Lubelski Konkurs Historyczny - lata 1831-1939

1.Kongres wiedeński (1814-1815) i Święte Przymierze

Kongres wiedeński zwołano po klęsce Napoleona, by na nowo ułożyć Europę. Decydowały mocarstwa: Rosja, Austria, Prusy, Wielka Brytania oraz Francja (Talleyrand), a obradom przewodniczył austriacki minister Klemens Metternich. Obowiązywały zasady legitymizmu (powrót prawowitych władców), restauracji dawnych porządków i równowagi sił. Skutki dla Europy: Rosja zyskała większość ziem Księstwa Warszawskiego, Prusy - część Saksonii i Nadrenię, powstał Związek Niemiecki. W 1815 r. Rosja, Austria i Prusy zawarły Święte Przymierze, które miało bronić monarchii oraz tłumić rewolucje i ruchy narodowe.

2.Liberalizm, konserwatyzm, nacjonalizm i socjalizm

Ideologie, które w XIX w. kształtowały politykę Europy. Liberalizm: wolność jednostki, równość wobec prawa, konstytucja i parlament, wolny rynek bez ingerencji państwa. Konserwatyzm: obrona tradycji, monarchii, religii i hierarchii społecznej; zmiany tylko powolne, bez rewolucji. Nacjonalizm: naród jest najwyższą wartością i ma prawo do własnego państwa - stąd walki o zjednoczenie lub niepodległość. Socjalizm: równość społeczna, prawa robotników, ograniczenie własności prywatnej; Karol Marks i Fryderyk Engels w „Manifeście komunistycznym” (1848 r.) głosili walkę klas i rewolucję proletariatu.

3.Rewolucja przemysłowa

Przejście od pracy ręcznej do produkcji maszynowej, które zaczęło się w XVIII w. w Anglii, a w XIX w. objęło m.in. Belgię, Francję, Niemcy i ziemie polskie (Łódź, Zagłębie Dąbrowskie, Górny Śląsk). Kluczowa była maszyna parowa udoskonalona przez Jamesa Watta, napędzająca fabryki, parowozy i statki. Kolej (pierwsza publiczna linia w Anglii w 1825 r.) przyspieszyła transport. Rozwój fabryk wywołał urbanizację - ludzie ze wsi przenosili się do miast. Ukształtowały się nowe grupy: burżuazja (właściciele fabryk i kapitału) oraz robotnicy, pracujący wiele godzin dziennie za niskie płace.

4.Wiosna Ludów (1848-1849)

Fala rewolucji i ruchów narodowych w Europie. Zaczęła się w styczniu 1848 r. na Sycylii; w lutym we Francji obalono króla i ogłoszono republikę, w marcu wybuchły rewolucje w Wiedniu i Berlinie, a Węgrzy walczyli z Austrią do 1849 r. (pomoc Rosji przesądziła o ich klęsce). Na ziemiach polskich: powstanie w Wielkim Księstwie Poznańskim pod wodzą Ludwika Mierosławskiego (zwycięstwo pod Miłosławiem, kapitulacja w maju 1848 r.) oraz ruch w Galicji, gdzie Austria zniosła pańszczyznę. Polacy walczyli też za granicą: Józef Bem na Węgrzech, Legion Mickiewicza we Włoszech.

5.Represje po powstaniu listopadowym

Po klęsce powstania car Mikołaj I ukarał Królestwo Polskie. W 1832 r. zamiast konstytucji nadał Statut organiczny: Królestwo stało się nierozerwalną częścią Rosji, zlikwidowano sejm i polskie wojsko. Rządy objął namiestnik Iwan Paskiewicz. W Warszawie zbudowano Cytadelę - twierdzę z więzieniem politycznym, z której działa mogły ostrzelać miasto. Zamknięto Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Wileński, skonfiskowano majątki uczestników powstania, wielu zesłano na Syberię lub wcielono do armii rosyjskiej, a polskie zbiory naukowe wywieziono do Rosji.

6.Wielka Emigracja

Wychodźstwo kilku tysięcy uczestników powstania listopadowego po 1831 r., głównie do Francji. Najważniejsze obozy polityczne: konserwatywny Hotel Lambert księcia Adama Jerzego Czartoryskiego (nazwa od jego pałacu w Paryżu), który liczył na pomoc mocarstw i chciał monarchii konstytucyjnej, oraz Towarzystwo Demokratyczne Polskie (1832 r.), które chciało odzyskać niepodległość w powstaniu ludowym, ze zniesieniem pańszczyzny i uwłaszczeniem chłopów. Na emigracji tworzyli Adam Mickiewicz („Dziady” cz. III, „Pan Tadeusz”), Juliusz Słowacki („Kordian”) i Fryderyk Chopin (polonezy, mazurki).

7.Powstanie krakowskie i rabacja galicyjska (1846 r.)

Na luty 1846 r. przygotowywano powstanie we wszystkich zaborach, ale Prusacy aresztowali w Poznańskiem jego przywódców, m.in. Ludwika Mierosławskiego. Wybuchło głównie w Krakowie (Rzeczpospolita Krakowska): Rząd Narodowy ogłosił manifest o zniesieniu pańszczyzny i uwłaszczeniu chłopów, a Edward Dembowski zginął pod Krakowem, prowadząc procesję. Powstanie upadło po kilku dniach, a Austria wcieliła Kraków do swojego państwa. W tym samym czasie w Galicji wybuchła rabacja: chłopi pod wodzą m.in. Jakuba Szeli napadali na dwory szlacheckie i powstańców, a władze austriackie to wykorzystały.

8.Przyczyny i wybuch powstania styczniowego

W latach 1860-1861 w Warszawie trwały manifestacje patriotyczne. Konspiracja dzieliła się na „czerwonych” (radykałowie, m.in. Jarosław Dąbrowski, żądający szybkiego powstania i uwłaszczenia chłopów) i „białych” (ziemiaństwo i bogate mieszczaństwo, m.in. Andrzej Zamoyski i Leopold Kronenberg, liczący na reformy i pomoc Zachodu). Bezpośrednią przyczyną była branka - przymusowy pobór młodych konspiratorów do wojska rosyjskiego, zarządzony przez Aleksandra Wielopolskiego w styczniu 1863 r. 22 stycznia 1863 r. Komitet Centralny Narodowy ogłosił się Tymczasowym Rządem Narodowym i wezwał do walki.

9.Wojna partyzancka i dyktatura Romualda Traugutta

Powstańcy nie mieli armii, więc prowadzili wojnę partyzancką: małe oddziały atakowały z zaskoczenia i kryły się w lasach. Walczono w Królestwie i na Litwie; na Lubelszczyźnie Michał Heydenreich „Kruk” rozbił pod Żyrzynem rosyjski konwój. Działało tajne państwo podziemne z rządem, podatkami i prasą. W październiku 1863 r. na czele powstania stanął jako dyktator Romuald Traugutt: uporządkował władze i próbował wprowadzić w życie uwłaszczenie. Aresztowany w 1864 r., został stracony 5 sierpnia 1864 r. na stokach Cytadeli. Ostatni oddział ks. Stanisława Brzóski walczył na Podlasiu do 1865 r.

10.Uwłaszczenie chłopów w zaborze rosyjskim (1864 r.)

W 1864 r. car Aleksander II wydał ukaz o uwłaszczeniu chłopów w Królestwie Polskim. Chłopi otrzymali na własność ziemię, którą uprawiali, a odszkodowanie dziedzicom wypłaciło państwo; zachowali też serwituty (prawo wypasu bydła i zbierania drewna w lasach dworskich), co wywoływało spory z dworem. Car chciał w ten sposób odciągnąć chłopów od powstania i osłabić szlachtę. Porównanie: w zaborze pruskim reformę rozpoczęto w 1811 r. (w Poznańskiem od 1823 r.), a chłopi płacili za nią dziedzicom ziemią lub pieniędzmi; w Galicji Austria zniosła pańszczyznę w 1848 r.

11.Zjednoczenie Włoch

Proces, którym kierowało Królestwo Sardynii (Piemont) z królem Wiktorem Emanuelem II i premierem Camillem Cavourem. W 1859 r. Piemont z pomocą Francji pokonał Austrię i zdobył Lombardię. W 1860 r. Giuseppe Garibaldi z ochotnikami („wyprawa tysiąca”, „czerwone koszule”) opanował Sycylię i południe Włoch. W 1861 r. ogłoszono Królestwo Włoch. W 1866 r. Włochy przyłączyły Wenecję, a w 1870 r. zajęły Rzym, który został stolicą państwa. Zjednoczenie było przejawem nacjonalizmu i walki z panowaniem Austrii na Półwyspie Apenińskim.

12.Zjednoczenie Niemiec (1871 r.)

Niemcy zjednoczyły się pod przewodnictwem Prus, którymi kierował premier, a potem kanclerz Otto von Bismarck; zamierzał on osiągnąć ten cel siłą. Prusy stoczyły trzy wojny: z Danią (1864 r.), z Austrią (1866 r., zwycięstwo pod Sadową odsunęło Austrię od spraw niemieckich) i z Francją (1870-1871, klęska Francuzów pod Sedanem). 18 stycznia 1871 r. w Wersalu proklamowano Cesarstwo Niemieckie, a cesarzem został król Prus Wilhelm I. Francja straciła Alzację i część Lotaryngii. Zjednoczone Niemcy stały się mocarstwem, co zmieniło układ sił w Europie.

13.Wojna secesyjna (1861-1865)

Wojna domowa w Stanach Zjednoczonych między Północą (Unią) a Południem (Konfederacją). Przyczyny: spór o niewolnictwo i różnice gospodarcze - na przemysłowej Północy przeważali przeciwnicy niewolnictwa, a rolnicze Południe opierało plantacje bawełny na pracy niewolników. Po wyborze Abrahama Lincolna na prezydenta (1860 r.) stany południowe ogłosiły secesję, czyli odłączenie. W 1863 r. Lincoln ogłosił proklamację emancypacji, a Północ wygrała pod Gettysburgiem. W 1865 r. Południe skapitulowało, a 13. poprawka do konstytucji zniosła niewolnictwo w całych USA. Lincoln zginął w zamachu w 1865 r.

14.Kolonializm w XIX w.

Ekspansja kolonialna to podporządkowywanie przez mocarstwa europejskie ziem w Afryce, Azji i Oceanii. Przyczyny: potrzeba surowców i rynków zbytu dla przemysłu, prestiż i rywalizacja mocarstw, bazy dla floty, przekonanie o „misji cywilizacyjnej” Europejczyków. Największe imperium stworzyła Wielka Brytania (m.in. Indie), wiele kolonii miała Francja (m.in. Algieria, Indochiny). Pod koniec XIX w. mocarstwa podzieliły niemal całą Afrykę. Skutki: wyzysk ludności i zasobów, sztuczne granice, ale też koleje, szpitale i szkoły; rywalizacja o kolonie zaostrzyła konflikty przed I wojną światową.

15.Emancypacja kobiet i kultura masowa

Emancypacja kobiet to walka o ich równe prawa: do nauki, pracy i głosowania. W Wielkiej Brytanii o prawa wyborcze walczyły sufrażystki. Kobiety zdobywały wykształcenie - Maria Skłodowska-Curie studiowała w Paryżu i dwukrotnie otrzymała Nagrodę Nobla (1903, 1911). Prawa wyborcze kobiety uzyskały najpierw w Nowej Zelandii (1893 r.), a w Polsce w 1918 r. Kultura masowa to kultura dla szerokich rzesz mieszkańców miast: tania prasa, kino (bracia Lumière, 1895 r.), sport i nowożytne igrzyska olimpijskie (1896 r.), reklama, turystyka. Rozwijała się dzięki powszechnej oświacie i urbanizacji.

16.Represje po powstaniu styczniowym i rusyfikacja

Po powstaniu Rosjanie stracili lub zesłali na Syberię wielu uczestników, skonfiskowali majątki i skasowali większość klasztorów. Królestwo straciło resztki odrębności: zaczęto je nazywać Krajem Przywiślańskim, a rządził nim generał-gubernator. Rusyfikacja objęła urzędy, sądy i szkoły: językiem nauczania został rosyjski, Szkołę Główną zastąpił Cesarski Uniwersytet Warszawski, a kurator Aleksander Apuchtin tępił polskość w szkołach. Zlikwidowano unicką diecezję chełmską, a unitów z Podlasia, którzy bronili wiary (np. w Pratulinie w 1874 r.), prześladowano. Polacy odpowiadali tajnym nauczaniem.

17.Germanizacja w zaborze pruskim

Polityka Prus i Niemiec, która miała wynarodowić Polaków. W latach 70. XIX w. Bismarck prowadził kulturkampf - walkę z Kościołem katolickim, który wspierał polskość. W 1886 r. powstała Komisja Kolonizacyjna, wykupująca ziemię dla Niemców, a w 1894 r. Hakata - organizacja zwalczająca polskość. W 1901 r. dzieci we Wrześni odmówiły nauki religii po niemiecku; ukarano je chłostą, a rodziców skazano. W 1908 r. Maria Konopnicka napisała przeciw germanizacji wiersz „Rota”, który z muzyką Feliksa Nowowiejskiego odśpiewano w 1910 r. w Krakowie na odsłonięciu Pomnika Grunwaldzkiego.

18.Autonomia galicyjska

Samorząd, który Polacy uzyskali w Galicji w latach 60. XIX w., gdy Austria (od 1867 r. Austro-Węgry) stała się monarchią konstytucyjną. Działał Sejm Krajowy we Lwowie, a na czele kraju stał namiestnik, zwykle Polak. Język polski stał się językiem urzędów, sądów i szkół; spolonizowano uniwersytety w Krakowie i Lwowie, a w 1872 r. w Krakowie powstała Akademia Umiejętności. Galicja stała się ośrodkiem polskiej kultury, nauki i ruchu niepodległościowego, tzw. polskim Piemontem. Była jednak biedna i przeludniona, więc wielu chłopów emigrowało za pracą, m.in. do Ameryki.

19.Praca organiczna i praca u podstaw

Program pracy organicznej zakładał, że zamiast walki zbrojnej trzeba wzmacniać gospodarkę, oświatę i kulturę narodu, traktowanego jak żywy organizm. W Wielkopolsce od lat 30. XIX w. działali: Dezydery Chłapowski, Karol Marcinkowski (Bazar Poznański, 1838 r.) i Hipolit Cegielski (fabryka maszyn rolniczych); ks. Piotr Wawrzyniak rozwijał ruch spółdzielczy i banki ludowe. Praca u podstaw, propagowana przez pozytywistów warszawskich po 1864 r., to szerzenie oświaty wśród chłopów i robotników. Z tym programem łączył się trójlojalizm - lojalność wobec trzech zaborców w zamian za ustępstwa.

20.PPS, Narodowa Demokracja i ruch ludowy

Nowoczesne ruchy polityczne przełomu XIX i XX w. Polska Partia Socjalistyczna (PPS, program z 1892 r.) łączyła walkę o prawa robotników z walką o niepodległość; jednym z jej przywódców był Józef Piłsudski, redaktor pisma „Robotnik”. Narodowa Demokracja (endecja) Romana Dmowskiego głosiła nacjonalizm, za głównego wroga uważała Niemcy i chciała zdobywać ustępstwa od Rosji. Ruch ludowy bronił interesów chłopów; w Galicji powstało Stronnictwo Ludowe (1895 r.), potem PSL, a przywódcą PSL „Piast” był Wincenty Witos. Niepodległości sprzeciwiała się SDKPiL Róży Luksemburg.

21.Rewolucja 1905-1907

Rewolucja w Rosji, która objęła też Królestwo Polskie. Zaczęła się po „krwawej niedzieli” w styczniu 1905 r. w Petersburgu, gdy wojsko strzelało do pokojowych demonstrantów. W Królestwie wybuchły strajki robotnicze i walki uliczne (m.in. powstanie w Łodzi w czerwcu 1905 r.), a Organizacja Bojowa PPS atakowała carskich urzędników. Uczniowie podjęli strajk szkolny, żądając polskiej szkoły. Skutki: car zwołał parlament (Dumę), zgodził się na prywatne szkoły z polskim językiem nauczania (Polska Macierz Szkolna) i ogłosił tolerancję religijną. Rewolucję stłumiono, a PPS podzieliła się w 1906 r.

22.Trójprzymierze, trójporozumienie i zamach w Sarajewie

Przed I wojną światową Europa podzieliła się na bloki. Trójprzymierze (1882 r.) tworzyły Niemcy, Austro-Węgry i Włochy, trójporozumienie (ententę) - Francja, Rosja i Wielka Brytania (ostatecznie od 1907 r.). Przyczyny wojny: rywalizacja o kolonie i rynki, wyścig zbrojeń, nacjonalizmy, konflikty na Bałkanach. Pretekstem był zamach w Sarajewie 28 czerwca 1914 r.: bośniacki Serb Gawriło Princip zabił następcę tronu Austro-Węgier Franciszka Ferdynanda. Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii, a system sojuszy wciągnął do wojny mocarstwa. Włochy w 1915 r. przeszły na stronę ententy.

23.Wojna pozycyjna i nowe rodzaje broni

Na początku wojny Niemcy prowadzili wojnę manewrową i chcieli szybko pokonać Francję, ale zatrzymano ich nad Marną (1914 r.). Na froncie zachodnim zaczęła się wojna pozycyjna: armie okopały się w liniach okopów osłoniętych drutem kolczastym, a ataki przynosiły ogromne straty i niewielkie zdobycze. Jej symbolem jest bitwa pod Verdun (1916 r.), w której Niemcy chcieli wykrwawić armię francuską. Nowe rodzaje broni: karabiny maszynowe, ciężka artyleria, gazy bojowe, czołgi (od 1916 r.), samoloty, okręty podwodne. Niemiecka wojna podwodna przyczyniła się do przystąpienia USA do wojny w 1917 r.

24.Rewolucje w Rosji (1917 r.) i koniec I wojny światowej

W wyniku rewolucji lutowej 1917 r. car Mikołaj II abdykował, a władzę przejął Rząd Tymczasowy. W rewolucji październikowej władzę zdobyli bolszewicy z Włodzimierzem Leninem; wydali dekrety o pokoju i o ziemi. W marcu 1918 r. bolszewicka Rosja zawarła z Niemcami pokój w Brześciu, a w kraju trwała wojna domowa „czerwonych” z „białymi”, wygrana przez bolszewików. W 1922 r. powstał ZSRS. Na zachodzie ofensywa ententy, wspieranej przez USA, zmusiła Niemcy do zawarcia rozejmu w Compiègne 11 listopada 1918 r., co zakończyło działania wojenne I wojny światowej.

25.Legiony Polskie i Błękitna Armia

6 sierpnia 1914 r. Pierwsza Kompania Kadrowa Józefa Piłsudskiego wyruszyła z krakowskich Oleandrów do Królestwa Polskiego. Wkrótce utworzono Legiony Polskie, walczące u boku Austro-Węgier przeciw Rosji (m.in. I Brygada Piłsudskiego). W 1917 r., w czasie kryzysu przysięgowego, większość legionistów z I i III Brygady odmówiła przysięgi na braterstwo broni z wojskami Niemiec i Austro-Węgier; Piłsudskiego uwięziono w Magdeburgu. We Francji w 1917 r. powstała Armia Polska, od koloru mundurów zwana Błękitną Armią; dowodził nią gen. Józef Haller, a w 1919 r. przybyła do Polski.

26.Sprawa polska w polityce mocarstw (1916-1918)

5 listopada 1916 r. cesarze Niemiec i Austro-Węgier ogłosili akt o utworzeniu Królestwa Polskiego z ziem zaboru rosyjskiego, bez określonych granic; liczyli na polskiego rekruta. W 1917 r. Rząd Tymczasowy Rosji uznał prawo Polaków do niepodległego państwa. W sierpniu 1917 r. w Lozannie powstał Komitet Narodowy Polski z Romanem Dmowskim na czele, potem w Paryżu, uznany przez ententę. W USA o poparcie dla sprawy polskiej zabiegał pianista Ignacy Jan Paderewski. 8 stycznia 1918 r. prezydent Woodrow Wilson w orędziu (13. punkt) poparł niepodległą Polskę z dostępem do morza.

27.Traktat wersalski (1919 r.) i Liga Narodów

Traktat pokojowy z Niemcami podpisany 28 czerwca 1919 r. w Wersalu po konferencji paryskiej, na której decydowali przywódcy USA, Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch. Niemcy uznano za winne wojny: miały płacić reparacje, ograniczyć armię, oddać Francji Alzację i Lotaryngię i stracić kolonie, a Nadrenię zdemilitaryzowano. Polska otrzymała większość Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego; Gdańsk został Wolnym Miastem, a o Górnym Śląsku, Warmii, Mazurach i Powiślu miały rozstrzygnąć plebiscyty. Powołano Ligę Narodów z siedzibą w Genewie, która miała strzec pokoju, ale nie miała wojska.

28.Faszyzm, nazizm i stalinizm

Systemy totalitarne, w których państwo kontroluje całe życie obywateli: jedna partia, wódz, propaganda, policja polityczna, terror i obozy. Faszyzm stworzył we Włoszech Benito Mussolini, który przejął władzę po marszu na Rzym (1922 r.). Nazizm Adolfa Hitlera (NSDAP, kanclerz od 1933 r.) opierał się na rasizmie i antysemityzmie; ustawy norymberskie (1935 r.) odebrały Żydom prawa obywatelskie. W ZSRS stalinizm Józefa Stalina oznaczał kolektywizację rolnictwa, industrializację, sieć łagrów (Gułag) i wielki terror. Hitlerowi pomógł wielki kryzys (od 1929 r.), który wywołał masowe bezrobocie.

29.Odzyskanie niepodległości w listopadzie 1918 r.

Po klęsce państw centralnych władzę na ziemiach polskich przejmowali Polacy. 7 listopada 1918 r. w Lublinie powstał Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej Ignacego Daszyńskiego, zapowiadający reformy społeczne. 10 listopada do Warszawy przybył z Magdeburga Józef Piłsudski. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu władzę nad wojskiem, a 14 listopada władzę cywilną i rozwiązała się. 18 listopada powstał rząd Jędrzeja Moraczewskiego, a 22 listopada dekret ustanowił urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa, który objął Piłsudski. 11 listopada obchodzimy jako Narodowe Święto Niepodległości.

30.Powstanie wielkopolskie (1918-1919)

Powstanie przeciw Niemcom, które wybuchło 27 grudnia 1918 r. w Poznaniu po przyjeździe Ignacego Jana Paderewskiego, entuzjastycznie witanego przez Polaków. Polityczne kierownictwo sprawowała Naczelna Rada Ludowa, a dowodzili kolejno mjr Stanisław Taczak i gen. Józef Dowbor-Muśnicki. Powstańcy opanowali większą część Wielkopolski. W lutym 1919 r. przedłużony rozejm w Trewirze objął także front wielkopolski, a traktat wersalski przyznał Polsce większość tej dzielnicy. Powstanie należy do nielicznych zwycięskich polskich powstań; sprzyjały mu dobre przygotowanie i silne polskie organizacje.

31.Powstania śląskie i plebiscyty

O przynależności Górnego Śląska miał zdecydować plebiscyt. Polacy stoczyli trzy powstania: w 1919 r., w 1920 r. i w 1921 r.; dyktatorem trzeciego był Wojciech Korfanty. W plebiscycie w marcu 1921 r. większość głosów padła za Niemcami. Trzecie powstanie nie zmieniło wyniku plebiscytu, ale wymusiło korzystniejszy dla Polski podział regionu (1921-1922): Polska otrzymała mniejszą część obszaru, lecz większość kopalń i hut. W plebiscycie na Warmii, Mazurach i Powiślu w lipcu 1920 r., w czasie wojny z bolszewikami, zdecydowana większość głosujących wybrała Niemcy.

32.Wojna polsko-bolszewicka i Bitwa Warszawska (1920 r.)

Wojna o granicę wschodnią (1919-1921). Wiosną 1920 r. Piłsudski w sojuszu z Symonem Petlurą zajął Kijów (wyprawa kijowska), ale kontrofensywa Armii Czerwonej dotarła latem pod Warszawę. W Bitwie Warszawskiej w sierpniu 1920 r. (przełom 15 sierpnia, tzw. cud nad Wisłą) Polacy obronili stolicę, a 16 sierpnia uderzyli znad Wieprza na tyły wroga i rozbili wojska Michaiła Tuchaczewskiego. Po bitwie nad Niemnem bolszewicy zgodzili się na rozejm. Pokój ryski (marzec 1921 r.) ustalił granicę wschodnią Polski. Zwycięstwo ocaliło niepodległość i zatrzymało pochód komunizmu na zachód.

33.Konstytucja marcowa (1921 r.) i Gabriel Narutowicz

Konstytucja uchwalona 17 marca 1921 r. przez Sejm Ustawodawczy. Polska była republiką parlamentarną z trójpodziałem władzy: władzę ustawodawczą miały Sejm i Senat, wykonawczą prezydent i rząd, sądowniczą niezawisłe sądy. Prezydenta wybierało na 7 lat Zgromadzenie Narodowe; miał słabą pozycję, a najsilniejszy był Sejm. Konstytucja gwarantowała prawa i wolności obywateli. Pierwszym prezydentem został w grudniu 1922 r. Gabriel Narutowicz, wybrany głosami lewicy, ludowców i mniejszości narodowych. Po nagonce prawicy kilka dni później zastrzelił go w gmachu Zachęty Eligiusz Niewiadomski.

34.Przewrót majowy (1926 r.)

Zamach stanu Józefa Piłsudskiego z 12-15 maja 1926 r. Przyczyny: częste zmiany rządów, spory partii w Sejmie, afery, kłopoty gospodarcze i niechęć Piłsudskiego do rządów parlamentu. Po powstaniu rządu Wincentego Witosa wojska wierne Piłsudskiemu wkroczyły do Warszawy; po kilkudniowych walkach z oddziałami rządowymi prezydent Stanisław Wojciechowski i rząd ustąpili. Prezydentem został Ignacy Mościcki, a rzeczywistą władzę objął Piłsudski jako minister spraw wojskowych i Generalny Inspektor Sił Zbrojnych. Skutek: koniec demokracji parlamentarnej i początek rządów sanacji.

35.Sanacja i konstytucja kwietniowa (1935 r.)

Sanacja („uzdrowienie”) to obóz Piłsudskiego rządzący w latach 1926-1939. Nowela sierpniowa (1926 r.) wzmocniła prezydenta, a zwolenników władzy skupiał Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem. Opozycję zwalczano: przywódców Centrolewu, m.in. Witosa, uwięziono w twierdzy brzeskiej i skazano w procesie brzeskim, a od 1934 r. przeciwników osadzano w Berezie Kartuskiej. Konstytucja kwietniowa z 23 kwietnia 1935 r. wprowadziła ustrój autorytarny: prezydent stał ponad innymi organami państwa i odpowiadał przed Bogiem i historią. Po śmierci Piłsudskiego (1935 r.) rządzili Mościcki i Rydz-Śmigły.

36.Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej

Polska broniła granic przez sojusze i układy. W 1921 r. zawarła sojusze z Francją i Rumunią. Za rządów Piłsudskiego, a potem ministra spraw zagranicznych Józefa Becka, prowadziła politykę równowagi między dwoma groźnymi sąsiadami: w 1932 r. podpisała pakt o nieagresji z ZSRS, a w 1934 r. deklarację o niestosowaniu przemocy z Niemcami. W 1938 r. zajęła Zaolzie. Od jesieni 1938 r. Niemcy żądały włączenia Gdańska do Rzeszy i eksterytorialnej autostrady przez Pomorze. Polska odrzuciła te żądania (przemówienie Becka w Sejmie 5 maja 1939 r.), a Wielka Brytania i Francja udzieliły jej gwarancji.

37.Gospodarka II Rzeczypospolitej: reforma Grabskiego, Gdynia i COP

Odrodzona Polska była zniszczona wojną, a po zaborach odziedziczyła różne waluty, prawa i koleje. W 1924 r. premier Władysław Grabski przeprowadził reformę walutową: powołał Bank Polski i wprowadził złotego w miejsce marki polskiej, co zatrzymało hiperinflację. Ponieważ Gdańsk był Wolnym Miastem, zbudowano port w Gdyni, który stał się oknem na świat; rozwój Gdyni wspierał minister przemysłu i handlu Eugeniusz Kwiatkowski. Wielki kryzys trwał w Polsce wyjątkowo długo. W drugiej połowie lat 30. Kwiatkowski jako wicepremier zainicjował Centralny Okręg Przemysłowy (m.in. Stalowa Wola).

38.Społeczeństwo, kultura i nauka II Rzeczypospolitej

Polska była państwem wielonarodowym: mniejszości narodowe stanowiły około jednej trzeciej obywateli - najliczniejsi byli Ukraińcy, dalej Żydzi, Białorusini i Niemcy. Mieszkali tu katolicy, prawosławni, grekokatolicy, wyznawcy judaizmu i protestanci. Większość ludności żyła na wsi. W 1918 r. w Lublinie założono Katolicki Uniwersytet Lubelski. Osiągnięcia: Władysław Reymont otrzymał w 1924 r. Nagrodę Nobla za „Chłopów”, tworzyli m.in. Stefan Żeromski i Julian Tuwim, a matematycy Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski złamali szyfr niemieckiej maszyny Enigma.

39.Droga do II wojny światowej

Hitler łamał traktat wersalski: przywrócił pobór do wojska (1935 r.), wprowadził wojsko do Nadrenii (1936 r.), a w marcu 1938 r. dokonał Anschlussu Austrii. Wielka Brytania i Francja prowadziły politykę ustępstw: na konferencji w Monachium we wrześniu 1938 r. Neville Chamberlain, Édouard Daladier, Adolf Hitler i Benito Mussolini zgodzili się, bez udziału Czechosłowacji, na oddanie Niemcom Sudetów. W marcu 1939 r. Niemcy zajęli Czechy. 23 sierpnia 1939 r. podpisano pakt Ribbentrop-Mołotow; jego tajny protokół dzielił Europę Wschodnią, w tym Polskę, na strefy wpływów Niemiec i ZSRS.

40.Powstanie styczniowe w sztuce: Grottger i Matejko

Artur Grottger, malarz romantyczny, rysował czarną i białą kredką cykle „kartonów” o powstaniu styczniowym. Cykl „Polonia” (1863 r., 9 rysunków, m.in. „Branka”, „Kucie kos”, „Bitwa”, „Na pobojowisku”) jest w Muzeum Sztuk Pięknych w Budapeszcie, a cykl „Lithuania” (1864-1866, m.in. „Puszcza”, „Przysięga”, „Bój”, „Duch”) - w Muzeum Narodowym w Krakowie. Jan Matejko po upadku powstania chciał w swoim malarstwie „zacząć od ran”; jego niedokończony obraz „Rok 1863” znany jest też jako „Polonia - Rok 1863” i „Zakuwana Polska”. Takie dzieła wpisywały się w hasło „ku pokrzepieniu serc”.