Zachodniopomorski Konkurs Historyczny - starożytny Bliski Wschód

1.Mezopotamia i Żyzny Półksiężyc

Mezopotamia (z greckiego „kraina między rzekami”) to nizina nad Tygrysem i Eufratem, dziś głównie w Iraku. Należy do Żyznego Półksiężyca - łuku urodzajnych ziem od Zatoki Perskiej przez Mezopotamię i Syrię po Palestynę (często zalicza się do niego także dolinę Nilu). Rzeki wylewały nieregularnie, więc mieszkańcy wspólnie budowali kanały, groble i zbiorniki. Nawadnianie dawało obfite plony, co sprzyjało wzrostowi liczby ludności i powstawaniu pierwszych miast.

2.Sumerowie i ich miasta-państwa

Sumerowie zamieszkiwali południową Mezopotamię co najmniej od IV tysiąclecia p.n.e. Nie stworzyli jednego państwa, lecz wiele miast-państw, np. Ur, Uruk, Lagasz i Nippur. Każde miasto razem z okolicznymi wsiami i polami było niezależne, miało własnego władcę i boga opiekuna. Ośrodkiem życia była świątynia: gromadziła zapasy zboża, posiadała ziemię i zatrudniała rzemieślników. Miasta często walczyły ze sobą o wodę i pola uprawne.

3.Pismo klinowe

Pismo klinowe stworzyli Sumerowie pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. (ok. 3200 r. p.n.e.), najpierw do zapisywania rachunków świątyń. Pisarz odciskał znaki zaostrzonym trzcinowym rylcem na mokrych tabliczkach glinianych, które potem suszono lub wypalano. Pierwsze znaki były obrazkami przedmiotów, z czasem uproszczono je do układów odcisków w kształcie klinów. Pismo przejęli m.in. Akadowie, Babilończycy i Asyryjczycy, a uczeni odczytali je w XIX w.

4.Osiągnięcia Sumerów

Sumerom przypisuje się m.in.: koło (wozy i koło garncarskie), system sześćdziesiątkowy, z którego pochodzi podział godziny na 60 minut i koła na 360 stopni, kalendarz oparty na fazach Księżyca, budowle z cegły suszonej i wypalanej oraz sieć kanałów nawadniających. Stworzyli też pismo klinowe i szkoły, w których przyszli pisarze uczyli się pisania i rachunków. Obserwowali niebo i zapisywali ruchy ciał niebieskich.

5.Zikkurat

Zikkurat to wysoka, stopniowa wieża świątynna z cegły, budowana w miastach Mezopotamii. Miała kilka coraz mniejszych tarasów połączonych schodami, a na szczycie małą świątynię boga opiekuna miasta. Uważano ją za miejsce, w którym niebo styka się z ziemią. Przy zikkuratach działali kapłani, którzy gromadzili dary i zapasy. Najlepiej zachowanym zikkuratem Mezopotamii jest zikkurat w Ur, a z wielkim zikkuratem w Babilonie łączy się opowieść o wieży Babel.

6.Religia i mity Sumerów

Sumerowie byli politeistami - czcili wielu bogów uosabiających siły przyrody, m.in.: An - bóg nieba, Enlil - bóg wiatru i powietrza, Enki - bóg wód i mądrości, Inanna - bogini miłości i wojny, Utu - bóg słońca, Nanna - bóg księżyca. Każde miasto miało swojego boga opiekuna. Wierzyli, że bogowie stworzyli ludzi, aby im służyli, a zaświaty są ponurą krainą umarłych. W ich mitach pojawia się opowieść o wielkim potopie zesłanym przez bogów.

7.Epos o Gilgameszu

Epos o Gilgameszu to jedno z najstarszych znanych dzieł literackich, powstałe z sumeryjskich opowieści o królu miasta Uruk. Gilgamesz razem z przyjacielem Enkidu dokonuje wielkich czynów, a po śmierci Enkidu wyrusza na poszukiwanie nieśmiertelności. Spotyka Utnapisztima, który przeżył potop, lecz nieśmiertelności nie zdobywa. Najbardziej znaną wersję eposu zapisano pismem klinowym na tabliczkach z biblioteki Aszurbanipala w Niniwie.

8.Akad i Sargon Wielki

Akadowie byli ludem semickim, który osiedlił się w Mezopotamii na północ od Sumeru. Ich król Sargon Wielki w XXIV w. p.n.e. podbił sumeryjskie miasta-państwa i stworzył pierwsze państwo obejmujące całą Mezopotamię, ze stolicą w mieście Akad. Akadowie przejęli od Sumerów pismo klinowe i wiele wierzeń, a ich język akadyjski z czasem wyparł sumeryjski z codziennego użycia. Państwo Akadu upadło po niespełna dwóch stuleciach.

9.Hammurabi i Babilonia

Hammurabi był królem Babilonu w XVIII w. p.n.e. Wojnami i sojuszami podporządkował sobie większość Mezopotamii, a Babilon nad Eufratem stał się jej najważniejszym miastem. Dbał o kanały nawadniające i sprawne urzędy, a najbardziej znany jest ze spisanego zbioru praw. Głównym bogiem państwa był Marduk, opiekun Babilonu. Od nazwy stolicy cały kraj nazwano Babilonią, a jego mieszkańców Babilończykami.

10.Kodeks Hammurabiego

Kodeks Hammurabiego to zbiór około 280 przepisów wyryty pismem klinowym na kamiennej steli w XVIII w. p.n.e. U góry steli przedstawiono króla przed Szamaszem, bogiem słońca i sprawiedliwości. Prawo opierało się na zasadzie odwetu (talionu): „oko za oko, ząb za ząb”, a kary - często surowe - zależały od pozycji społecznej sprawcy i poszkodowanego: człowieka wolnego, zależnego albo niewolnika. Stelę odnaleziono na początku XX w. w Suzie; dziś jest w Luwrze.

11.Babilon - miasto Marduka

Babilon nad Eufratem był w starożytności jednym z największych i najbogatszych miast świata. Jego głównym bogiem był Marduk, czczony w świątyni Esagila. Obok niej stał wielki zikkurat Etemenanki, z którym łączy się opowieść o wieży Babel. Babilończycy rozwinęli astronomię i matematykę: obserwowali ruchy planet i gwiazd, przewidywali zaćmienia Księżyca i wyróżnili znaki zodiaku. Znaczenie Babilonu przetrwało rządy Asyryjczyków, a później Persów.

12.Nabuchodonozor II

Nabuchodonozor II był najsłynniejszym królem państwa nowobabilońskiego, panującym na przełomie VII i VI w. p.n.e. Pokonał Egipcjan, opanował Syrię i Palestynę, a w 587/586 r. p.n.e. zdobył i zburzył Jerozolimę wraz ze Świątynią, uprowadzając Judejczyków do Babilonii. Wspaniale rozbudował Babilon: wzniósł potężne mury i Bramę Isztar z niebieskich glazurowanych cegieł z wizerunkami zwierząt, a tradycja przypisuje mu wiszące ogrody.

13.Wiszące ogrody Babilonu

Wiszące ogrody w Babilonie, zwane też ogrodami Semiramidy, zaliczano do siedmiu cudów świata starożytnego. Opisywano je jako tarasowe ogrody na wysokich, sklepionych podporach, obsadzone drzewami i kwiatami i nawadniane wodą wynoszoną z Eufratu. Tradycja głosi, że Nabuchodonozor II zbudował je dla żony pochodzącej z górzystej Medii, która tęskniła za zielenią. Archeolodzy nie odnaleźli ich pewnych śladów, więc nie wiadomo, czy naprawdę istniały.

14.Asyria - pierwsze imperium

Asyria leżała w północnej Mezopotamii nad Tygrysem. Jej pierwszą stolicą było miasto Aszur, poświęcone bogu Aszurowi, od którego wzięła się nazwa kraju. W IX-VII w. p.n.e. Asyryjczycy podbili Mezopotamię z Babilonią, Syrię i Palestynę, a na pewien czas także Egipt. Ich państwo uważa się za pierwsze imperium: wielonarodowe, podzielone na prowincje rządzone przez namiestników króla, połączone drogami i utrzymywane w posłuszeństwie siłą armii i strachem.

15.Armia asyryjska

Asyryjczycy stworzyli najsilniejszą armię swoich czasów. Była stała, liczna i dobrze zorganizowana: piechota z łucznikami i włócznikami, rydwany bojowe oraz - po raz pierwszy na tak dużą skalę - konnica. Wojownicy używali broni żelaznej, a do zdobywania miast budowano tarany i wieże oblężnicze. Podbite ludy zastraszano surowymi karami i przesiedlano całe społeczności w odległe części państwa, by zapobiec buntom.

16.Niniwa

Niniwa nad Tygrysem była stolicą Asyrii w okresie jej największej potęgi. Około 700 r. p.n.e. król Sennacheryb rozbudował ją w wielkie miasto z pałacami ozdobionymi płaskorzeźbami, potężnymi murami i akweduktem doprowadzającym wodę. W 612 r. p.n.e. Niniwę zdobyli i zniszczyli Babilończycy w sojuszu z Medami, co oznaczało koniec potęgi imperium asyryjskiego. Ruiny miasta leżą naprzeciw dzisiejszego Mosulu w Iraku.

17.Aszurbanipal i jego biblioteka

Aszurbanipal był ostatnim wielkim królem Asyrii, panującym w VII w. p.n.e. W swoim pałacu w Niniwie zgromadził bibliotekę - jedną z najstarszych uporządkowanych bibliotek świata. Zebrano w niej tysiące glinianych tabliczek z pismem klinowym: mity, modlitwy, listy, prawa, słowniki, teksty medyczne i astronomiczne, a wśród nich Epos o Gilgameszu. Bibliotekę odkopano w XIX w. i dzięki niej poznano literaturę i wiedzę Mezopotamii.

18.Nil i jego wylewy

Egipt leżał w wąskiej dolinie i delcie Nilu, otoczonej pustynią. Co roku latem rzeka wylewała, a gdy woda opadała, na polach zostawał żyzny czarny muł. Egipcjanie budowali kanały i zbiorniki, mierzyli poziom wody, a obserwując wylewy, stworzyli kalendarz słoneczny z 365 dniami. Bez Nilu kraj byłby pustynią, dlatego grecki historyk Herodot nazwał Egipt darem Nilu. Około 3000 r. p.n.e. Górny i Dolny Egipt połączono w jedno państwo.

19.Faraon i społeczeństwo Egiptu

Na czele Egiptu stał faraon - władca absolutny, uważany za syna boga słońca Ra i za boga na ziemi. Był właścicielem ziemi, najwyższym sędzią, wodzem i kapłanem. Pomagał mu wezyr - najwyższy urzędnik - oraz urzędnicy i pisarze, którzy spisywali plony i pobierali podatki; kraj dzielił się na okręgi zwane nomami. Kapłani mieli wielkie wpływy i majątki. Większość ludności stanowili chłopi, a najniżej stali niewolnicy, głównie jeńcy wojenni.

20.Stare, Średnie i Nowe Państwo

Dzieje Egiptu faraonów dzieli się na okresy. Stare Państwo (ok. 2700-2200 p.n.e.) to czas budowy piramid; stolicą było Memfis. Średnie Państwo (ok. XXI-XVII w. p.n.e.) przyniosło odbudowę jedności kraju i rozwój rolnictwa, a po nim część Egiptu opanowali Hyksosowie. Nowe Państwo (ok. XVI-XI w. p.n.e.), z głównym ośrodkiem w Tebach, było okresem podbojów w Nubii i Syrii; panowali wtedy m.in. Hatszepsut, Tutanchamon i Ramzes II.

21.Piramidy w Gizie

Piramidy w Gizie koło dzisiejszego Kairu to grobowce trzech faraonów Starego Państwa z XXVI w. p.n.e.: Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. Największa, piramida Cheopsa, jest jedynym zachowanym z siedmiu cudów świata starożytnego. Wznosiły je przez wiele lat tysiące robotników i rzemieślników, wspieranych przez chłopów pracujących wtedy, gdy pola zalewał Nil. Obok stoi Wielki Sfinks - posąg lwa z ludzką głową. Piramidy miały zapewnić faraonowi życie wieczne.

22.Hieroglify

Hieroglify to egipskie pismo złożone z kilkuset znaków-obrazków; jedne oznaczały całe słowa, inne dźwięki. Ryto je na ścianach świątyń i grobowców, a na co dzień pisarze używali uproszczonego pisma na papirusie - materiale z łodyg rośliny rosnącej nad Nilem. Umiejętność pisania dawała wysoką pozycję. Hieroglify odczytał w 1822 r. Francuz Jean-François Champollion dzięki kamieniowi z Rosetty, na którym ten sam tekst zapisano po egipsku i po grecku.

23.Bogowie Egiptu

Egipcjanie byli politeistami. Najważniejszy był bóg słońca Ra, połączony z bogiem Teb Amonem w Amona-Ra. Ozyrys był bogiem zmarłych i odradzającej się przyrody, jego żona Izyda - opiekunką rodziny i magii, a ich syn Horus z głową sokoła - opiekunem faraona. Anubis z głową szakala czuwał nad balsamowaniem. Wielu bogów przedstawiano z głowami zwierząt. W XIV w. p.n.e. faraon Echnaton próbował narzucić kult jednego boga Atona, lecz po jego śmierci powrócono do dawnych bogów.

24.Mumifikacja i wiara w życie pozagrobowe

Egipcjanie wierzyli, że po śmierci dusza żyje dalej, jeśli ciało przetrwa. Dlatego mumifikowano zmarłych: usuwano mózg i narządy wewnętrzne (serce zostawiano), ciało osuszano solą zwaną natronem, a potem owijano lnianymi bandażami i składano w sarkofagu. W grobowcu umieszczano jedzenie, sprzęty i Księgę Umarłych. Według wierzeń zmarły stawał na sądzie Ozyrysa, gdzie jego serce ważono na wadze z piórem bogini prawdy Maat.

25.Abraham i początki Hebrajczyków

Hebrajczycy, nazywani też Izraelitami, byli początkowo koczowniczymi pasterzami. Według Biblii ich praojciec Abraham wyruszył z Ur w Mezopotamii do Kanaanu (późniejszej Palestyny), który Bóg obiecał jego potomkom, i zawarł z Bogiem przymierze. Patriarchami, czyli praojcami narodu, byli Abraham, jego syn Izaak i wnuk Jakub, nazwany Izraelem. Od dwunastu synów Jakuba miało pochodzić dwanaście pokoleń Izraela.

26.Mojżesz i wyjście z Egiptu

Według Biblii potomkowie Jakuba osiedlili się w Egipcie, gdzie z czasem zmuszono ich do ciężkiej pracy. Mojżesz wyprowadził ich z niewoli - to wydarzenie nazywa się wyjściem z Egiptu (Exodusem), a Żydzi wspominają je co roku w święto Paschy. Lud przez 40 lat wędrował przez pustynię, a na górze Synaj Mojżesz otrzymał od Boga tablice z Dekalogiem. Do Kanaanu, czyli Ziemi Obiecanej, Izraelici weszli już po śmierci Mojżesza.

27.Judaizm - monoteizm i Biblia hebrajska

Judaizm, religia Izraelitów, jest uważany za pierwszą wielką religię monoteistyczną: jego wyznawcy czcili jednego Boga, Jahwe, stwórcę świata, którego nie wolno było przedstawiać na obrazach. Podstawą moralności był Dekalog, czyli dziesięć przykazań. Święte księgi tworzą Biblię hebrajską: Torę (Pięcioksiąg), Księgi Prorockie i Pisma; chrześcijanie przejęli ją jako Stary Testament. Ważne są też szabat - dzień odpoczynku - i przymierze z Bogiem.

28.Dawid i Salomon

Pierwszym królem Izraelitów był Saul. Jego następca Dawid na przełomie XI i X w. p.n.e. pokonał Filistynów, zjednoczył pokolenia Izraela i zdobył Jerozolimę, którą uczynił stolicą. Jego syn Salomon słynął z mądrości i bogactwa, rozwijał handel i wzniósł w Jerozolimie Świątynię - centrum kultu Jahwe, w którym przechowywano Arkę Przymierza z tablicami Dekalogu. Czasy Dawida i Salomona uważa się za okres największej świetności królestwa.

29.Podział na Izrael i Judę

Po śmierci Salomona, w X w. p.n.e., państwo rozpadło się na dwa królestwa. Na północy powstało Królestwo Izraela, później ze stolicą w Samarii, obejmujące dziesięć pokoleń; w 722 r. p.n.e. podbili je Asyryjczycy i przesiedlili wielu mieszkańców. Na południu istniało Królestwo Judy ze stolicą w Jerozolimie, które przetrwało do podboju przez Babilończyków w 587/586 r. p.n.e. Od nazwy Judy pochodzą słowa Żydzi i judaizm.

30.Niewola babilońska

Niewola babilońska to okres przymusowego pobytu wielu Judejczyków w Babilonii. Deportacje rozpoczęły się w 597 r. p.n.e., a kolejne nastąpiły po zdobyciu Jerozolimy przez Nabuchodonozora II i zburzeniu Świątyni w 587/586 r. p.n.e. Na wygnaniu Żydzi zachowali wiarę: zbierali się na modlitwy, spisywali i porządkowali święte księgi. Perski król Cyrus Wielki zdobył Babilon w 539 r. p.n.e., a w 538 r. p.n.e. pozwolił Żydom wrócić, kończąc niewolę. Po powrocie odbudowano Świątynię, ale część Żydów pozostała w diasporze, czyli rozproszeniu.

31.Cyrus Wielki i imperium perskie Achemenidów

Persowie, lud z terenów dzisiejszego Iranu, stworzyli w VI w. p.n.e. imperium perskie, którym rządziła dynastia Achemenidów. Jego twórca Cyrus Wielki podporządkował sobie Medów, pokonał bogate królestwo Lidii w Azji Mniejszej, a w 539 r. p.n.e. zdobył Babilon. Słynął z tolerancji: szanował wierzenia i zwyczaje podbitych ludów i pozwolił Żydom wrócić do Jerozolimy. Jego syn Kambyzes przyłączył do państwa Egipt.

32.Dariusz I Wielki

Dariusz I Wielki rządził Persją na przełomie VI i V w. p.n.e. i uporządkował imperium. Podzielił je na satrapie, ustalił stałe podatki, wprowadził złotą monetę - dareik - i kazał budować drogi, w tym drogę królewską. Rozpoczął budowę Persepolis. Jego wyprawa przeciw Grekom zakończyła się klęską pod Maratonem w 490 r. p.n.e. Czcił boga Ahura Mazdę, o którym nauczał prorok Zaratusztra.

33.Satrapia i satrapa

Satrapia była prowincją imperium perskiego, a satrapa - namiestnikiem króla, który nią zarządzał. Satrapa pobierał podatki i daniny, utrzymywał porządek i sądził, ale król ograniczał jego władzę: wojsko w prowincji często podlegało osobnemu dowódcy, a pracę satrapów sprawdzali królewscy kontrolerzy zwani „oczami i uszami króla”. Podbite ludy zachowywały swoje języki, wierzenia i obyczaje, jeśli płaciły daninę i były posłuszne.

34.Droga królewska i Persepolis

Droga królewska łączyła Sardes w Azji Mniejszej z Suzą, jedną ze stolic Persji, i miała ponad 2500 km. Mniej więcej co dzień drogi stały na niej stacje ze świeżymi końmi, dzięki czemu królewscy posłańcy przewozili wiadomości znacznie szybciej niż zwykli podróżni. Persepolis, wznoszone od czasów Dariusza I, było okazałą rezydencją królów, w której przyjmowano poselstwa z daninami podbitych ludów. Spalił je Aleksander Wielki w 330 r. p.n.e.

35.Wojny grecko-perskie

Wojny grecko-perskie wybuchły po powstaniu greckich miast jońskich w Azji Mniejszej przeciw Persom (499-494 p.n.e.), które wsparły Ateny. W 490 r. p.n.e. Ateńczycy pokonali armię Dariusza I pod Maratonem. W 480 r. p.n.e. wielką wyprawę poprowadził Kserkses: pod Termopilami na krótko zatrzymał go opór Spartan Leonidasa, a potem flota grecka rozbiła Persów pod Salaminą. Po klęsce pod Platejami w 479 r. p.n.e. Persowie wycofali się z Grecji.

36.Aleksander Wielki

Aleksander Wielki (356-323 p.n.e.) był synem króla Macedonii Filipa II, który podporządkował sobie państwa greckie. Jego nauczycielem był filozof Arystoteles. Po śmierci ojca w 336 r. p.n.e. Aleksander objął tron i stanął na czele Macedończyków i Greków. W 334 r. p.n.e. przeprawił się do Azji, głosząc, że chce pomścić perskie najazdy na Grecję, i w ciągu około dziesięciu lat podbił całe imperium perskie, docierając aż do Indii.

37.Bitwy nad Granikiem, pod Issos i pod Gaugamelą

Aleksander rozbił Persów w trzech wielkich bitwach. Nad rzeką Granik w Azji Mniejszej (334 r. p.n.e.) pokonał wojska satrapów i otworzył sobie drogę na wschód. Pod Issos (333 r. p.n.e.) zwyciężył samego króla Dariusza III, który uciekł z pola bitwy. Pod Gaugamelą w północnej Mezopotamii (331 r. p.n.e.) ostatecznie rozgromił armię perską. Dariusz III zginął w 330 r. p.n.e. z rąk własnego satrapy, a Aleksander przejął władzę nad Persją.

38.Zdobycie Egiptu i założenie Aleksandrii

Po zwycięstwie pod Issos Aleksander zajął wybrzeże Fenicji, zdobywając po długim oblężeniu Tyr, a w 332 r. p.n.e. bez walki opanował Egipt. Egipcjanie przyjęli go jak wyzwoliciela spod władzy Persów i uznali za faraona, a kapłani wyroczni Amona w oazie Siwa nazwali go synem boga. W delcie Nilu założył Aleksandrię, która stała się największym portem i ośrodkiem nauki świata greckiego, słynnym później z latarni morskiej na wyspie Faros i Biblioteki.

39.Śmierć Aleksandra i diadochowie

Aleksander zmarł w Babilonie w 323 r. p.n.e., w wieku 32 lat, nie wyznaczając następcy. Jego wodzowie, zwani diadochami (czyli następcami), przez kilkadziesiąt lat walczyli o władzę i podzielili imperium. Powstały państwa hellenistyczne, m.in. Egipt Ptolemeuszy ze stolicą w Aleksandrii, państwo Seleucydów w Azji (Syria, Mezopotamia, Iran) i Macedonia Antygonidów. W II i I w. p.n.e. podbijał je Rzym; ostatni padł Egipt Kleopatry VII w 30 r. p.n.e.

40.Hellenizm

Hellenizm to epoka od śmierci Aleksandra Wielkiego (323 r. p.n.e.) do podboju Egiptu przez Rzym (30 r. p.n.e.), a także kultura, w której tradycje greckie połączyły się z dorobkiem Wschodu. Na Bliskim Wschodzie zakładano miasta na wzór greckich, a wspólnym językiem urzędów, handlu i nauki stała się greka zwana koine. Ośrodkami nauki były Aleksandria i Pergamon; w Aleksandrii przetłumaczono Biblię hebrajską na grecki. Działali wtedy m.in. Euklides i Archimedes.