Olimpiada „Losy żołnierza i dzieje oręża polskiego” - Turcja, Tatarzy, Mołdawia

1.Bitwa pod Obertynem (1531)

Bitwa stoczona w sierpniu 1531 r. pod Obertynem na Pokuciu między wojskiem koronnym hetmana wielkiego Jana Tarnowskiego a armią hospodara mołdawskiego Piotra Raresza, który zajął sporne Pokucie. Znacznie mniej liczne wojsko polskie broniło się najpierw w taborze, czyli obozie warownym z połączonych wozów, a potem przeszło do natarcia i rozbiło Mołdawian. Zwycięstwo pozwoliło utrzymać Pokucie przy Koronie i powstrzymać ekspansję Mołdawii, lennika Turcji. Bitwę stoczono za panowania Zygmunta I Starego.

2.Jan Tarnowski

Hetman wielki koronny od 1527 r., później kasztelan krakowski, żyjący w latach 1488-1561, zwycięzca spod Obertynu (1531). Mistrzowsko wykorzystywał tabor - ruchomy obóz z powiązanych wozów, który osłaniał piechotę i działa, a jeździe dawał oparcie do kontrataku. Swoje doświadczenie wojenne opisał w traktacie o sztuce wojennej „Consilium rationis bellicae” (1558), omawiającym m.in. organizację wojska, marsz i zakładanie obozu. W 1540 r. założył miasto Tarnopol. Uchodzi za jednego z najwybitniejszych wodzów polskiego odrodzenia.

3.Pokucie

Kraina nad górnym Prutem, między Dniestrem a Karpatami, należąca do Korony, do której pretensje zgłaszali hospodarowie mołdawscy. W 1531 r. zajął ją hospodar Piotr Raresz, władca Mołdawii zależnej od Turcji. Wyprawa hetmana Jana Tarnowskiego i zwycięstwo pod Obertynem przywróciły Pokucie Koronie, a dalsze walki z Rareszem nie zmieniły już tej granicy. Spór pokazał, że Mołdawia, choć lenno sułtana, prowadziła własną politykę wobec Polski, a pogranicze z nią pozostawało niespokojne.

4.Pokój wieczysty z Turcją (1533)

Układ zawarty w 1533 r. przez Zygmunta I Starego z sułtanem Sulejmanem Wspaniałym, wkrótce po zwycięstwie pod Obertynem. Turcja, która po bitwie pod Mohaczem (1526) zaczęła podporządkowywać sobie Węgry, stała się najgroźniejszym sąsiadem Korony od południa. Pokój zapewnił Rzeczypospolitej spokój ze strony sułtana na kilkadziesiąt lat, ale nie powstrzymał najazdów tatarskich ani sporów o Mołdawię. Utrzymywanie pokoju z Turcją było podstawą polityki ostatnich Jagiellonów na południowym wschodzie.

5.Awantury mołdawskie

Wyprawy magnatów kresowych do Mołdawii na przełomie XVI i XVII w., prowadzone często na własną rękę, w celu osadzenia na tronie hospodarskim przychylnych sobie kandydatów, zwłaszcza z rodu Mohyłów. Rzeczpospolita rywalizowała w ten sposób z Turcją o wpływy w Mołdawii, lennie sułtana. Część wypraw zakończyła się sukcesem, ale wiele skończyło się klęską i niewolą ich uczestników. Awantury, razem z wyprawami kozaków na ziemie tureckie, psuły stosunki z Portą (rządem tureckim) i doprowadziły do wojny w 1620 r.

6.Wyprawy Jana Zamoyskiego do Mołdawii (1595 i 1600)

Kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski w 1595 r. wkroczył do Mołdawii i osadził na tronie hospodarskim Jeremiego Mohyłę. W obozie pod Cecorą zawarł ugodę z chanem tatarskim, który uznał Mohyłę za hospodara; Mołdawia znalazła się pod wpływami polskimi, choć nadal płaciła daninę sułtanowi. W 1600 r. Zamoyski pokonał hospodara wołoskiego Michała Walecznego, który opanował Mołdawię, i przywrócił w niej władzę Mohyłów. Były to najbardziej udane z awantur mołdawskich, prowadzone przez hetmana, a nie prywatnie.

7.Ugoda pod Buszą (1617)

Porozumienie zawarte w 1617 r. przez hetmana Stanisława Żółkiewskiego z wodzem tureckim Iskandarem Paszą, gdy armia turecka stanęła nad granicą Rzeczypospolitej. Rzeczpospolita zobowiązała się nie mieszać w sprawy Mołdawii i powstrzymywać wyprawy kozackie na ziemie tureckie, co pozwoliło uniknąć wojny. Ugodę poprzedziły kolejne awantury mołdawskie magnatów spokrewnionych z Mohyłami (m.in. Potockich, Wiśniowieckich, Koreckich), zakończone klęskami i niewolą. Kozacy i magnaci nadal łamali jej postanowienia.

8.Przyczyny wojny polsko-tureckiej 1620-1621

Do wojny doprowadziły: wyprawy kozaków zaporoskich na tureckie miasta nad Morzem Czarnym, wtrącanie się magnatów w sprawy Mołdawii wbrew ugodzie pod Buszą, wysłanie w 1619 r. lisowczyków (oddziałów lekkiej jazdy) na pomoc cesarzowi przeciw Siedmiogrodowi, lennikowi sułtana, oraz najazdy na pograniczu. Sułtan Osman II postanowił ukarać Rzeczpospolitą. W 1620 r. hetman Stanisław Żółkiewski wkroczył do Mołdawii, by uprzedzić atak turecki, co rozpoczęło wojnę zakończoną pokojem chocimskim w 1621 r.

9.Bitwa pod Cecorą (1620)

Klęska wojsk koronnych hetmana wielkiego Stanisława Żółkiewskiego i hetmana polnego Stanisława Koniecpolskiego, poniesiona we wrześniu 1620 r. pod Cecorą nad Prutem w Mołdawii w walce z armią turecką Iskandara Paszy, wspartą przez Tatarów. Wyprawa miała wspierać hospodara Kaspra Grazianiego, który wystąpił przeciw sułtanowi, ale jego pomoc okazała się znikoma. Po nieudanej bitwie wojsko wycofywało się w taborze ku Dniestrowi; w październiku odwrót zakończył się pogromem. Żółkiewski zginął, Koniecpolski trafił do niewoli.

10.Stanisław Żółkiewski

Kanclerz i hetman wielki koronny (ok. 1547-1620), jeden z najwybitniejszych wodzów Rzeczypospolitej, zwycięzca spod Kłuszyna (1610) w wojnie z Moskwą. W 1617 r. zawarł ugodę pod Buszą, odsuwając wojnę z Turcją. W 1620 r., mając ponad 70 lat, poprowadził wyprawę do Mołdawii zakończoną klęską pod Cecorą. Zginął w październiku 1620 r. w czasie odwrotu; jego głowę Turcy wysłali do Konstantynopola, skąd wykupiła ją wdowa. Pochowano go w Żółkwi. Jego śmierć stała się symbolem ofiarnej obrony ojczyzny.

11.Skutki klęski cecorskiej

Pod Cecorą (1620) zginął hetman wielki Stanisław Żółkiewski, a hetman polny Stanisław Koniecpolski, jego zięć, trafił do niewoli tureckiej razem z wieloma innymi dowódcami, m.in. Samuelem Koreckim. Koniecpolski wrócił z niewoli dopiero w 1623 r. Rzeczpospolita straciła na pewien czas wojsko i doświadczonych wodzów, a granica południowo-wschodnia stanęła otworem. Sejm uchwalił podatki na zaciąg nowej, dużej armii, a w 1621 r. sułtan Osman II wyruszył na Rzeczpospolitą, co doprowadziło do bitwy pod Chocimiem.

12.Osman II

Sułtan turecki panujący w latach 1618-1622, który po zwycięstwie pod Cecorą osobiście poprowadził w 1621 r. ogromną armię przeciw Rzeczypospolitej, by ją pokonać i podporządkować. Jego wojska, wsparte przez Tatarów, zatrzymały się pod Chocimiem nad Dniestrem, gdzie warowny obóz wojsk Rzeczypospolitej i kozaków zagrodził im drogę. Po kilku tygodniach nieudanych szturmów sułtan zgodził się na pokój. Niepowodzenie osłabiło jego pozycję; w 1622 r. zginął zamordowany przez zbuntowanych janczarów, czyli piechotę sułtańską.

13.Obrona obozu pod Chocimiem (1621)

Obrona warownego obozu wojsk Rzeczypospolitej i kozaków zaporoskich pod twierdzą Chocim nad Dniestrem, trwająca od września do początku października 1621 r., przed armią sułtana Osmana II. Wojskami dowodził hetman wielki litewski Jan Karol Chodkiewicz, przy armii był królewicz Władysław Waza, a kozakami kierował hetman Piotr Konaszewicz-Sahajdaczny. Obrońcy odparli liczne szturmy i wykonywali wypady z obozu. Bitwa zatrzymała najazd turecki i zakończyła się pokojem bez strat terytorialnych.

14.Jan Karol Chodkiewicz

Hetman wielki litewski (ok. 1560-1621), zwycięzca spod Kircholmu (1605) w wojnie ze Szwecją, uczestnik wojen z Moskwą. W 1621 r., już ciężko chory, objął dowództwo nad wojskami broniącymi obozu pod Chocimiem przed armią sułtana Osmana II. Zmarł w obozie we wrześniu 1621 r., w czasie trwającego oblężenia, nie doczekawszy jego końca. Dowództwo przejął Stanisław Lubomirski, który doprowadził obronę do zawarcia pokoju. Chodkiewicz należy do najsłynniejszych wodzów Rzeczypospolitej XVII w.

15.Stanisław Lubomirski

Magnat małopolski (1583-1649), późniejszy wojewoda krakowski, który pod Chocimiem w 1621 r. przejął naczelne dowództwo po śmierci hetmana Jana Karola Chodkiewicza w obozie. Kierował dalszą obroną przed armią sułtana Osmana II aż do rokowań i zawarcia pokoju w październiku 1621 r. Pod jego dowództwem obrońcy odparli kolejne szturmy tureckie, co skłoniło sułtana do zgody na pokój. Jego rola pokazuje, że sukces chocimski był wspólnym dziełem kilku dowódców i kozaków, a nie tylko hetmana litewskiego.

16.Pokój chocimski (1621)

Traktat zawarty w październiku 1621 r. pod Chocimiem, kończący wojnę z Turcją z lat 1620-1621. Utrzymał dawną granicę na Dniestrze: Rzeczpospolita nie straciła żadnych ziem, ale musiała zrezygnować z wpływów w Mołdawii i oddać jej twierdzę Chocim. Polska zobowiązała się powstrzymywać wyprawy kozackie na ziemie tureckie, a Turcja - najazdy tatarskie. Pokój zahamował ekspansję turecką na ziemie Rzeczypospolitej na pół wieku, choć Tatarzy nadal napadali kresy.

17.Chanat Krymski

Państwo Tatarów krymskich na Krymie i stepach nad Morzem Czarnym, powstałe w XV w. po rozpadzie Złotej Ordy, rządzone przez dynastię Girejów. Od końca XV w. był lennikiem Turcji i często walczył u jej boku, np. pod Cecorą i Chocimiem. Gospodarka chanatu opierała się w dużej mierze na łupach i handlu jeńcami, dlatego Tatarzy często najeżdżali ziemie ruskie Rzeczypospolitej i państwo moskiewskie. Rzeczpospolita wysyłała chanom upominki (podarki pieniężne), by ograniczyć najazdy.

18.Jasyr

Jeńcy uprowadzani przez Tatarów krymskich w czasie najazdów, głównie chłopi, mieszczanie i drobna szlachta z ziem ruskich Rzeczypospolitej. Pędzono ich na Krym i sprzedawano na targach niewolników, zwłaszcza w Kaffie, skąd wielu trafiało do państwa tureckiego i krajów Bliskiego Wschodu. Tylko część jeńców udawało się wykupić albo odbić w czasie pościgu. Branie jasyru było głównym celem najazdów tatarskich i przyczyniało się do wyludnienia kresów, zwłaszcza Podola i Rusi Czerwonej.

19.Szlaki tatarskie i czambuły

Szlaki tatarskie to drogi najazdów na Rzeczpospolitą, prowadzące stepem wzdłuż działów wodnych, by omijać przeprawy przez rzeki, m.in. czarny szlak, kuczmański i wołoski. Najeźdźcy poruszali się w czambułach - szybkich oddziałach jazdy, które rozpraszały się po okolicy, łupiły wsie i uprowadzały jasyr, a potem szybko wracały na Krym. Obrona polegała na obserwowaniu szlaków, ostrzeganiu ludności i przechwytywaniu czambułów w drodze powrotnej, gdy były obciążone łupem i jeńcami.

20.Obrona potoczna i wojsko kwarciane

Stałe wojsko zaciężne chroniące południowo-wschodnie kresy przed Tatarami. Obrona potoczna, tworzona od końca XV w., była niewielkim, stale utrzymywanym oddziałem opłacanym z podatków uchwalanych przez sejm. Sejm piotrkowski z lat 1562-1563 zastąpił ją wojskiem kwarcianym, utrzymywanym z kwarty - czwartej części dochodów z królewszczyzn (dóbr królewskich). W razie wielkiego najazdu wspierały je wojska prywatne magnatów, kozacy rejestrowi i pospolite ruszenie szlachty.

21.Bitwa pod Martynowem (1624)

Zwycięstwo hetmana polnego koronnego Stanisława Koniecpolskiego nad Tatarami krymskimi, odniesione w 1624 r. Należy do najważniejszych sukcesów obrony kresów w latach 1624-1629, gdy czambuły tatarskie wielokrotnie najeżdżały Ruś Czerwoną i Podole, uprowadzając jasyr. W tym okresie Koniecpolski, korzystając z wojska kwarcianego i oddziałów magnackich, przechwytywał najeźdźców i odbijał jeńców. Zwycięstwo pokazało, że stała i dobrze dowodzona obrona może skutecznie ograniczać najazdy.

22.Bitwa pod Ochmatowem (1644)

Zwycięstwo hetmana wielkiego koronnego Stanisława Koniecpolskiego nad Tatarami, odniesione w 1644 r. na Ukrainie. Należy do największych sukcesów obrony kresów w latach 1632-1648, gdy Koniecpolski jako hetman wielki kierował obroną pogranicza przed najazdami czambułów. Okres ten zakończył się w 1648 r. wybuchem powstania kozackiego, w którym Tatarzy wystąpili jako sojusznicy kozaków. Ochmatów był jednym z ostatnich wielkich zwycięstw Koniecpolskiego, który zmarł dwa lata później.

23.Stanisław Koniecpolski

Hetman polny koronny od 1618 r., hetman wielki koronny od 1632 r. i kasztelan krakowski, zmarły w 1646 r., zięć Stanisława Żółkiewskiego. Jako młody hetman polny walczył pod Cecorą (1620) i trafił do niewoli tureckiej, z której wrócił w 1623 r. Potem przez ponad dwadzieścia lat bronił kresów przed Tatarami, odnosząc zwycięstwa m.in. pod Martynowem (1624) i Ochmatowem (1644). W latach 1626-1629 dowodził też w wojnie ze Szwecją w Prusach. Uchodzi za jednego z najwybitniejszych hetmanów XVII w.

24.Twierdza Kudak (1635)

Twierdza zbudowana z inicjatywy hetmana Stanisława Koniecpolskiego w 1635 r. nad Dnieprem, powyżej porohów, czyli progów skalnych na rzece. Miała kontrolować kozaków zaporoskich, utrudniać ich samowolne wyprawy na Morze Czarne, które prowokowały odwet Turcji, i zamykać drogę zbiegom na Zaporoże. Jeszcze w 1635 r. zdobył ją i zniszczył zbuntowany kozak Iwan Sułyma, ale twierdzę odbudowano. Kudak był częścią polityki Koniecpolskiego: utrzymanie pokoju z Turcją wymagało opanowania kozaczyzny.

25.Upadek Kamieńca Podolskiego (1672)

W 1672 r. armia turecka z sułtanem Mehmedem IV, wsparta przez Tatarów i kozaków hetmana Piotra Doroszenki, najechała Podole. W sierpniu po krótkim oblężeniu skapitulowała twierdza Kamieniec Podolski - najważniejsza warownia na południowo-wschodnich kresach; zginął wtedy m.in. Jerzy Wołodyjowski. Rzeczpospolita, osłabiona wcześniejszymi wojnami i sporami wewnętrznymi za króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, nie zdołała zebrać armii. Kamieniec pozostał w rękach tureckich aż do pokoju w Karłowicach w 1699 r.

26.Pokój w Buczaczu (1672)

Upokarzający traktat zawarty w październiku 1672 r. w Buczaczu przez pełnomocników króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego z Turcją. Rzeczpospolita oddała Turcji Podole z Kamieńcem Podolskim, uznała władzę kozaków Piotra Doroszenki pod zwierzchnictwem sułtana na prawobrzeżnej Ukrainie i zobowiązała się płacić sułtanowi coroczny haracz (daninę), co w oczach Turków czyniło ją państwem zależnym. Sejm odmówił ratyfikacji traktatu i uchwalił podatki na wojsko, co doprowadziło do wznowienia wojny.

27.Bitwa pod Chocimiem (1673)

Zwycięstwo wojsk koronnych i litewskich pod dowództwem hetmana wielkiego koronnego Jana Sobieskiego nad armią turecką Husajna Paszy, odniesione 11 listopada 1673 r. pod Chocimiem nad Dniestrem. W przeciwieństwie do obrony z 1621 r. tym razem wojska Rzeczypospolitej zaatakowały i zdobyły ufortyfikowany obóz turecki; Litwinami dowodził hetman Michał Kazimierz Pac. Dzień wcześniej zmarł we Lwowie król Michał Korybut Wiśniowiecki. Zwycięstwo nie odzyskało Kamieńca, ale otworzyło Sobieskiemu drogę do korony.

28.Jan Sobieski jako hetman (Podhajce 1667, wyprawa na czambuły 1672)

Przed objęciem tronu Jan Sobieski był marszałkiem wielkim koronnym, hetmanem polnym koronnym (od 1666 r.) i hetmanem wielkim koronnym (od 1668 r.). W 1667 r. pod Podhajcami obronił się w obozie warownym przed Tatarami i kozakami Piotra Doroszenki, po czym najeźdźcy zawarli z nim ugodę i wycofali się. W 1672 r., gdy Turcy oblegali Kamieniec, przeprowadził wyprawę na czambuły tatarskie na Podolu i odbił wielu jeńców z jasyru. Zwycięstwo pod Chocimiem w 1673 r. uczyniło go najpopularniejszym wodzem w państwie.

29.Elekcja Jana III Sobieskiego (1674) i rozejm w Żurawnie (1676)

Po śmierci Michała Korybuta Wiśniowieckiego szlachta wybrała w 1674 r. na króla zwycięzcę spod Chocimia, hetmana Jana Sobieskiego, który panował jako Jan III do 1696 r. Wojna z Turcją trwała dalej; w 1676 r. pod Żurawnem król bronił się w obozie przed przeważającą armią turecko-tatarską, po czym zawarto rozejm. Turcja zrezygnowała z haraczu i oddała część Ukrainy, ale Podole z Kamieńcem pozostało w jej rękach. Dlatego Jan III szukał potem sojuszników do wspólnej wojny z Turcją.

30.Przymierze z cesarzem Leopoldem I (1683)

Sojusz przeciw Turcji zawarty wiosną 1683 r. przez Jana III Sobieskiego z cesarzem Leopoldem I Habsburgiem, przy gorącym poparciu papieża Innocentego XI. Strony zobowiązały się do wzajemnej pomocy, gdyby Turcy oblegli Wiedeń albo Kraków. Sobieski liczył, że wspólna wojna pozwoli odzyskać Podole z Kamieńcem, i zrezygnował wtedy z wcześniejszych planów współpracy z Francją. Gdy latem 1683 r. armia turecka oblegała Wiedeń, przymierze zobowiązało króla do poprowadzenia odsieczy.

31.Kara Mustafa

Wielki wezyr, czyli pierwszy minister sułtana Mehmeda IV, który w 1683 r. poprowadził armię turecką wraz z wojskami lenników na Austrię. Od lipca 1683 r. oblegał Wiedeń, stolicę cesarza Leopolda I; załogą miasta dowodził Ernst Rüdiger von Starhemberg. Cesarz opuścił miasto, a obrońcy, wyczerpani szturmami i podkopami minowymi, czekali na odsiecz. Po klęsce pod Wiedniem 12 września 1683 r. Kara Mustafa wycofał się na Węgry; z rozkazu sułtana stracono go w Belgradzie pod koniec 1683 r.

32.Odsiecz wiedeńska (12 września 1683)

Bitwa stoczona 12 września 1683 r. na wzgórzach Lasu Wiedeńskiego, m.in. na Kahlenbergu, i na przedpolu Wiednia, w której wojska koalicji chrześcijańskiej pod naczelnym dowództwem króla Jana III Sobieskiego rozbiły armię wielkiego wezyra Kary Mustafy oblegającą miasto. Rozstrzygnęło ją natarcie jazdy, w tym husarii polskiej, na obóz turecki. Turcy uciekli, porzucając obóz z ogromnymi łupami. Wiedeń został uwolniony po dwóch miesiącach oblężenia, a odsiecz uznano za jedno z najważniejszych zwycięstw w dziejach Rzeczypospolitej.

33.Koalicja pod Wiedniem (1683)

Armia odsieczy Wiednia w 1683 r. składała się z wojsk cesarskich pod wodzą księcia Karola Lotaryńskiego, wojsk Rzeszy, w tym bawarskich i saskich prowadzonych przez ich elektorów, oraz wojsk koronnych, które przyprowadził król Jan III Sobieski. Jako najwyższy rangą władca na polu bitwy król objął naczelne dowództwo. Wojska litewskie nie zdążyły dotrzeć na bitwę. Koalicję wspierał finansowo papież Innocenty XI, a cesarz Leopold I nie brał udziału w walce. Współpraca sojuszników trwała w dalszej kampanii na Węgrzech.

34.Skutki odsieczy wiedeńskiej

Odsiecz zatrzymała ekspansję Turcji w Europie Środkowej i zapoczątkowała jej stopniowy odwrót. Jan III Sobieski zdobył sławę obrońcy chrześcijaństwa; zdobyczną chorągiew turecką posłał papieżowi Innocentemu XI, a papież ustanowił na pamiątkę zwycięstwa święto Imienia Maryi. Wojna trwała dalej: jeszcze w 1683 r. stoczono bitwy pod Parkanami, a w 1684 r. powstała Liga Święta (cesarz, Rzeczpospolita, Wenecja, papież). Najwięcej zyskała jednak Austria, która w kolejnych latach opanowała Węgry.

35.Pierwsza bitwa pod Parkanami (1683)

Bitwa stoczona na początku października 1683 r. pod Parkanami nad Dunajem, naprzeciw twierdzy Ostrzyhom (Esztergom), gdy po odsieczy Wiednia wojska polskie ścigały Turków na Węgrzech. Polska straż przednia, wsparta przez króla, ruszyła bez wojsk cesarskich, natknęła się na silne siły tureckie i poniosła porażkę; Jan III Sobieski z trudem uniknął śmierci lub niewoli. Klęska pokazała, jak groźny jest pościg bez współdziałania z sojusznikami, i skłoniła króla do połączenia sił z wojskami Karola Lotaryńskiego.

36.Druga bitwa pod Parkanami (1683)

Bitwa stoczona dwa dni po pierwszej, w październiku 1683 r., w której wojska Jana III Sobieskiego razem z wojskami cesarskimi Karola Lotaryńskiego rozbiły Turków pod Parkanami nad Dunajem. Zwycięzcy opanowali Parkany, a wkrótce potem zdobyli Ostrzyhom (Esztergom), ważną twierdzę turecką po drugiej stronie rzeki. Było to ostatnie wielkie zwycięstwo kampanii 1683 r.: powetowało porażkę sprzed dwóch dni, utrwaliło skutki odsieczy wiedeńskiej i otworzyło drogę do dalszej wojny o Węgry.

37.Przedmurze chrześcijaństwa

Przekonanie, że Rzeczpospolita broni chrześcijańskiej Europy przed Turkami i Tatarami, a także przed prawosławną Moskwą, wyrażane łacińskim określeniem antemurale christianitatis. Ukształtowało się w XV-XVI w., a umacniały je wojny z Turcją: obrona Chocimia (1621), zwycięstwo pod Chocimiem (1673) i odsiecz Wiednia (1683). Stało się ważną częścią sarmackiej świadomości szlachty, która uważała się za obrońców wiary. Uzasadniało też starania o pomoc papieża i władców katolickich w walce z Turcją.

38.Wojny polsko-tureckie w XVI-XVII w.

Konflikty Rzeczypospolitej z Turcją i jej lennikami, Mołdawią i Chanatem Krymskim: od Obertyna (1531) przez Cecorę (1620), obronę Chocimia (1621) i utratę Podola (1672) po zwycięstwo pod Chocimiem (1673) i odsiecz Wiednia (1683). W XVI w. przeważał pokój z sułtanem, a walki toczono głównie z Mołdawią i Tatarami. W XVII w. wojny wyniszczały kresy, pochłaniały ogromne środki i osłabiały państwo, ale zatrzymały ekspansję turecką na ziemie Rzeczypospolitej i utrwaliły jej wizerunek przedmurza chrześcijaństwa.

39.Buńczuk

Drzewce zakończone gałką lub grotem, z przymocowanym pękiem końskiego włosia, u Turków i Tatarów oznaka władzy wodza - liczba buńczuków wskazywała rangę dostojnika. Buńczuki zdobyte na Turkach, m.in. pod Chocimiem i Wiedniem, przechowywano w kościołach i siedzibach magnackich jako cenione trofea i znak zwycięstwa. W Rzeczypospolitej przejęto buńczuk jako znak władzy hetmańskiej, noszony obok buławy; buńczuki miały też chorągwie jazdy lekkiej i kozacy.

40.Koncerz

Długi miecz kolny jazdy, o prostej, wąskiej i sztywnej głowni, służący do przebijania kolczug i zbroi przeciwnika. Husarz wiózł go przy siodle, pod udem lub z boku konia, i używał po złamaniu kopii, obok szabli noszonej u pasa. Koncerz przejęto ze Wschodu; był powszechny w polskiej jeździe ciężkiej w XVI-XVII w., m.in. w czasie wojen z Turcją i Tatarami. Nie służył do cięcia jak szabla, lecz do pchnięć z rozpędu konia, co wymagało sztywnej i mocnej głowni.