestr, żołd i swobody oraz uciskiem chłopów. Do najważniejszych należały: powstanie Krzysztofa Kosińskiego (1591-1593), Semena Nalewajki (1594-1596, stłumione przez Stanisława Żółkiewskiego), Marka Żmajły (1625), Tarasa Fedorowicza (1630), Pawluka (1637, klęska pod Kumejkami) i Ostranina (1638). Po ich stłumieniu sejm uchwalił ordynację 1638 r.: ograniczył rejestr i samorząd kozacki, a starszyznę podporządkował komisarzowi. Nastało dziesięciolecie spokoju, zwane „złotym pokojem”.

6.Bohdan Chmielnicki

Szlachcic ruski, wyznawca prawosławia, pisarz wojskowy Kozaków rejestrowych i setnik czehryński, przywódca powstania kozackiego od 1648 r. i hetman zaporoski. W 1647 r. podstarości Daniel Czaplicki zajął jego chutor (gospodarstwo) Subotów, a Chmielnicki nie uzyskał sprawiedliwości w sądzie ani u króla. Uciekł na Zaporoże, gdzie Kozacy obwołali go hetmanem, i zawarł sojusz z chanem krymskim. Zmarł w 1657 r., a jego następcą został Iwan Wyhowski.

7.Przyczyny powstania Chmielnickiego

Najważniejsze przyczyny wybuchu powstania w 1648 r.: ograniczenie rejestru i swobód kozackich przez ordynację 1638 r.; rosnący wyzysk chłopów ruskich na Ukrainie przez magnatów i ich dzierżawców, połączony z rozwojem pańszczyzny; konflikt religijny między prawosławiem a Kościołem unickim po unii brzeskiej (1596); zawiedzione nadzieje Kozaków, którym Władysław IV obiecywał powiększenie rejestru w związku z planowaną wojną z Turcją; wreszcie osobista krzywda Bohdana Chmielnickiego, która stała się bezpośrednim powodem jego wystąpienia.

8.Sojusz Chmielnickiego z Tatarami

Porozumienie zawarte na początku 1648 r. przez Bohdana Chmielnickiego z chanem krymskim Islamem III Girejem, który wysłał Kozakom na pomoc ordę murzy Tuhaj-beja. Jazda tatarska dała powstańcom siłę, której Kozakom brakowało w walce z wojskiem koronnym. Sojusz był jednak niepewny: chan dbał o własne interesy i nie chciał ani klęski Rzeczypospolitej, ani zbyt silnej Kozaczyzny. Tatarzy pobierali łupy i jasyr, czyli jeńców, często z ludności ruskiej, a w decydujących chwilach porzucali Chmielnickiego (Zborów 1649, Beresteczko 1651).

9.Bitwa pod Żółtymi Wodami (1648)

Pierwsza bitwa powstania Chmielnickiego, stoczona wiosną 1648 r. i zakończona w maju 1648 r. na stepie nad rzeką Żółte Wody. Kozacy Chmielnickiego wraz z Tatarami Tuhaj-beja rozbili przednią straż wojsk koronnych, którą dowodził Stefan Potocki, syn hetmana wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego. Do porażki przyczyniło się przejście Kozaków rejestrowych, płynących Dnieprem na pomoc, na stronę powstańców. Stefan Potocki zmarł z ran w niewoli. Zwycięstwo otworzyło Chmielnickiemu drogę w głąb Ukrainy.

10.Bitwa pod Korsuniem (1648)

Bitwa stoczona 26 maja 1648 r., w której Kozacy Chmielnickiego i Tatarzy Tuhaj-beja rozbili główne siły wojska koronnego. Obaj hetmani koronni - wielki Mikołaj Potocki i polny Marcin Kalinowski - dostali się do niewoli tatarskiej i zostali wykupieni dopiero w 1650 r. Rzeczpospolita na pewien czas straciła wojsko na Ukrainie, a powstanie objęło szerokie masy chłopów. Klęska zbiegła się z bezkrólewiem: 20 maja 1648 r. zmarł Władysław IV, więc kraj był pozbawiony i króla, i hetmanów.

11.Bitwa pod Piławcami (1648)

Klęska wojsk koronnych pod Piławcami we wrześniu 1648 r. Po niewoli hetmanów wojskiem dowodzili trzej regimentarze, czyli zastępcy hetmanów wyznaczeni na czas wojny: Władysław Dominik Zasławski, Mikołaj Ostroróg i Aleksander Koniecpolski; Chmielnicki drwił z nich jako z „pierzyny, łaciny i dzieciny”. Gdy rozeszła się wieść o nadejściu Tatarów, w obozie wybuchła panika i wojsko uciekło, porzucając tabor. Kozacy doszli potem pod Lwów, który zapłacił okup, i oblegali Zamość, a wycofali się po elekcji Jana Kazimierza.

12.Jeremi Wiśniowiecki

Książę Jeremi Wiśniowiecki (zm. 1651), wojewoda ruski, jeden z najbogatszych magnatów Rzeczypospolitej. Pochodził z ruskiego rodu książęcego wywodzonego od Giedymina, wychował się w prawosławiu, a w młodości przeszedł na katolicyzm. Posiadał ogromne dobra na Zadnieprzu, czyli na lewym brzegu Dniepru, z siedzibą w Łubniach, gdzie utrzymywał własne wojsko. Był zdolnym i bardzo popularnym wśród szlachty dowódcą, a zarazem zdecydowanym zwolennikiem rozprawy zbrojnej z Kozakami. Jego syn Michał Korybut został w 1669 r. królem.

13.Jeremi Wiśniowiecki w 1648 r.

Po wybuchu powstania Wiśniowiecki wyprowadził swoje wojsko z Zadnieprza, gdzie jego dobra zajęli powstańcy, i ruszył na zachód, na Wołyń. Po drodze walczył z oddziałami kozackimi i chłopskimi, m.in. pod Konstantynowem. Stosował surowe represje, w tym egzekucje schwytanych powstańców. Wojna była okrutna po obu stronach: powstańcy mordowali szlachtę, duchownych katolickich i unickich oraz Żydów. Pominięty przy wyborze regimentarzy, Wiśniowiecki zyskał wśród szlachty sławę obrońcy kraju, a po Piławcach na krótko powierzono mu dowództwo.

14.Obrona Zbaraża (1649)

Oblężenie obozu wojsk koronnych pod Zbarażem przez Kozaków Chmielnickiego i Tatarów chana Islama III Gireja latem 1649 r. (od lipca do sierpnia). Formalnie dowodzili regimentarze Andrzej Firlej, Stanisław Lanckoroński i Mikołaj Ostroróg, ale duszą obrony był książę Jeremi Wiśniowiecki. Obrońcy w ufortyfikowanym obozie odpierali szturmy, cierpiąc z powodu głodu i chorób. Obronę zakończyła dopiero ugoda zborowska, zawarta po nadejściu z odsieczą króla Jana Kazimierza.

15.Bitwa pod Zborowem (1649)

Bitwa stoczona w sierpniu 1649 r., gdy król Jan Kazimierz szedł z odsieczą oblężonemu Zbarażowi. Kozacy Chmielnickiego i Tatarzy zaatakowali wojsko królewskie pod Zborowem i postawili je w bardzo trudnym położeniu. Kanclerz Jerzy Ossoliński nakłonił jednak chana Islama III Gireja do rokowań, obiecując mu okup i coroczne upominki. Chan porzucił Chmielnickiego, a ten musiał przyjąć warunki porozumienia. Bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia, zakończyła się ugodą zborowską i uratowała obrońców Zbaraża.

16.Ugoda zborowska (1649)

Porozumienie zawarte w sierpniu 1649 r. przez Jana Kazimierza z Kozakami po bitwie pod Zborowem. Postanawiała m.in.: znaczne powiększenie rejestru kozackiego; uznanie Chmielnickiego za hetmana z ośrodkiem w Czehryniu; zakaz stacjonowania wojsk koronnych oraz pobytu jezuitów i Żydów w województwach kijowskim, bracławskim i czernihowskim; urzędy w tych województwach tylko dla szlachty prawosławnej; miejsce w senacie dla metropolity kijowskiego; amnestię. Ugoda nie zadowoliła żadnej strony i nie przyniosła trwałego pokoju.

17.Spór o politykę wobec Kozaków

W latach 1648-1651 w Rzeczypospolitej ścierały się dwie koncepcje wobec powstania. Stronnictwo ugodowe, z kanclerzem wielkim koronnym Jerzym Ossolińskim i Adamem Kisielem (senatorem prawosławnym, od 1649 r. wojewodą kijowskim), chciało porozumienia z Kozakami i wykorzystania ich w wojnie z Turcją; popierał je Jan Kazimierz. Stronnictwo wojenne, którego symbolem był Jeremi Wiśniowiecki, żądało stłumienia powstania i odzyskania dóbr na Ukrainie. Ugody zborowska i białocerkiewska były kompromisami między tymi stanowiskami.

18.Bitwa pod Beresteczkiem (1651)

Bitwa na Wołyniu nad rzeką Styr, stoczona pod koniec czerwca 1651 r. Wojsko koronne i pospolite ruszenie, czyli zbrojne zgromadzenie szlachty, prowadził osobiście król Jan Kazimierz; walczyli tu m.in. hetman Mikołaj Potocki i Jeremi Wiśniowiecki. Przeciw nim stanęli Kozacy Chmielnickiego i Tatarzy chana Islama III Gireja. Była to jedna z największych bitew XVII w. w Europie i największe zwycięstwo Rzeczypospolitej w wojnie z Chmielnickim.

19.Ucieczka Tatarów pod Beresteczkiem

Rozstrzygające wydarzenie bitwy pod Beresteczkiem w 1651 r. Po nieudanych dla siebie walkach chan Islam III Girej wycofał się z pola bitwy wraz z ordą i zabrał ze sobą Bohdana Chmielnickiego, którego przez pewien czas zatrzymał. Pozbawieni jazdy tatarskiej i wodza Kozacy bronili się kilka dni w taborze, czyli obozie otoczonym wozami. Potem, dowodzeni m.in. przez pułkownika Iwana Bohuna, wycofali się przez bagna, ponosząc duże straty. Ucieczka Tatarów przesądziła o zwycięstwie Jana Kazimierza.

20.Skutki bitwy pod Beresteczkiem

Zwycięstwa pod Beresteczkiem w 1651 r. nie wykorzystano do końca, bo pospolite ruszenie rozjechało się do domów, a król wrócił z częścią wojsk. Pościg i dalsze działania prowadził hetman Mikołaj Potocki. W tym samym czasie wojska litewskie hetmana Janusza Radziwiłła zajęły Kijów. Chmielnicki, osłabiony i bez pewnego sojusznika, zgodził się na ugodę w Białej Cerkwi. Bitwa nie zakończyła jednak wojny i nie usunęła jej przyczyn: walki odnowiły się już w 1652 r.

21.Jeremi Wiśniowiecki w latach 1649-1651

Po ugodzie zborowskiej Jeremi Wiśniowiecki był jej przeciwnikiem, bo uważał ją za ustępstwo wobec buntowników, a postanowienia odbierały mu w praktyce dobra na Zadnieprzu. Krytykował politykę kanclerza Ossolińskiego i domagał się wznowienia wojny. W 1651 r. walczył pod Beresteczkiem. Zmarł nagle w sierpniu 1651 r. w obozie wojskowym pod Pawołoczą, w czasie dalszej kampanii. Dla szlachty pozostał symbolem twardej obrony Rzeczypospolitej, a dla Kozaków i ludności ruskiej - symbolem bezwzględnych represji.

22.Ugoda w Białej Cerkwi (1651)

Porozumienie zawarte we wrześniu 1651 r. po bitwie pod Beresteczkiem, znacznie mniej korzystne dla Kozaków niż ugoda zborowska. Rejestr kozacki zmniejszono o połowę w stosunku do Zborowa. Autonomię kozacką ograniczono do województwa kijowskiego, a do województw bracławskiego i czernihowskiego mogła wrócić szlachta i wojsko koronne. Chmielnicki pozostał hetmanem, ale musiał zrezygnować z samodzielnych stosunków z innymi państwami i zerwać sojusz z Tatarami. Ugoda nie przyniosła trwałego pokoju.

23.Geneza bitwy pod Batohem (1652)

Po ugodzie białocerkiewskiej Chmielnicki szukał nowych sojuszników. W 1652 r. jego syn Tymofiej (Tymosz) wyruszył z Kozakami i Tatarami do Mołdawii, aby poślubić córkę hospodara, czyli władcy Mołdawii, Bazylego Lupu. Małżeństwo miało związać Mołdawię z Kozaczyzną. Hetman polny koronny Marcin Kalinowski, który niedawno wrócił z niewoli tatarskiej po Korsuniu, postanowił zagrodzić im drogę. Rozłożył wojsko w obozie pod Batohem nad Bohem na Podolu, gdzie zaatakował je Chmielnicki z Kozakami i Tatarami.

24.Bitwa pod Batohem (1652)

Bitwa stoczona na początku czerwca 1652 r. pod Batohem nad Bohem na Podolu, zakończona ciężką klęską wojska koronnego. Kozacy Bohdana Chmielnickiego i Tatarzy rozbili obóz hetmana polnego koronnego Marcina Kalinowskiego. Klęska nastąpiła zaledwie rok po zwycięstwie pod Beresteczkiem i w dużej mierze przekreśliła jego skutki. Hetman Kalinowski zginął w bitwie, a pod Batohem zginął też m.in. Marek Sobieski, starszy brat późniejszego króla Jana III. Wojska koronne zostały rozbite.

25.Wymordowanie jeńców pod Batohem

Po bitwie pod Batohem w 1652 r. Kozacy wykupili od Tatarów wziętych do niewoli żołnierzy koronnych i wymordowali ich, według przekazów z rozkazu Bohdana Chmielnickiego. Była to jedna z najcięższych zbrodni wojen kozackich, wymierzona w bezbronnych jeńców. Rzeczpospolita straciła doświadczoną kadrę wojska zaciężnego i oficerów, przez co na długo osłabła jej armia. Pamięć o Batohu, podobnie jak o mordach dokonywanych na ludności przez obie strony, utrwaliła wzajemną nienawiść i utrudniała porozumienie.

26.Ugoda perejasławska (1654)

Porozumienie przyjęte w styczniu 1654 r. na radzie w Perejasławiu, gdzie Bohdan Chmielnicki i starszyzna kozacka złożyli przysięgę na wierność carowi Aleksemu Michajłowiczowi. Kozaczyzna przeszła pod władzę i opiekę cara, zachowując na razie własnego hetmana, wojsko, sądy i szeroki samorząd. Chmielnicki szukał w Moskwie trwałego oparcia, bo zawodził go sojusz z Tatarami, a Rzeczpospolita nie chciała przyjąć jego żądań. Car uznał Kozaków za swoich poddanych i przygotował wojnę.

27.Skutki ugody perejasławskiej

Ugoda perejasławska z 1654 r. umiędzynarodowiła konflikt kozacki: państwo moskiewskie, występując jako opiekun Kozaków i prawosławnych, rozpoczęło wojnę z Rzecząpospolitą, trwającą z przerwami do 1667 r. Zmieniła się równowaga sił w Europie Wschodniej: car zyskał poparcie Kozaczyzny i drogę na zachód, a Rzeczpospolita musiała walczyć jednocześnie z Moskwą i, od 1655 r., ze Szwecją. Strony różnie rozumiały ugodę: Kozacy widzieli w niej sojusz z zachowaniem autonomii, a Moskwa - podporządkowanie.

28.Wojna z Moskwą 1654-1667

Wojna Rzeczypospolitej z państwem moskiewskim, które po ugodzie perejasławskiej w 1654 r. uderzyło na Wielkie Księstwo Litewskie i Ukrainę. W 1654 r. wojska carskie zajęły Smoleńsk i dużą część Białorusi, a w 1655 r. Wilno. Wobec najazdu szwedzkiego w 1656 r. zawarto z Moskwą rozejm w Niemieży, ale walki odnowiły się w 1658 r. Na przełomie lat 50. i 60. Rzeczpospolita odniosła zwycięstwa pod Połonką i Cudnowem (1660). Wojnę zakończył rozejm w Andruszowie w 1667 r.

29.Ugoda hadziacka (1658)

Porozumienie zawarte we wrześniu 1658 r. w Hadziaczu między Rzecząpospolitą a hetmanem kozackim Iwanem Wyhowskim. Z województw kijowskiego, bracławskiego i czernihowskiego miało powstać Księstwo Ruskie - trzeci, obok Korony i Litwy, człon Rzeczypospolitej, z własnym hetmanem, urzędami, skarbem, wojskiem i mennicą. Przewidywała też równouprawnienie prawosławia, miejsca w senacie dla prawosławnych biskupów, akademię w Kijowie oraz nadanie szlachectwa części Kozaków. Współtwórcą ugody był Jerzy Niemirycz.

30.Losy ugody hadziackiej

Ugoda hadziacka z 1658 r. nie weszła w życie. Sejm zatwierdził ją w 1659 r. w okrojonej postaci, a wśród Kozaków przeważyli jej przeciwnicy: prosty lud kozacki nie ufał szlachcie, część starszyzny popierała Moskwę, a Rzeczpospolita nie zdołała szybko udzielić pomocy. W 1659 r. Wyhowski z Tatarami pokonał wojska carskie pod Konotopem, ale wkrótce potem stracił władzę, a hetmanem obrano Jerzego Chmielnickiego, syna Bohdana. Ugoda była ostatnią próbą przebudowy Rzeczypospolitej w państwo trzech narodów.

31.Wincenty Gosiewski

Magnat litewski, podskarbi wielki litewski i od 1654 r. hetman polny litewski, czyli zastępca hetmana wielkiego dowodzący wojskiem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Walczył z Moskwą od początku wojny w 1654 r. oraz ze Szwecją. W październiku 1656 r. pod Prostkami w Prusach Książęcych, wraz z posiłkami tatarskimi, pokonał wojska szwedzko-brandenburskie, a do niewoli dostał się książę Bogusław Radziwiłł. Kilka dni później poniósł porażkę pod Filipowem. W latach 1654-1658 walczył w obronie Wielkiego Księstwa przed armią carską.

32.Niewola i śmierć Wincentego Gosiewskiego

Po wznowieniu wojny z Moskwą Wincenty Gosiewski został pokonany w 1658 r. pod Werkami koło Wilna i trafił do niewoli moskiewskiej, w której przebywał do 1662 r. Po powrocie zastał wojsko litewskie zbuntowane z powodu zaległego żołdu i zawiązane w konfederację, zwaną związkiem braterskim. Żołnierze oskarżyli go o zdradę i porozumiewanie się z Moskwą, a w 1662 r. konfederaci zamordowali go bez sądu. Śmierć hetmana pokazała, jak bardzo wojny i brak pieniędzy na żołd osłabiły karność armii.

33.Bitwa pod Połonką (1660)

Bitwa stoczona w czerwcu 1660 r. pod Połonką na Białorusi, w której wojska koronne Stefana Czarnieckiego i litewskie Pawła Jana Sapiehy pokonały armię moskiewską kniazia Iwana Chowańskiego. Zwycięstwo przerwało oblężenie Lachowicz przez Moskwę i rozpoczęło odzyskiwanie ziem Wielkiego Księstwa Litewskiego. Możliwe stało się to dzięki pokojowi oliwskiemu ze Szwecją (1660), który pozwolił przerzucić wojska na wschód. Jesienią 1660 r. wojska Rzeczypospolitej odniosły kolejne zwycięstwo nad rzeką Basią.

34.Bitwa pod Cudnowem (1660)

Kampania pod Cudnowem nad rzeką Teterew jesienią 1660 r., w której wojska koronne hetmana wielkiego koronnego Stanisława Rewery Potockiego i hetmana polnego koronnego Jerzego Sebastiana Lubomirskiego, wspierane przez Tatarów, otoczyły armię moskiewską bojara Wasilija Szeremietiewa. Kozacy hetmana Jerzego Chmielnickiego, idący na pomoc Moskwie, zawarli z Rzecząpospolitą ugodę i odstąpili od sojusznika. Pozbawiony pomocy Szeremietiew skapitulował wraz z wojskiem, a sam został oddany Tatarom i spędził wiele lat w niewoli krymskiej.

35.Ugoda cudnowska (1660)

Porozumienie zawarte jesienią 1660 r. w czasie kampanii cudnowskiej między Rzecząpospolitą a hetmanem Jerzym Chmielnickim. Kozacy zobowiązali się zerwać związek z carem i wrócili pod władzę króla, ale bez Księstwa Ruskiego przewidzianego w ugodzie hadziackiej. Rzeczpospolita odzyskała w ten sposób zwierzchnictwo nad Ukrainą prawobrzeżną, czyli na zachód od Dniepru, natomiast Ukraina lewobrzeżna pozostała przy Moskwie. Podział Kozaczyzny wzdłuż Dniepru zaczął się utrwalać.

36.Wojna z Moskwą w latach 1661-1666

Po zwycięstwach z 1660 r. Rzeczpospolita odzyskiwała ziemie litewskie: w 1661 r. odbito Wilno, a Moskwa poniosła klęskę pod Kuszlikami. Wojsko, któremu nie wypłacano żołdu, zawiązywało jednak konfederacje wojskowe i odmawiało walki. Wyprawa Jana Kazimierza za Dniepr w latach 1663-1664 nie przyniosła rozstrzygnięcia. Rokosz Jerzego Sebastiana Lubomirskiego (1665-1666) wywołał wojnę domową, a na Ukrainie hetman Piotr Doroszenko zbliżał się do Turcji. Rzeczpospolita, wyczerpana, musiała szukać porozumienia z Moskwą.

37.Rozejm w Andruszowie (1667)

Rozejm zawarty w 1667 r. w Andruszowie koło Smoleńska, kończący wojnę Rzeczypospolitej z Moskwą trwającą od 1654 r.; zawarto go na 13,5 roku, a stroną moskiewską kierował Afanasij Ordin-Naszczokin. Granicę wyznaczono na Dnieprze. Moskwa zatrzymała ziemię smoleńską, czernihowską i siewierską oraz Ukrainę lewobrzeżną (Zadnieprze), a Rzeczpospolita zachowała Ukrainę prawobrzeżną. Kijów przyznano Moskwie formalnie na dwa lata, a Zaporoże objęto wspólnym zwierzchnictwem obu państw. Strony obiecały wspólną obronę przed Turcją i Tatarami.

38.Kijów w rozejmie andruszowskim

Kijów, dawna stolica Rusi i ośrodek prawosławia, leży na prawym brzegu Dniepru, a więc po stronie, która w 1667 r. pozostała przy Rzeczypospolitej. Rozejm w Andruszowie przyznał go jednak Moskwie formalnie tylko na dwa lata, po czym miasto miało wrócić do Rzeczypospolitej. Moskwa nie oddała Kijowa w umówionym terminie i miasto pozostało w jej rękach na stałe. Utrata Kijowa oznaczała, że głównym ośrodkiem kultury prawosławnej na Ukrainie władała Moskwa, co wzmacniało jej wpływy wśród Kozaków.

39.Skutki wojen kozackich dla ziem Rzeczypospolitej

Wojny kozackie i moskiewskie lat 1648-1667 przyniosły ogromne wyludnienie i zniszczenia Ukrainy, Białorusi i Wołynia: ludność ginęła w walkach, z głodu i zaraz, była uprowadzana w jasyr i deportowana do państwa moskiewskiego. Upadły miasta i rolnictwo, opustoszały całe okolice. Na Ukrainie po śmierci Bohdana Chmielnickiego trwał okres wojen domowych i obcych najazdów, nazywany Ruiną. Ofiarami przemocy padali wszyscy mieszkańcy: szlachta, chłopi, mieszczanie, duchowni oraz ludność żydowska.

40.Skutki polityczne wojen kozackich i moskiewskich

Wojny lat 1648-1667 osłabiły Rzeczpospolitą i zmieniły układ sił w Europie Wschodniej. Rzeczpospolita utraciła Smoleńszczyznę, ziemię czernihowską i siewierską, Ukrainę lewobrzeżną i Kijów, a państwo moskiewskie wzmocniło się i stało się groźnym sąsiadem. Nie udało się rozwiązać sprawy kozackiej ani włączyć Rusi jako równorzędnego członu państwa, o co chodziło w ugodzie hadziackiej. Wojny pogłębiły kryzys skarbu, wywołały bunty niepłatnego wojska i otworzyły drogę ekspansji Turcji na Ukrainę.