Olimpiada „Losy żołnierza i dzieje oręża polskiego” - wojny ze Szwecją

1.Unia personalna polsko-szwedzka i detronizacja Zygmunta III Wazy

Zygmunt III Waza, syn króla Szwecji Jana III i Katarzyny Jagiellonki, został w 1587 r. wybrany na króla Polski, a po śmierci ojca (1592) objął też tron szwedzki. Powstała unia personalna Rzeczypospolitej ze Szwecją, czyli wspólny władca dwóch odrębnych państw. Katolicki król, przebywający głównie w Polsce, budził opór luterańskiej Szwecji. Jego stryj Karol Sudermański pokonał go w 1598 r., a w 1599 r. szwedzki sejm zdetronizował Zygmunta. Spór Wazów o tron szwedzki stał się jedną z głównych przyczyn wojen polsko-szwedzkich w XVII w.

2.Spór o Inflanty

Inflanty (ziemie dzisiejszej Łotwy i Estonii) od 1561 r. w większości podlegały Rzeczypospolitej, a ich północna część, Estonia z Rewlem, znalazła się w rękach Szwecji. Zygmunt III obiecał przy elekcji przyłączyć Estonię do Rzeczypospolitej i w 1600 r. ogłosił jej inkorporację (włączenie do państwa). W odpowiedzi Karol Sudermański najechał Inflanty i wybuchła wojna, przerwana rozejmem w 1611 r. Inflanty z portami i handlem na Dźwinie, zwłaszcza z Rygą, były głównym terenem walk w pierwszej fazie wojen ze Szwecją.

3.Dominium Maris Baltici

Dominium Maris Baltici (łac. panowanie nad Morzem Bałtyckim) - cel polityki Szwecji w XVI-XVII w.: opanować wybrzeża i porty Bałtyku, zwłaszcza ujścia wielkich rzek (Dźwiny, Niemna, Wisły, Odry), i pobierać cła od przechodzącego przez nie handlu, m.in. zbożem. Dochody z ceł miały utrzymywać armię i budować potęgę Szwecji. Dlatego Szwedzi walczyli o Inflanty z Rygą, porty Prus i ujście Wisły z Gdańskiem. Rzeczpospolita, której eksport zboża płynął Wisłą do Gdańska, broniła swojego dostępu do morza.

4.Karol IX

Karol IX (Karol Sudermański) - syn Gustawa Wazy, stryj Zygmunta III i ojciec Gustawa II Adolfa. Stanął na czele szwedzkiej opozycji przeciw katolickiemu Zygmuntowi, pokonał go w 1598 r. i doprowadził do jego detronizacji w 1599 r. Od 1604 r. był królem Szwecji. W 1600 r. rozpoczął wojnę z Rzecząpospolitą o Inflanty. Pod Kircholmem w 1605 r. jego armia, która próbowała zdobyć Rygę, poniosła klęskę z rąk wojsk hetmana Jana Karola Chodkiewicza. Zmarł w 1611 r., a tron objął jego syn Gustaw II Adolf.

5.Bitwa pod Kircholmem

Bitwa stoczona 27 września 1605 r. pod Kircholmem nad Dźwiną, w pobliżu Rygi. Wojska Rzeczypospolitej, głównie litewskie, pod wodzą hetmana Jana Karola Chodkiewicza rozbiły armię szwedzką króla Karola IX, która zmierzała do zdobycia Rygi. Szwedzi mieli wyraźną przewagę liczebną, zwłaszcza w piechocie, ale o zwycięstwie zdecydowała szarża husarii. Bitwa uratowała Rygę przed Szwedami i przeszła do historii jako jedno z najsłynniejszych zwycięstw jazdy polsko-litewskiej nad wojskami zachodnioeuropejskimi.

6.Skutki bitwy pod Kircholmem

Zwycięstwo pod Kircholmem (1605) obroniło Rygę i oddaliło groźbę utraty Inflant, ale nie zakończyło wojny ze Szwecją. Rzeczpospolita nie wykorzystała sukcesu: brakowało pieniędzy na żołd, a nieopłacone wojsko zawiązywało konfederacje i opuszczało front. Uwagę państwa odciągnęły też rokosz Zebrzydowskiego (1606-1609) i wojna z Moskwą. Walki w Inflantach trwały z przerwami do rozejmu w 1611 r., a w 1621 r. Gustaw II Adolf zdobył Rygę, co otworzyło kolejną fazę wojen polsko-szwedzkich.

7.Jan Karol Chodkiewicz

Jan Karol Chodkiewicz (ok. 1560-1621) - magnat litewski, od 1605 r. hetman wielki litewski, jeden z najwybitniejszych wodzów Rzeczypospolitej. Prowadził wojnę ze Szwedami w Inflantach, a jego największym zwycięstwem była bitwa pod Kircholmem (1605). Walczył też z Moskwą, m.in. w czasie wyprawy na Moskwę w latach 1611-1612. W 1621 r. dowodził obroną obozu pod Chocimiem przed armią turecką i zmarł w czasie oblężenia. Słynął z umiejętnego wykorzystania jazdy, przede wszystkim husarii.

8.Husaria

Husaria - ciężka jazda polsko-litewska, najsilniejsza formacja wojska Rzeczypospolitej w XVI-XVII w. Husarz nosił zbroję (napierśnik i szyszak, czyli hełm), walczył długą, wydrążoną w środku kopią, a także szablą i koncerzem (długim mieczem do przebijania pancerzy); często miał skrzydła i skórę dzikiego zwierzęcia. Jej główną taktyką była szarża - uderzenie zwartej, rozpędzonej jazdy kopiami na szyki przeciwnika. Szarże husarii rozstrzygnęły m.in. bitwy pod Kircholmem (1605) i Kłuszynem (1610).

9.Wojna o ujście Wisły (1626-1629)

Wojna polsko-szwedzka toczona w latach 1626-1629 w Prusach Królewskich i Książęcych. W 1626 r. Gustaw II Adolf wylądował w Piławie (Prusy Książęce) i zajął m.in. Braniewo, Elbląg i Malbork, by opanować ujście Wisły i cła z handlu zbożem. Gdańsk się obronił i stał się głównym celem walk. Wojska Rzeczypospolitej walczyły ze Szwedami m.in. pod Gniewem (1626, z udziałem Zygmunta III) i pod Trzcianą (1629), a od 1626 r. dowodził nimi hetman Stanisław Koniecpolski. Wojnę zakończył rozejm w Altmarku (1629).

10.Gustaw II Adolf

Gustaw II Adolf (1594-1632) - król Szwecji od 1611 r., syn Karola IX. Zreformował armię szwedzką: wprowadził pobór rekruta, lekką, ruchliwą artylerię i piechotę z muszkietami, dzięki czemu stała się jedną z najsilniejszych w Europie. Prowadził politykę dominium Maris Baltici: w 1621 r. zdobył Rygę, a w latach 1626-1629 walczył w Prusach o ujście Wisły z wojskami hetmana Stanisława Koniecpolskiego. Po rozejmie w Altmarku przystąpił do wojny trzydziestoletniej i zginął w bitwie pod Lützen (1632).

11.Stanisław Koniecpolski

Stanisław Koniecpolski (ok. 1590-1646) - hetman polny koronny od 1618 r., a od 1632 r. hetman wielki koronny. W wojnie 1626-1629 dowodził wojskami koronnymi w Prusach: mając słabsze siły, powstrzymał postępy armii Gustawa II Adolfa, nękał jej oddziały i odcinał zaopatrzenie, a w 1629 r. pokonał Szwedów pod Trzcianą. Zwalczał także najazdy tatarskie na Ukrainę i bronił południowo-wschodnich granic Rzeczypospolitej. Uważa się go za jednego z najzdolniejszych wodzów epoki Wazów.

12.Bitwa pod Trzcianą

Bitwa stoczona w 1629 r. pod Trzcianą w Prusach Królewskich. Wojska koronne hetmana Stanisława Koniecpolskiego, wsparte posiłkami cesarza Ferdynanda II, pokonały armię szwedzką dowodzoną osobiście przez króla Gustawa II Adolfa. Cesarz pomagał Rzeczypospolitej, bo obawiał się wkroczenia Szwedów do Niemiec. Zwycięstwo nie wyparło Szwedów z Prus, ale wzmocniło pozycję Rzeczypospolitej i skłoniło obie strony do rokowań pokojowych, zakończonych jesienią tego samego roku rozejmem w Altmarku (1629).

13.Bitwa pod Oliwą

Bitwa morska stoczona 28 listopada 1627 r. na redzie Gdańska, w pobliżu Oliwy. Flota Rzeczypospolitej pod dowództwem admirała Arenda Dickmanna zaatakowała szwedzką eskadrę blokującą Gdańsk i odniosła zwycięstwo: zdobyto szwedzki okręt Tygrys, a drugi okręt, Słońce, wysadzili w powietrze sami Szwedzi. W bitwie zginął Dickmann, a także dowódca eskadry szwedzkiej. Było to największe zwycięstwo morskie w dziejach dawnej Rzeczypospolitej; na krótko przerwało szwedzką blokadę Gdańska, ale nie zmieniło losów wojny.

14.Arend Dickmann

Arend Dickmann - gdański kupiec i armator pochodzenia niderlandzkiego, admirał floty królewskiej Zygmunta III Wazy w czasie wojny o ujście Wisły. Dowodził flotą Rzeczypospolitej w bitwie pod Oliwą 28 listopada 1627 r. Jego okrętem flagowym był galeon Rycerz Święty Jerzy, który zaatakował szwedzki okręt dowódcy eskadry. Dickmann zginął w czasie bitwy, trafiony kulą armatnią, i został pochowany w Gdańsku. Jego zwycięstwo jest najczęściej przywoływanym przykładem sukcesu polskiej floty w XVII w.

15.Flota królewska Zygmunta III

Flota królewska Zygmunta III - eskadra okrętów wojennych zbudowanych i zakupionych w latach 20. XVII w., głównie w Gdańsku, by bronić ujścia Wisły przed Szwedami. Organizowała ją Komisja Okrętowa powołana przez króla w 1625 r., a bazami floty były Gdańsk i Puck. Dowódcy i marynarze pochodzili w dużej części z Gdańska i Niderlandów. Po zwycięstwie pod Oliwą (1627) flota nie odegrała już większej roli; po 1629 r. jej okręty wysłano do Wismaru, gdzie wpadły w ręce Szwedów. Władysław IV próbował później flotę odbudować.

16.Gdańsk w wojnie o ujście Wisły

Gdańsk - największy port Rzeczypospolitej, położony przy ujściu Wisły, przez który szedł eksport zboża i innych towarów. W wojnie 1626-1629 był głównym celem Gustawa II Adolfa, który chciał przejąć cła z handlu wiślanego. Miasto, otoczone nowoczesnymi fortyfikacjami i bronione przez własną załogę, odparło ataki Szwedów i utrzymało się przy Rzeczypospolitej. Szwedzka flota blokowała redę Gdańska, by sparaliżować jego handel; blokadę na krótko przerwało zwycięstwo floty królewskiej pod Oliwą (1627).

17.Rozejm w Altmarku

Rozejm w Altmarku (Starym Targu koło Sztumu), zawarty we wrześniu 1629 r. na 6 lat, przy pośrednictwie dyplomacji francuskiej, zakończył wojnę o ujście Wisły. Szwecja zatrzymała większą część Inflant z Rygą (po Dźwinę) oraz zdobyte porty w Prusach, m.in. Elbląg, Braniewo i Piławę, i pobierała w nich cła od handlu morskiego. Rozejm był niekorzystny dla Rzeczypospolitej, która traciła dochody z handlu, ale Gustawowi II Adolfowi pozwolił przystąpić do wojny trzydziestoletniej w Niemczech.

18.Rozejm w Sztumskiej Wsi

Rozejm w Sztumskiej Wsi zawarto w 1635 r. na 26 lat, za panowania Władysława IV Wazy. Szwecja, zaangażowana w wojnę trzydziestoletnią, zwróciła Rzeczypospolitej porty w Prusach i zrezygnowała z pobierania tam ceł. Inflanty z Rygą pozostały przy Szwecji. Władysław IV, który szykował się do wojny o odzyskanie Inflant i tronu szwedzkiego, zgodził się na rozejm pod naciskiem szlachty niechętnej wojnie. Rozejm formalnie miał trwać do 1661 r., ale przerwał go najazd Karola X Gustawa w 1655 r.

19.Jan Kazimierz Waza

Jan Kazimierz Waza (1609-1672) - syn Zygmunta III, król Polski w latach 1648-1668. Podobnie jak ojciec i brat Władysław IV używał tytułu króla Szwecji i nie zrzekł się praw do jej tronu, co dało Karolowi X Gustawowi pretekst do wojny w 1655 r. Podczas potopu schronił się na Śląsku, w 1656 r. wrócił do kraju, złożył śluby lwowskie i dowodził walkami o Warszawę. W pokoju oliwskim (1660) zrzekł się praw do tronu szwedzkiego. W 1668 r. abdykował i wyjechał do Francji.

20.Potop szwedzki

Potop szwedzki - najazd Szwecji na Rzeczpospolitą w latach 1655-1660, rozpoczęty przez Karola X Gustawa latem 1655 r. Przyczyny: dążenie Szwecji do dominium Maris Baltici i zdobyczy w Prusach, roszczenia Jana Kazimierza do tronu szwedzkiego oraz osłabienie Rzeczypospolitej powstaniem Chmielnickiego i wojną z Moskwą (od 1654 r.). W ciągu kilku miesięcy Szwedzi zajęli większość kraju, w tym Warszawę i Kraków, a część magnatów, szlachty i wojska uznała władzę Karola X Gustawa. Wojnę zakończył pokój w Oliwie (1660).

21.Karol X Gustaw

Karol X Gustaw (1622-1660) - król Szwecji od 1654 r., następca królowej Krystyny, córki Gustawa II Adolfa. W 1655 r. najechał Rzeczpospolitą, rozpoczynając potop szwedzki. Szybko zajął Wielkopolskę, Warszawę i Kraków, a w 1656 r. wraz z elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem wygrał trzydniową bitwę pod Warszawą. Nie zdołał jednak trwale opanować kraju, a w 1657 r. przerzucił główne siły przeciw Danii. Zmarł w 1660 r., krótko przed zawarciem pokoju w Oliwie.

22.Kapitulacja pod Ujściem

Kapitulacja pospolitego ruszenia szlachty wielkopolskiej pod Ujściem nad Notecią w lipcu 1655 r., na początku potopu. Pospolite ruszenie to zbrojny zjazd szlachty zwoływany do obrony kraju - słabo wyszkolony i niechętny walce. Wojewodowie Krzysztof Opaliński (poznański) i Andrzej Karol Grudziński (kaliski) poddali się bez walki armii szwedzkiej Arvida Wittenberga, która wkroczyła z Pomorza, i oddali Wielkopolskę pod opiekę Karola X Gustawa. Kapitulacja otworzyła Szwedom drogę w głąb kraju.

23.Ugoda w Kiejdanach

Ugoda zawarta w 1655 r. w Kiejdanach na Litwie przez hetmana wielkiego litewskiego Janusza Radziwiłła i jego stronników ze Szwecją. Zrywała unię Wielkiego Księstwa Litewskiego z Koroną i oddawała Litwę pod protekcję króla Szwecji Karola X Gustawa. Radziwiłłowie liczyli na ochronę przed Moskwą, która zajęła wtedy Wilno, i na wzmocnienie własnej pozycji. Część wojska i szlachty litewskiej odrzuciła ugodę i wystąpiła przeciw Radziwiłłowi. Janusz Radziwiłł zmarł pod koniec 1655 r. w Tykocinie.

24.Obrona Jasnej Góry

Obrona klasztoru paulinów na Jasnej Górze w Częstochowie przed wojskami szwedzkimi generała Burcharda Müllera na przełomie listopada i grudnia 1655 r. Obroną kierował przeor Augustyn Kordecki. Po kilku tygodniach oblężenia Szwedzi odstąpili od klasztoru. Wydarzenie miało ogromne znaczenie moralne i religijne: atak luterańskich najeźdźców na sanktuarium maryjne oburzył katolików i wzmocnił opór szlachty, mieszczan i chłopów, a obrona stała się symbolem walki z potopem.

25.Konfederacja tyszowiecka

Konfederacja tyszowiecka - związek szlachty i wojska zawiązany w grudniu 1655 r. w Tyszowcach na Zamojszczyźnie przeciw Szwedom, w obronie króla Jana Kazimierza. Na jej czele stanęli hetmani koronni Stanisław Rewera Potocki i Stanisław Lanckoroński, którzy wcześniej uznali władzę Karola X Gustawa. Konfederaci wezwali do powszechnej walki z najeźdźcą i do powrotu króla z wygnania na Śląsku. Konfederacja zapoczątkowała zorganizowaną walkę z potopem w całej Koronie.

26.Śluby lwowskie

Śluby lwowskie - uroczyste przyrzeczenie złożone przez króla Jana Kazimierza 1 kwietnia 1656 r. w katedrze we Lwowie, po jego powrocie ze Śląska. Król oddał kraj pod opiekę Matki Bożej, ogłaszając ją Królową Korony Polskiej, i obiecał po wojnie ulżyć doli chłopów oraz usunąć krzywdy społeczne. Śluby miały pozyskać do walki ze Szwedami wszystkie stany, także chłopów, którzy coraz częściej występowali przeciw grabiącym kraj najeźdźcom. Obietnic wobec chłopów po wojnie nie spełniono.

27.Bitwa pod Warką

Bitwa stoczona 7 kwietnia 1656 r. pod Warką nad Pilicą. Wojska polskie pod wodzą Stefana Czarnieckiego i marszałka wielkiego koronnego Jerzego Lubomirskiego pokonały korpus szwedzki, który szedł z pomocą Karolowi X Gustawowi. Było to jedno z pierwszych dużych zwycięstw Rzeczypospolitej w otwartym polu podczas potopu. Wzmocniło wiarę w możliwość pokonania Szwedów i zachęciło szlachtę do walki, a wkrótce potem wojska polskie przystąpiły do oblężenia zajętej przez Szwedów Warszawy.

28.Odbicie Warszawy w 1656 r.

Odbicie Warszawy z rąk Szwedów 1 lipca 1656 r. po kilkutygodniowym oblężeniu przez wojska polskie i litewskie, w obecności króla Jana Kazimierza. Załoga szwedzka skapitulowała, a do niewoli trafił m.in. feldmarszałek Arvid Wittenberg, któremu rok wcześniej poddało się pospolite ruszenie pod Ujściem. Sukces był symbolem odwrócenia losów wojny, ale już pod koniec lipca 1656 r. armia szwedzka i wojska brandenburskie pokonały wojska królewskie w bitwie pod Warszawą i ponownie zajęły miasto.

29.Bitwa pod Warszawą (1656)

Trzydniowa bitwa stoczona latem 1656 r. pod Warszawą, na prawym brzegu Wisły. Wojska polsko-litewskie króla Jana Kazimierza, wspierane przez Tatarów, walczyły z armią szwedzką Karola X Gustawa i wojskami brandenburskimi elektora Fryderyka Wilhelma, księcia pruskiego. Bitwa zakończyła się porażką Rzeczypospolitej i ponownym zajęciem Warszawy przez Szwedów. Zwycięzcy nie zdołali jednak rozbić wojsk Rzeczypospolitej ani trwale opanować kraju, a wojna trwała nadal.

30.Bitwa pod Prostkami

Bitwa stoczona w październiku 1656 r. pod Prostkami w Prusach Książęcych, nad rzeką Ełk. Wojska litewskie hetmana polnego litewskiego Wincentego Gosiewskiego, wspierane przez Tatarów, rozbiły armię szwedzko-brandenburską. Do niewoli trafił książę Bogusław Radziwiłł, stronnik Szwecji. Zwycięstwo pokazało elektorowi Fryderykowi Wilhelmowi, że sojusz ze Szwecją naraża jego Prusy na najazdy, i przyczyniło się do tego, że w 1657 r. przeszedł on na stronę Rzeczypospolitej.

31.Wojna szarpana (podjazdowa)

Wojna szarpana (podjazdowa) - sposób walki stosowany przez Stefana Czarnieckiego w czasie potopu. Polska jazda unikała walnej bitwy z silniejszą i lepiej uzbrojoną armią szwedzką, a zamiast tego bez przerwy nękała wroga: atakowała mniejsze oddziały, podjazdy (oddziały zwiadowcze) i tabory, przecinała drogi zaopatrzenia i nie dawała Szwedom odpoczynku. Wyczerpywało to armię najeźdźcy, która traciła ludzi, konie i żywność. Walkę wspierali chłopi i mieszczanie, występujący przeciw szwedzkim grabieżom.

32.Stefan Czarniecki

Stefan Czarniecki (1599-1665) - dowódca z czasów wojen kozackich, szwedzkich i moskiewskich, mistrz wojny szarpanej. W 1655 r. dowodził obroną Krakowa przed Szwedami, a po kapitulacji miasta przyłączył się do walki z najeźdźcą. W 1656 r. przegrał pod Gołębiem, ale wkrótce zwyciężył pod Warką. W latach 1658-1659 walczył w Danii. Był wojewodą ruskim, potem kijowskim, a w 1665 r., krótko przed śmiercią, otrzymał buławę hetmana polnego koronnego. Wspomina go hymn Polski.

33.Traktaty welawsko-bydgoskie

Traktaty welawsko-bydgoskie - umowy zawarte w 1657 r. w Welawie i Bydgoszczy między Rzecząpospolitą a elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem, który był też księciem pruskim. Elektor porzucił sojusz ze Szwecją i obiecał pomoc wojskową, a w zamian Prusy Książęce zostały zwolnione z zależności lennej od Polski - stał się ich suwerennym władcą. Elektor otrzymał ponadto od Rzeczypospolitej w lenno ziemię lęborską i bytowską oraz w zastaw Drahim. Postanowienia potwierdził pokój w Oliwie (1660).

34.Znaczenie traktatów welawsko-bydgoskich

Traktaty welawsko-bydgoskie (1657) zakończyły zależność lenną Prus Książęcych od Polski, trwającą od hołdu pruskiego w 1525 r. Hohenzollernowie, elektorzy brandenburscy, stali się suwerennymi władcami Prus. Połączenie Brandenburgii i Prus w jedno silne państwo umożliwiło w 1701 r. utworzenie Królestwa Prus, które w XVIII w. wzięło udział w rozbiorach. Dla Rzeczypospolitej była to cena za odciągnięcie elektora od Szwecji: zyskała sojusznika w walce z potopem, ale utraciła zwierzchnictwo nad Prusami.

35.Wyprawa duńska Czarnieckiego

Wyprawa duńska Czarnieckiego - wyprawa wojsk polskich do Danii w latach 1658-1659, na pomoc Duńczykom, sojusznikom Rzeczypospolitej, zaatakowanym przez Karola X Gustawa. Stefan Czarniecki walczył tam u boku wojsk cesarskich i brandenburskich przeciw Szwedom. Najsłynniejszym epizodem była przeprawa jego jazdy wpław przez cieśninę na wyspę Als pod koniec 1658 r., gdzie Polacy pokonali Szwedów. Do tej wyprawy nawiązuje hymn Polski, wspominając powrót Czarnieckiego przez morze.

36.Pokój w Oliwie

Pokój w Oliwie (koło Gdańska), zawarty 3 maja 1660 r. przy pośrednictwie Francji, zakończył potop szwedzki. Postanowienia: Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego (zachował jedynie dożywotnio tytuł króla Szwecji), Szwecja zatrzymała Inflanty północne z Rygą (po Dźwinę), Rzeczpospolita zachowała Inflanty Polskie z Dyneburgiem, a potwierdzono suwerenność Prus Książęcych. Szwedzi musieli opuścić zajęte twierdze w Prusach Królewskich, m.in. Malbork i Elbląg.

37.Inflanty Polskie

Inflanty Polskie (Łatgalia) - południowo-wschodnia część Inflant z Dyneburgiem, która pozostała przy Rzeczypospolitej po rozejmie w Altmarku (1629) i po pokoju w Oliwie (1660). Pokój oliwski ostatecznie uznał, że Inflanty północne z Rygą należą do Szwecji, i zakończył spór o Inflanty trwający od 1600 r. Rzeczpospolita utraciła tym samym najważniejszy port nad Dźwiną i dużą część dochodów z handlu tą rzeką. Inflanty Polskie należały do Rzeczypospolitej do I rozbioru w 1772 r.

38.Znaczenie pokoju w Oliwie

Pokój w Oliwie (1660) zakończył dynastyczny spór Wazów o tron szwedzki, trwający od detronizacji Zygmunta III w 1599 r., oraz ponad półwiecze wojen polsko-szwedzkich rozpoczętych w 1600 r. Szwecja utrwaliła swoją pozycję nad Bałtykiem (dominium Maris Baltici), ale nie zdobyła ujścia Wisły ani Prus Królewskich. Rzeczpospolita mimo ogromnych zniszczeń zachowała większość terytorium, choć utraciła zwierzchnictwo nad Prusami Książęcymi, i mogła skierować siły do wojny z Moskwą.

39.Zniszczenia po potopie szwedzkim

Potop szwedzki (1655-1660) przyniósł Rzeczypospolitej ogromne zniszczenia: spalone i złupione miasta i wsie, zniszczone zamki, kościoły i dwory oraz duży spadek liczby ludności z powodu walk, głodu i epidemii. Szwedzi wywieźli do swojego kraju dzieła sztuki, księgozbiory, archiwa i wyposażenie pałaców, m.in. z Warszawy i Krakowa. Upadły rzemiosło i handel, a zniszczone gospodarstwa chłopskie i folwarki odbudowywano przez wiele lat. Najbardziej ucierpiały Wielkopolska, Mazowsze i Małopolska.

40.Kryzys Rzeczypospolitej po potopie

Po potopie Rzeczpospolita pogrążyła się w kryzysie. Skarb był pusty, a nieopłacone wojsko zawiązywało konfederacje, domagając się zaległego żołdu. Już w czasie wojny nasiliła się nietolerancja religijna: w 1658 r. sejm nakazał wygnanie arian (braci polskich), oskarżanych o współpracę ze Szwedami. Próby reform Jana Kazimierza i jego żony, m.in. wybór następcy za życia króla (elekcja vivente rege), wywołały rokosz Lubomirskiego (1665-1666). Osłabiony kraj tracił znaczenie w Europie, a w 1668 r. król abdykował.