Lubelski Konkurs Historyczny - od 1939 r. do współczesności

1.Pakt Ribbentrop-Mołotow i położenie Polski w 1939 r.

Przed wojną Polsce zagrażały Niemcy i ZSRR. Hitler żądał włączenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy i eksterytorialnej autostrady przez Pomorze, a Polska te żądania odrzuciła. Sojusznikami Polski były Francja i Wielka Brytania (brytyjskie gwarancje z wiosny 1939 r., układ sojuszniczy z 25 sierpnia 1939 r.). 23 sierpnia 1939 r. Niemcy i ZSRR zawarły pakt Ribbentrop-Mołotow o nieagresji; jego tajny protokół dzielił Europę Środkowo-Wschodnią, w tym ziemie Polski, na strefy wpływów obu państw.

2.1 września 1939 r. i obrona Westerplatte

1 września 1939 r. nad ranem Niemcy zaatakowały Polskę bez wypowiedzenia wojny, z udziałem wojsk Słowacji. Pancernik Schleswig-Holstein ostrzelał Westerplatte - Wojskową Składnicę Tranzytową w Gdańsku, której załoga pod dowództwem mjr. Henryka Sucharskiego broniła się do 7 września. 1 września walczyli też pracownicy Poczty Polskiej w Gdańsku, a lotnictwo niemieckie zbombardowało Wieluń. 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały Niemcom wojnę, ale prowadziły „dziwną wojnę” - bez zdecydowanej ofensywy.

3.Bitwa nad Bzurą, obrona Warszawy, 17 września 1939 r. i bitwa pod Kockiem

Bitwa nad Bzurą (od 9 września 1939 r.) to największa bitwa wojny obronnej: armie „Poznań” i „Pomorze” gen. Tadeusza Kutrzeby uderzyły na Niemców, lecz zostały okrążone. 17 września 1939 r. Polskę od wschodu zaatakował ZSRR. Warszawa, której obroną cywilną kierował prezydent Stefan Starzyński, skapitulowała 28 września; tego dnia Niemcy i ZSRR podzieliły ziemie Polski. Ostatnią bitwę stoczyła Samodzielna Grupa Operacyjna „Polesie” gen. Franciszka Kleeberga pod Kockiem (kapitulacja 6 października).

4.Bitwa o Anglię, atak Niemiec na ZSRR i Pearl Harbor (1940-1941)

Wiosną 1940 r. Niemcy zajęły Danię, Norwegię, Holandię i Belgię, a w czerwcu 1940 r. pokonana Francja podpisała rozejm. Latem i jesienią 1940 r. trwała bitwa o Anglię - walka w powietrzu, w której RAF z udziałem polskich lotników nie dopuścił do niemieckiej inwazji na Wyspy Brytyjskie. 22 czerwca 1941 r. Niemcy zaatakowały ZSRR (plan „Barbarossa”) i doszły pod Moskwę. 7 grudnia 1941 r. Japonia zaatakowała amerykańską bazę Pearl Harbor na Hawajach, co wciągnęło USA do wojny po stronie Wielkiej Brytanii i ZSRR.

5.Przełom i koniec II wojny światowej (1942-1945)

W 1942 r. Amerykanie wygrali z Japonią pod Midway, a Brytyjczycy z Niemcami pod El Alamein. Przełomem była bitwa pod Stalingradem: w lutym 1943 r. skapitulowała okrążona armia niemiecka. 6 czerwca 1944 r. alianci wylądowali w Normandii i otworzyli drugi front. Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację 8 maja 1945 r. Po zrzuceniu przez USA bomb atomowych na Hiroszimę (6 sierpnia 1945 r.) i Nagasaki Japonia skapitulowała 2 września 1945 r. Oś przegrała m.in. przez przewagę gospodarczą aliantów i wojnę na kilku frontach.

6.Holokaust (Zagłada Żydów)

Holokaust to zaplanowane przez III Rzeszę wymordowanie Żydów europejskich; zginęło około 6 mln ludzi. Niemcy najpierw zamykali Żydów w gettach (np. warszawskim i łódzkim), gdzie panowały głód i choroby. Od 1941 r. specjalne oddziały rozstrzeliwały Żydów na zajętych ziemiach ZSRR, a od przełomu 1941 i 1942 r. (konferencja w Wannsee w styczniu 1942 r.) trwała masowa zagłada w niemieckich nazistowskich obozach zagłady w okupowanej Polsce: Auschwitz-Birkenau, Treblince, Sobiborze, Bełżcu, Kulmhof (Chełmno nad Nerem). Niemcy mordowali też Romów.

7.Powstanie w getcie warszawskim (1943)

Powstanie wybuchło 19 kwietnia 1943 r., gdy Niemcy przystąpili do ostatecznej likwidacji getta warszawskiego; latem 1942 r. wywieźli już większość jego mieszkańców do obozu zagłady w Treblince. Walczyły Żydowska Organizacja Bojowa (ŻOB, dowódca Mordechaj Anielewicz, zginął w bunkrze przy ulicy Miłej) i Żydowski Związek Wojskowy (ŻZW). Powstańcy nie mieli szans na zwycięstwo i walczyli o godną śmierć. Walki trwały do 16 maja 1943 r., gdy gen. Jürgen Stroop kazał wysadzić Wielką Synagogę na Tłomackiem.

8.Żegota, Irena Sendlerowa i rodzina Ulmów

W Generalnym Gubernatorstwie od 1941 r. za pomoc Żydom groziła kara śmierci, często także dla rodziny pomagającego. Mimo to w grudniu 1942 r. przy Delegaturze Rządu powstała Rada Pomocy Żydom „Żegota”, która dostarczała fałszywe dokumenty, pieniądze i kryjówki. Irena Sendlerowa kierowała jej referatem dziecięcym i uratowała z getta warszawskiego około 2,5 tys. dzieci. Józef i Wiktoria Ulmowie z Markowej ukrywali Żydów; w 1944 r. niemieccy żandarmi zamordowali ich razem z dziećmi i ukrywanymi. Zdarzały się też donosy i szmalcownictwo.

9.Generalne Gubernatorstwo i niemiecka polityka okupacyjna

Niemcy wcielili zachodnie ziemie Polski do Rzeszy (germanizacja, wysiedlenia), a z centralnych utworzyli w październiku 1939 r. Generalne Gubernatorstwo ze stolicą w Krakowie, rządzone przez Hansa Franka. Polaków traktowano jako tanią siłę roboczą: zamknięto szkoły średnie i wyższe, urządzano łapanki, egzekucje i wywózki na roboty do Rzeszy. Niszczono elity: aresztowanie profesorów krakowskich (1939), egzekucje w Palmirach, kaźń profesorów lwowskich (1941). W latach 1942-1943 Niemcy wysiedlali mieszkańców Zamojszczyzny, odbierając też dzieci.

10.Okupacja sowiecka, deportacje i zbrodnia katyńska (1940)

ZSRR włączył wschodnie ziemie Polski do republik sowieckich, narzucił obywatelstwo sowieckie, upaństwowił majątki i prześladował Kościół. W latach 1940-1941 NKWD przeprowadziło cztery masowe deportacje Polaków w głąb ZSRR, m.in. do Kazachstanu i na Syberię. Wiosną 1940 r., na podstawie decyzji władz ZSRR z 5 marca 1940 r., NKWD zamordowało około 22 tys. polskich jeńców i więźniów, głównie oficerów i policjantów, m.in. w Katyniu, Charkowie i Twerze (Kalininie). Groby w Katyniu ujawnili Niemcy w 1943 r.; ZSRR przyznał się do zbrodni w 1990 r.

11.Niemiecki nazistowski obóz koncentracyjny na Majdanku w Lublinie

KL Lublin (Majdanek) Niemcy zaczęli budować jesienią 1941 r. z polecenia Heinricha Himmlera; pierwszymi więźniami byli jeńcy sowieccy. Więziono tu m.in. Polaków (także wysiedlonych z Zamojszczyzny) i Żydów, a od jesieni 1942 r. działały komory gazowe. 3 listopada 1943 r. w akcji „Erntefest” („Dożynki”) Niemcy rozstrzelali tu około 18 tys. Żydów. 22 lipca 1944 r. obóz zlikwidowano, a 24 lipca wkroczyła na jego teren Armia Czerwona. W 1944 r. powstało Państwowe Muzeum na Majdanku. Na Lubelszczyźnie działały też niemieckie nazistowskie obozy zagłady w Bełżcu i Sobiborze.

12.Rzeź wołyńska (1943)

Rzeź wołyńska to ludobójstwo ludności polskiej na Wołyniu i w Małopolsce Wschodniej, dokonane przez Ukraińską Powstańczą Armię (UPA) z udziałem części miejscowej ludności ukraińskiej. Nacjonaliści ukraińscy chcieli usunąć Polaków z ziem, na których planowali państwo ukraińskie; podłożem były też napięcia z okresu międzywojennego. Kulminacja nastąpiła latem 1943 r.: 11 lipca napadnięto jednocześnie na dziesiątki polskich wsi. Zginęło około 100 tys. Polaków. Polacy tworzyli samoobronę (np. w Przebrażu) i oddziały AK.

13.Polskie Państwo Podziemne, Armia Krajowa i Szare Szeregi

Polskie Państwo Podziemne podlegało rządowi na uchodźstwie: miało Delegaturę Rządu na Kraj, sądy, tajne nauczanie i siły zbrojne. Ze Służby Zwycięstwu Polski (27 września 1939 r.) powstał Związek Walki Zbrojnej, w 1942 r. przemianowany na Armię Krajową (dowódcy: gen. Stefan Rowecki „Grot”, potem gen. Tadeusz Komorowski „Bór”). AK prowadziła wywiad, sabotaż i dywersję, a w 1944 r. akcję „Burza”. Szare Szeregi to konspiracyjne harcerstwo: mały sabotaż, akcja pod Arsenałem (1943), batalion „Zośka”.

14.Powstanie warszawskie (1944)

Powstanie wybuchło 1 sierpnia 1944 r. o godzinie 17 („godzina W”) w ramach akcji „Burza”; dowodził gen. Tadeusz Komorowski „Bór”. AK chciała wyzwolić stolicę przed wkroczeniem Armii Czerwonej i przyjąć Sowietów jako gospodarze. Słabo uzbrojeni powstańcy walczyli 63 dni; kapitulację podpisano 2 października 1944 r. Armia Czerwona zajęła Pragę we wrześniu, ale nie pomogła powstańcom, a Stalin utrudniał alianckie zrzuty. Zginęło około 200 tys. osób, głównie cywilów. Niemcy wypędzili mieszkańców i zburzyli większość miasta.

15.Poezja o II wojnie: Gałczyński i Baczyński

„Pieśń o żołnierzach z Westerplatte” Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego powstała w 1939 r. i upamiętnia obrońców Westerplatte z września 1939 r.; poeta przedstawia ich jako bohaterów, którzy po śmierci idą do nieba. Gałczyński wojnę spędził w niewoli niemieckiej. „Elegia o… [chłopcu polskim]” Krzysztofa Kamila Baczyńskiego (1944) mówi o pokoleniu młodzieży czasu okupacji, któremu wojna odebrała dzieciństwo i kazała walczyć i zabijać. Baczyński, żołnierz AK, poległ w powstaniu warszawskim w sierpniu 1944 r.

16.Rząd RP na uchodźstwie i gen. Władysław Sikorski

Po internowaniu władz w Rumunii prezydentem został Władysław Raczkiewicz, a premierem i Naczelnym Wodzem gen. Władysław Sikorski. Rząd działał we Francji, a po jej klęsce w 1940 r. w Londynie. Odbudowywał armię, kierował państwem podziemnym i zabiegał o sprawę polską u aliantów. W 1941 r. zawarł układ z ZSRR, ale w 1943 r., po ujawnieniu zbrodni katyńskiej, ZSRR zerwał z nim stosunki. Sikorski zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze 4 lipca 1943 r.; premierem został Stanisław Mikołajczyk. W 1945 r. mocarstwa cofnęły rządowi uznanie.

17.Polskie formacje na frontach II wojny światowej

Polacy walczyli m.in. w Norwegii pod Narwikiem (1940), w bitwie o Anglię (Dywizjon 303, jeden z najskuteczniejszych dywizjonów myśliwskich), w Afryce w obronie Tobruku (1941), we Włoszech - 2 Korpus gen. Władysława Andersa zdobył Monte Cassino 18 maja 1944 r., we Francji - 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka pod Falaise (1944), w Holandii - spadochroniarze gen. Stanisława Sosabowskiego pod Arnhem (1944). Na froncie wschodnim 1 Dywizja im. Tadeusza Kościuszki walczyła pod Lenino (1943), a Wojsko Polskie na Wale Pomorskim i w Berlinie (1945).

18.Konferencje Wielkiej Trójki: Teheran, Jałta, Poczdam

Teheran (przełom listopada i grudnia 1943 r.; Roosevelt, Churchill, Stalin): drugi front we Francji, wstępna zgoda na wschodnią granicę Polski na linii Curzona. Jałta (luty 1945 r.): granica wschodnia na linii Curzona, rekompensata dla Polski na zachodzie i północy, utworzenie Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, podział Niemiec na strefy okupacyjne, powołanie ONZ. Poczdam (lipiec-sierpień 1945 r.; Stalin, Truman, Churchill zastąpiony przez Attleego): zachodnia granica Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, przesiedlenie Niemców, demilitaryzacja i denazyfikacja Niemiec.

19.Skutki II wojny światowej i Organizacja Narodów Zjednoczonych (ONZ)

Po wojnie granice Polski przesunięto na zachód: utraciła Kresy Wschodnie, a otrzymała ziemie nad Odrą i Nysą Łużycką oraz część Prus Wschodnich. Nastąpiły wielkie przesiedlenia: Polacy z Kresów przyjechali na tzw. Ziemie Odzyskane, a Niemców wysiedlono. Głównych zbrodniarzy niemieckich sądzono w Norymberdze (1945-1946). 26 czerwca 1945 r. w San Francisco podpisano Kartę Narodów Zjednoczonych; ONZ działa od 24 października 1945 r. i ma strzec pokoju. Rada Bezpieczeństwa ma pięciu stałych członków z prawem weta: USA, Rosję (do 1991 r. ZSRR), Wielką Brytanię, Francję i Chiny.

20.Zimna wojna, żelazna kurtyna, NATO i Układ Warszawski

Zimna wojna to rywalizacja USA i ZSRR wraz z sojusznikami bez bezpośredniej wojny między nimi: wyścig zbrojeń, propaganda, konflikty w innych państwach. W 1946 r. Winston Churchill mówił w Fulton o „żelaznej kurtynie”, która podzieliła Europę. USA ogłosiły doktrynę Trumana i plan Marshalla (1947), który Polska pod naciskiem ZSRR odrzuciła. Po blokadzie Berlina (1948-1949) powstały RFN i NRD. 4 kwietnia 1949 r. utworzono Pakt Północnoatlantycki (NATO), a 14 maja 1955 r. państwa bloku wschodniego zawarły Układ Warszawski.

21.Kryzysy zimnej wojny: Węgry, mur berliński, Kuba, Czechosłowacja

Zimna wojna niosła wojny lokalne, np. w Korei (1950-1953) i Wietnamie. Jesienią 1956 r. wojska ZSRR stłumiły powstanie na Węgrzech (premier Imre Nagy). 13 sierpnia 1961 r. władze NRD zaczęły budować mur berliński, by powstrzymać ucieczki na Zachód. W październiku 1962 r. kryzys kubański - spór o sowieckie rakiety na Kubie - postawił świat na krawędzi wojny jądrowej; John F. Kennedy i Nikita Chruszczow doszli do porozumienia. W sierpniu 1968 r. wojska Układu Warszawskiego, także polskie, zdławiły Praską Wiosnę w Czechosłowacji.

22.Dekolonizacja, Bliski Wschód i Chiny po 1945 r.

Dekolonizacja to rozpad imperiów kolonialnych po II wojnie światowej. Przyczyny: osłabienie państw europejskich, ruchy narodowe w koloniach, nacisk USA i ZSRR, zasady ONZ. Przełomem była niepodległość Indii (1947), a w 1960 r., nazwanym Rokiem Afryki, niepodległość uzyskało 17 państw afrykańskich. Na Bliskim Wschodzie spór Żydów i Arabów o Palestynę doprowadził po powstaniu Izraela (1948) do wojen arabsko-izraelskich, m.in. sześciodniowej (1967). W Chinach w 1949 r. komuniści Mao Zedonga utworzyli Chińską Republikę Ludową; od 1978 r. Deng Xiaoping wprowadzał reformy rynkowe.

23.Jesień Narodów 1989 r. i rozpad ZSRR 1991 r.

Reformy Michaiła Gorbaczowa (pierestrojka, głasnost) i kryzys gospodarczy osłabiły blok wschodni. W 1989 r., podczas Jesieni Narodów, upadły rządy komunistów: w Polsce (wybory 4 czerwca), na Węgrzech, w NRD (9 listopada otwarto mur berliński), w Czechosłowacji („aksamitna rewolucja”), w Bułgarii i Rumunii. 3 października 1990 r. zjednoczyły się Niemcy, a w 1991 r. rozwiązano Układ Warszawski i RWPG. Po nieudanym puczu w sierpniu 1991 r. republiki ogłaszały niepodległość; w grudniu 1991 r. ZSRR przestał istnieć i powstała Wspólnota Niepodległych Państw.

24.PKWN i manifest lipcowy (1944)

Polski Komitet Wyzwolenia Narodowego (PKWN) był tymczasowym organem władzy, utworzonym przez komunistów z woli Stalina, wbrew legalnemu rządowi RP w Londynie. Manifest PKWN, datowany 22 lipca 1944 r. w Chełmie, ogłoszono przez radio w Moskwie; zapowiadał m.in. reformę rolną, a rząd londyński nazywał samozwańczym. Siedzibą PKWN był Lublin, zajęty przez Armię Czerwoną w lipcu 1944 r.; przewodniczącym był Edward Osóbka-Morawski. Równocześnie NKWD rozbrajało i aresztowało żołnierzy AK. 31 grudnia 1944 r. PKWN przekształcono w Rząd Tymczasowy.

25.Przejęcie władzy przez komunistów i sfałszowane wybory 1947 r.

W czerwcu 1945 r. powstał Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z udziałem Stanisława Mikołajczyka, przywódcy PSL - jedynej dużej legalnej siły opozycji. W 1946 r. władze sfałszowały referendum („3 razy tak”). W styczniu 1947 r. sfałszowano wybory do Sejmu Ustawodawczego: wygrał Blok Demokratyczny z komunistami na czele, a działaczy PSL zastraszano i aresztowano. W lutym 1947 r. Sejm wybrał Bolesława Bieruta na prezydenta, a w październiku Mikołajczyk uciekł z kraju. W grudniu 1948 r. z połączenia PPR i PPS powstała PZPR.

26.Żołnierze niezłomni (wyklęci) i rotmistrz Witold Pilecki

Żołnierze niezłomni (wyklęci) to członkowie podziemia niepodległościowego, którzy po 1944 r. walczyli z narzuconą władzą komunistyczną i NKWD, m.in. w Zrzeszeniu „Wolność i Niezawisłość” (WiN) i w Narodowych Siłach Zbrojnych. Na Lubelszczyźnie działał mjr Hieronim Dekutowski „Zapora”, a ostatni partyzant, Józef Franczak „Lalek”, zginął tu w 1963 r. Rotmistrz Witold Pilecki dobrowolnie trafił do Auschwitz, by tworzyć w obozie konspirację i przekazywać raporty; walczył w powstaniu warszawskim, a w 1948 r. komuniści skazali go na śmierć i stracili.

27.Stalinizm w Polsce (1948-1956)

Stalinizm to okres najsilniejszego terroru i podporządkowania ZSRR; rządził Bolesław Bierut. UB więził i torturował przeciwników, a zależne od władzy sądy skazywały ich, także w procesach pokazowych. Gospodarkę centralnie planowano (plan sześcioletni, budowa Nowej Huty), rozwijano przemysł ciężki i przymusowo zakładano spółdzielnie produkcyjne na wsi. W kulturze obowiązywał socrealizm, a Kościół prześladowano: w 1953 r. aresztowano prymasa Stefana Wyszyńskiego. Konstytucja z 22 lipca 1952 r. wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa. Ministrem obrony był marszałek Konstanty Rokossowski.

28.Poznański Czerwiec 1956 r.

28 czerwca 1956 r. robotnicy Zakładów im. Stalina w Poznaniu (dawnych i dzisiejszych Zakładów Cegielskiego) wyszli na ulice, protestując przeciw niskim płacom, wysokim normom pracy i złym warunkom życia. Demonstracja pod hasłami chleba i wolności zgromadziła dziesiątki tysięcy osób; część protestujących zaatakowała więzienie i siedzibę UB. Władze użyły wojska i Korpusu Bezpieczeństwa Wewnętrznego; zginęło kilkadziesiąt osób, w tym nastoletni Romek Strzałkowski. Był to pierwszy wielki protest społeczny w PRL; przyspieszył zmiany w październiku 1956 r.

29.Październik 1956 r. i Władysław Gomułka

Po śmierci Bieruta (marzec 1956 r.) i Poznańskim Czerwcu partia szukała zmian. Na VIII Plenum KC PZPR (19-21 października 1956 r.) I sekretarzem został Władysław Gomułka, wcześniej więziony przez stalinowców. Mimo nacisku Chruszczowa i ruchów wojsk sowieckich ZSRR zaakceptował Gomułkę, który 24 października przemawiał na wiecu na Placu Defilad. Skutki odwilży: uwolnienie prymasa Wyszyńskiego, odejście Rokossowskiego, rozwiązanie większości spółdzielni produkcyjnych, złagodzenie cenzury. PRL pozostała jednak państwem komunistycznym zależnym od ZSRR.

30.Marzec 1968 r.

Pod koniec rządów Gomułki władza coraz bardziej ograniczała swobody. W styczniu 1968 r. zdjęła ze sceny Teatru Narodowego „Dziady” Adama Mickiewicza w reżyserii Kazimierza Dejmka, uznając przedstawienie za antysowieckie. 8 marca 1968 r. na Uniwersytecie Warszawskim odbył się wiec studentów w obronie wolności słowa, rozbity przez milicję i tzw. aktyw robotniczy. Protesty objęły uczelnie w całym kraju. Władze rozpętały kampanię antysemicką, która zmusiła do emigracji kilkanaście tysięcy obywateli pochodzenia żydowskiego. W sierpniu 1968 r. LWP wzięło udział w interwencji w Czechosłowacji.

31.Grudzień 1970 r. i Edward Gierek

W grudniu 1970 r., tuż przed świętami, władze podniosły ceny żywności. Wybuchły strajki i demonstracje na Wybrzeżu: w Gdańsku, Gdyni, Szczecinie i Elblągu. Wojsko i milicja strzelały do robotników; zginęło kilkadziesiąt osób. Gomułkę odsunięto, a I sekretarzem KC PZPR został Edward Gierek. W latach 70. jego ekipa rozwijała gospodarkę dzięki kredytom z Zachodu: budowano Hutę Katowice i Trasę Łazienkowską, produkowano Polskiego Fiata 126p, łatwiej było wyjechać za granicę. Propaganda sukcesu ukrywała jednak rosnące zadłużenie i braki towarów.

32.Czerwiec 1976 r. i Komitet Obrony Robotników (KOR)

24 czerwca 1976 r. rząd ogłosił duże podwyżki cen żywności. Następnego dnia strajkowali robotnicy m.in. w Radomiu, Ursusie i Płocku; w Radomiu podpalono gmach komitetu PZPR. Podwyżki odwołano, ale protestujących zwalniano z pracy, skazywano i bito na tzw. ścieżkach zdrowia. We wrześniu 1976 r. intelektualiści, m.in. Jacek Kuroń, Jan Józef Lipski i Jerzy Andrzejewski, założyli Komitet Obrony Robotników (KOR), który pomagał represjonowanym prawnie i finansowo. Potem powstały m.in. ROPCiO, Wolne Związki Zawodowe i wydawnictwa drugiego obiegu.

33.Jan Paweł II i rola Kościoła w PRL

Kościół katolicki był w PRL największą niezależną od władzy instytucją. Prymas Stefan Wyszyński bronił praw wiernych; w 1966 r. Kościół obchodził Millennium Chrztu Polski, a orędzie biskupów polskich do niemieckich (1965) otworzyło drogę do pojednania. 16 października 1978 r. kardynał Karol Wojtyła, metropolita krakowski, został papieżem Janem Pawłem II. Jego pierwsza pielgrzymka do ojczyzny w czerwcu 1979 r. (msza na Placu Zwycięstwa w Warszawie) zgromadziła miliony ludzi, dała im poczucie wspólnoty i odwagę, co pomogło narodzić się „Solidarności”.

34.Lubelski Lipiec, Sierpień 1980 r. i NSZZ „Solidarność”

Latem 1980 r., po podwyżce cen mięsa, przez kraj przeszła fala strajków. W lipcu 1980 r. strajkowali robotnicy Lublina i regionu, m.in. w Świdniku - był to Lubelski Lipiec, poprzedzający Sierpień. 14 sierpnia 1980 r. zastrajkowała Stocznia Gdańska; Międzyzakładowy Komitet Strajkowy z Lechem Wałęsą na czele ogłosił 21 postulatów, m.in. wolne związki zawodowe. Porozumienia sierpniowe podpisano w Szczecinie, Gdańsku (31 sierpnia) i Jastrzębiu-Zdroju. We wrześniu 1980 r. powstał NSZZ „Solidarność” z Wałęsą na czele, liczący około 10 mln członków.

35.Stan wojenny (13 grudnia 1981 r.) i gen. Wojciech Jaruzelski

W nocy z 12 na 13 grudnia 1981 r. gen. Wojciech Jaruzelski, I sekretarz KC PZPR i premier, wprowadził stan wojenny; władzę przejęła Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON). Przyczyny: obawa władz przed utratą władzy na rzecz „Solidarności”, kryzys gospodarczy, nacisk ZSRR. Internowano około 10 tys. działaczy, w tym Wałęsę; wprowadzono godzinę milicyjną, cenzurę korespondencji, wyłączono telefony, zmilitaryzowano zakłady. W kopalni „Wujek” zginęło 9 górników. „Solidarność” zdelegalizowano w 1982 r., a stan wojenny zniesiono w lipcu 1983 r.

36.Ks. Jerzy Popiełuszko i opór społeczny w latach 80.

Mimo represji „Solidarność” działała w podziemiu (Tymczasowa Komisja Koordynacyjna), wydawała prasę drugiego obiegu i nadawała Radio Solidarność; organizowano demonstracje, np. 31 sierpnia 1982 r. Wielu ludzi bojkotowało oficjalne media, a część wyemigrowała. W 1983 r. Lech Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla. Ksiądz Jerzy Popiełuszko, kapelan „Solidarności”, odprawiał Msze za Ojczyznę w Kościele św. Stanisława Kostki na Żoliborzu. W październiku 1984 r. porwali go i zamordowali funkcjonariusze Służby Bezpieczeństwa. Jego pogrzeb stał się wielką manifestacją.

37.Okrągły Stół i wybory 4 czerwca 1989 r.

Kryzys gospodarczy, strajki w 1988 r. i zmiany w ZSRR skłoniły władze do rozmów z opozycją. Obrady Okrągłego Stołu trwały od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. (strona rządowa m.in. gen. Czesław Kiszczak, opozycja m.in. Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek). Ustalono: ponowną legalizację „Solidarności”, utworzenie Senatu i urzędu prezydenta, wybory kontraktowe - 35% mandatów w Sejmie i cały Senat w wolnym wyborze. W wyborach 4 i 18 czerwca 1989 r. kandydaci „Solidarności” zdobyli wszystkie 161 mandatów sejmowych dostępnych w wolnej rywalizacji i 99 ze 100 miejsc w Senacie.

38.Tadeusz Mazowiecki i przemiany ustrojowe 1989-1997

W sierpniu 1989 r. Sejm powołał Tadeusza Mazowieckiego na premiera - nazywa się go pierwszym niekomunistycznym premierem Polski po II wojnie światowej. 29 grudnia 1989 r. zmiana konstytucji przywróciła nazwę Rzeczpospolita Polska i koronę orłowi oraz usunęła zapis o kierowniczej roli PZPR. W 1990 r. odbyły się pierwsze wolne wybory samorządowe, a w grudniu prezydentem w wyborach powszechnych został Lech Wałęsa. Pierwsze w pełni wolne wybory do Sejmu odbyły się w 1991 r. Konstytucję RP uchwalono 2 kwietnia 1997 r., a zatwierdzono w referendum 25 maja 1997 r.

39.Plan Balcerowicza i transformacja lat 90.

Plan Balcerowicza (od 1 stycznia 1990 r., wicepremier i minister finansów Leszek Balcerowicz) przestawiał gospodarkę centralnie planowaną na rynkową. Miał zdusić hiperinflację: uwolnił ceny, ograniczył dotacje, wprowadził wymienialność złotego, otworzył drogę prywatyzacji i swobodnej działalności gospodarczej. Kartki na żywność zniesiono jeszcze w 1989 r. Skutki: pełne półki w sklepach i rozwój prywatnych firm, ale też upadek wielu zakładów i PGR-ów, bezrobocie i bieda części społeczeństwa. Rodziło to napięcia: strajki, protesty rolników i rozczarowanie przemianami.

40.Polska w NATO (1999) i Unii Europejskiej (2004)

Integracja europejska zaczęła się od Europejskiej Wspólnoty Węgla i Stali (1951) i traktatów rzymskich (1957), które utworzyły m.in. EWG; traktat z Maastricht (podpisany w 1992 r., w życie od 1993 r.) powołał Unię Europejską. Polska po 1989 r. związała się z Zachodem. 12 marca 1999 r. wraz z Czechami i Węgrami wstąpiła do NATO, co dało jej gwarancje bezpieczeństwa sojuszników. Po referendum w 2003 r. 1 maja 2004 r. przystąpiła wraz z dziewięcioma innymi państwami do Unii Europejskiej: zyskała dostęp do wspólnego rynku, swobodę podróżowania i fundusze unijne.