Zachodniopomorski Konkurs Historyczny - od II RP do współczesności

1.Dziedzictwo zaborów i zniszczenia I wojny światowej w II Rzeczypospolitej

Odrodzona Polska powstała z ziem trzech zaborów, które przez ponad sto lat należały do różnych państw. Każda dzielnica miała inne prawo, walutę, administrację, szkolnictwo i koleje (na ziemiach zaboru rosyjskiego tory były szersze), a połączeń między dzielnicami brakowało. Najlepiej rozwinięte były ziemie dawnego zaboru pruskiego, najsłabiej wschodnie ziemie dawnego zaboru rosyjskiego (podział na Polskę A i B). Działania I wojny światowej zniszczyły wiele domów, mostów, linii kolejowych i fabryk. Państwo musiało ujednolicić prawo, wojsko, koleje i walutę.

2.Ustrój II RP: od konstytucji marcowej do kwietniowej

Konstytucja marcowa (17 marca 1921 r.) wprowadziła republikę parlamentarną z silnym Sejmem i Senatem oraz słabym prezydentem. Rozdrobnienie partii powodowało częste zmiany rządów, a pierwszego prezydenta, Gabriela Narutowicza, zamordowano w grudniu 1922 r. W maju 1926 r. Józef Piłsudski dokonał przewrotu majowego; władzę przejął obóz sanacji, a prezydentem został Ignacy Mościcki. Sanacja ograniczała opozycję (proces brzeski, obóz w Berezie Kartuskiej). Konstytucja kwietniowa (1935) wprowadziła ustrój autorytarny z prezydentem stojącym ponad innymi władzami.

3.Polityka zagraniczna II Rzeczypospolitej

Polska leżała między dwoma wrogimi sąsiadami - Niemcami i ZSRR - dlatego w 1921 r. zawarła sojusze z Francją i Rumunią. Podpisała też pakt o nieagresji z ZSRR (1932) i deklarację o niestosowaniu przemocy z Niemcami (1934). Minister Józef Beck prowadził politykę równowagi, czyli niezależności od obu sąsiadów. W 1938 r. Niemcy zażądały włączenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy i eksterytorialnej drogi przez Pomorze. Beck odrzucił te żądania w przemówieniu w Sejmie 5 maja 1939 r. Wielka Brytania udzieliła Polsce gwarancji (marzec 1939), a 25 sierpnia 1939 r. zawarła z nią sojusz.

4.Struktura społeczna, narodowa i wyznaniowa II RP

II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym: Polacy stanowili około dwóch trzecich mieszkańców, a największe mniejszości to Ukraińcy, Żydzi, Białorusini i Niemcy. Z narodowościami wiązały się wyznania: Polacy byli głównie rzymskimi katolikami, Ukraińcy grekokatolikami lub prawosławnymi, Białorusini przeważnie prawosławnymi, Żydzi wyznawali judaizm, a Niemcy byli głównie ewangelikami. Większość ludności stanowili chłopi, często ubodzy i gospodarujący na małych gospodarstwach. Mniej liczni byli robotnicy, inteligencja, ziemiaństwo i burżuazja.

5.Gospodarka II RP i wielki kryzys

Reforma Władysława Grabskiego (1924) wprowadziła złotego i Bank Polski, co zatrzymało hiperinflację. Wielki kryzys, zapoczątkowany w 1929 r. krachem na giełdzie w Nowym Jorku, trwał w Polsce do połowy lat 30.: spadła produkcja, rosło bezrobocie, a ceny płodów rolnych spadały szybciej niż ceny wyrobów przemysłowych (nożyce cen), co zubożyło wieś. Osiągnięcia: budowa portu i miasta Gdyni, magistrala węglowa ze Śląska do Gdyni oraz Centralny Okręg Przemysłowy (1937-1939) z zakładami m.in. w Stalowej Woli, zaplanowany przez Eugeniusza Kwiatkowskiego.

6.Osiągnięcia nauki i kultury II Rzeczypospolitej

Polscy matematycy Marian Rejewski, Jerzy Różycki i Henryk Zygalski złamali szyfr niemieckiej maszyny Enigma (na przełomie 1932 i 1933 r.). Światową sławę zdobyła lwowska szkoła matematyczna Stefana Banacha. Władysław Reymont otrzymał w 1924 r. Nagrodę Nobla za powieść „Chłopi”. Tworzyli m.in. Stefan Żeromski, Julian Tuwim, Zofia Nałkowska, Bruno Schulz, Witold Gombrowicz i Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy). Rozwijały się kino, Polskie Radio i sport - Janusz Kusociński zdobył w 1932 r. złoty medal olimpijski w biegu na 10 km.

7.Agresywna polityka Japonii, Włoch i Niemiec w latach 30. XX w.

Japonia zajęła w 1931 r. Mandżurię, a w 1937 r. zaatakowała Chiny. Włochy Benita Mussoliniego podbiły Etiopię (Abisynię) w latach 1935-1936. Niemcy Adolfa Hitlera łamały traktat wersalski: przywróciły pobór do wojska (1935), wprowadziły wojsko do zdemilitaryzowanej Nadrenii (1936) i przyłączyły Austrię (Anschluss, 1938). W 1936 r. powstała oś Berlin-Rzym, a Niemcy i Japonia zawarły pakt antykominternowski. W wojnie domowej w Hiszpanii (1936-1939) Niemcy i Włochy poparły zwycięskich nacjonalistów gen. Francisco Franco, a ZSRR wspierał republikanów.

8.Polityka ustępstw mocarstw zachodnich i konferencja w Monachium

Wielka Brytania i Francja chciały uniknąć wojny, dlatego ustępowały Hitlerowi - tę politykę nazywa się appeasementem. Na konferencji w Monachium (29-30 września 1938 r.) Neville Chamberlain, Édouard Daladier, Hitler i Mussolini zgodzili się na oddanie Niemcom czechosłowackich Sudetów, bez udziału Czechosłowacji. Polska zajęła wtedy Zaolzie. W marcu 1939 r. Niemcy zajęły resztę Czech (Protektorat Czech i Moraw), powstała zależna od nich Słowacja, a Litwa musiała oddać Niemcom Kłajpedę. Wtedy Wielka Brytania i Francja porzuciły politykę ustępstw.

9.Pakt Ribbentrop-Mołotow (23 sierpnia 1939 r.)

Pakt o nieagresji między III Rzeszą a ZSRR podpisali ministrowie spraw zagranicznych Joachim von Ribbentrop i Wiaczesław Mołotow. Tajny protokół dzielił Europę Wschodnią na strefy wpływów: granicą w Polsce miały być Narew, Wisła i San, a Łotwa, Estonia, Finlandia i Besarabia przypadały ZSRR. Skutki: Hitler mógł zaatakować Polskę bez obawy o wojnę z ZSRR, 17 września 1939 r. Armia Czerwona napadła na Polskę, a 28 września oba państwa podpisały traktat o granicach i przyjaźni, który przesunął linię podziału ziem polskich na Bug.

10.Wojna obronna Polski w 1939 r.

1 września 1939 r. Niemcy, z udziałem Słowacji, zaatakowali Polskę: walczyli m.in. obrońcy Westerplatte (do 7 września) i Poczty Polskiej w Gdańsku, oddziały pod Mokrą i obrońcy Wizny. Największą bitwą była bitwa nad Bzurą. Warszawa broniła się do 28 września (prezydent miasta Stefan Starzyński). 3 września Wielka Brytania i Francja wypowiedziały wojnę Niemcom, ale nie podjęły zdecydowanej ofensywy (dziwna wojna). 17 września napadł ZSRR (m.in. obrona Grodna, bitwa pod Szackiem), a władze RP przeszły do Rumunii. Ostatnią bitwą była bitwa pod Kockiem (2-5 października).

11.Przełomowe wydarzenia II wojny światowej

W 1940 r. Niemcy zajęli m.in. Danię, Norwegię, Belgię, Holandię i Francję, ale przegrali bitwę o Anglię. 22 czerwca 1941 r. zaatakowali ZSRR, a 7 grudnia 1941 r. Japonia napadła na amerykańską bazę Pearl Harbor, co wciągnęło USA do wojny. Przełomem były bitwy pod Midway i El Alamein (1942), pod Stalingradem (1942-1943) i na łuku kurskim (1943). 6 czerwca 1944 r. alianci wylądowali w Normandii. Niemcy skapitulowały 8 maja 1945 r., a Japonia 2 września 1945 r., po zrzuceniu bomb atomowych na Hiroszimę i Nagasaki.

12.Polityka Niemiec w okupowanej Europie i Holokaust

Niemcy rządzili podbitą Europą według ideologii rasistowskiej: grabili kraje, wywozili ludzi na roboty przymusowe i tworzyli obozy koncentracyjne. Żydów zamykano w gettach, a od 1941 r. masowo mordowano. Zagładę prowadzono m.in. w niemieckich nazistowskich obozach w okupowanej Polsce: Auschwitz-Birkenau, Treblince, Sobiborze, Bełżcu, Chełmnie nad Nerem i na Majdanku. Holokaust pochłonął około 6 mln Żydów. Niemcy dokonali również ludobójstwa Romów. 19 kwietnia 1943 r. wybuchło powstanie w getcie warszawskim (ŻOB Mordechaja Anielewicza i Żydowski Związek Wojskowy).

13.Konferencje Wielkiej Trójki i porządek jałtańsko-poczdamski

Teheran (1943): Roosevelt, Churchill i Stalin uzgodnili drugi front we Francji i wstępnie wschodnią granicę Polski na linii Curzona. Jałta (luty 1945): granica wschodnia wzdłuż linii Curzona, rekompensata na zachodzie, rząd z udziałem komunistów, strefy okupacyjne w Niemczech, powołanie ONZ. Poczdam (lato 1945; Truman, Stalin, Churchill, a potem Attlee): granica Polski na Odrze i Nysie Łużyckiej, przesiedlenie Niemców, demilitaryzacja i denazyfikacja Niemiec. Te decyzje stworzyły porządek jałtańsko-poczdamski - podział Europy na strefy wpływów.

14.Polityka okupanta niemieckiego w Polsce i jego zbrodnie

Zachodnie ziemie Polski Niemcy wcielili do Rzeszy (germanizacja, wysiedlenia), a z centralnych utworzyli Generalne Gubernatorstwo pod rządami Hansa Franka. Chcieli wyniszczyć elity i zamienić Polaków w siłę roboczą: zamknęli szkoły średnie i wyższe, urządzali łapanki, egzekucje i wywózki na roboty do Rzeszy. Zbrodnie to m.in. aresztowanie profesorów krakowskich (Sonderaktion Krakau, 1939), egzekucje w Palmirach (1939-1941), kaźń profesorów lwowskich (1941), wysiedlenia Zamojszczyzny (1942-1943) i obóz Auschwitz-Birkenau, w którym ginęli też Polacy.

15.Polityka okupanta sowieckiego i zbrodnia katyńska

ZSRR wcielił wschodnie ziemie Polski do swojego państwa i narzucił mieszkańcom obywatelstwo sowieckie. Odbierano majątki, prześladowano Kościół, aresztowano urzędników, oficerów i działaczy. W latach 1940-1941 władze sowieckie przeprowadziły cztery masowe deportacje Polaków w głąb ZSRR, m.in. do Kazachstanu i na Syberię. Na podstawie decyzji władz ZSRR z 5 marca 1940 r. NKWD zamordowało wiosną 1940 r. około 22 tys. polskich oficerów, policjantów i przedstawicieli elit, m.in. w Katyniu, Charkowie i Twerze (zbrodnia katyńska). ZSRR przez dziesięciolecia obwiniał o nią Niemców.

16.Konflikt polsko-ukraiński i ludobójstwo na Wołyniu

Konflikt wyrastał z napięć narodowościowych w II RP i z dążenia ukraińskich nacjonalistów do niepodległej, jednolitej narodowo Ukrainy. W 1943 r. Ukraińska Powstańcza Armia (UPA), zbrojne ramię Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, rozpoczęła masowe mordy ludności polskiej na Wołyniu (największe w lipcu 1943 r.), a w 1944 r. także w Małopolsce Wschodniej. Zginęło około 100 tys. Polaków. Polacy tworzyli samoobronę, a polskie podziemie odpowiadało akcjami odwetowymi, w których ginęli też Ukraińcy. Zbrodnię wołyńską uznaje się za ludobójstwo.

17.Polskie Państwo Podziemne

Polskie Państwo Podziemne to tajne struktury państwa podporządkowane rządowi RP na uchodźstwie. Częścią cywilną kierowała Delegatura Rządu na Kraj, a wojskową - Armia Krajowa (do 1942 r. Związek Walki Zbrojnej), dowodzona m.in. przez gen. Stefana Roweckiego „Grota”. Formy oporu: sabotaż, dywersja (Kedyw), wywiad, akcje Szarych Szeregów (akcja pod Arsenałem, 1943), zamach na Franza Kutscherę (1944), tajne nauczanie, podziemna prasa i sądy. Działała Rada Pomocy Żydom „Żegota” (Irena Sendlerowa), choć za pomoc Żydom Niemcy karali śmiercią.

18.Powstanie warszawskie (1 sierpnia - 2 października 1944 r.)

Powstanie wybuchło w ramach akcji „Burza”, gdy Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy. Armia Krajowa (dowódca gen. Tadeusz Bór-Komorowski) chciała wyzwolić stolicę przed wkroczeniem Sowietów i przyjąć ich jako gospodarz. Powstańcy walczyli 63 dni. Armia Czerwona zajęła we wrześniu prawobrzeżną Pragę, ale nie ruszyła na lewobrzeżną Warszawę; udzieliła tylko ograniczonej pomocy (zrzuty we wrześniu). Stalin długo nie pozwalał alianckim samolotom ze zrzutami lądować na lotniskach sowieckich. Zginęło około 200 tys. osób, głównie cywilów; po kapitulacji Niemcy wysiedlili ludność i zburzyli miasto.

19.Rząd RP na wychodźstwie i mocarstwa wobec sprawy polskiej

Po klęsce wrześniowej prezydentem RP został Władysław Raczkiewicz, a premierem i naczelnym wodzem gen. Władysław Sikorski. Rząd działał we Francji, a od 1940 r. w Londynie; kierował Polskim Państwem Podziemnym i wojskiem na Zachodzie. W 1943 r., po ujawnieniu zbrodni katyńskiej, ZSRR zerwał z nim stosunki, a Sikorski zginął w katastrofie lotniczej w Gibraltarze. Premierem został Stanisław Mikołajczyk. Wielka Brytania i USA ustępowały Stalinowi w sprawie granic i rządu Polski, a w 1945 r. cofnęły uznanie rządowi w Londynie.

20.Polacy na frontach II wojny światowej

Na Zachodzie Polacy walczyli pod Narwikiem (1940), we Francji, w bitwie o Anglię (Dywizjon 303) i pod Tobrukiem (1941). Armia gen. Władysława Andersa, utworzona w ZSRR, przeszła na Bliski Wschód i jako 2 Korpus Polski zdobyła Monte Cassino (maj 1944). 1 Dywizja Pancerna gen. Stanisława Maczka walczyła pod Falaise i wyzwoliła Bredę, a 1 Samodzielna Brygada Spadochronowa walczyła pod Arnhem. Na froncie wschodnim polskie wojsko utworzone przy Armii Czerwonej (dywizja Zygmunta Berlinga) walczyło od bitwy pod Lenino (1943) do zdobycia Berlina.

21.Skutki II wojny światowej i powstanie ONZ

II wojna światowa pochłonęła kilkadziesiąt milionów ofiar, zniszczyła wiele miast i spowodowała masowe przesiedlenia ludności. Supermocarstwami stały się USA i ZSRR, a Europa została podzielona. Przywódców III Rzeszy osądzono w procesie norymberskim (1945-1946). W 1945 r. na konferencji w San Francisco powstała Organizacja Narodów Zjednoczonych, która ma utrzymywać pokój i rozwijać współpracę państw. Jej najważniejsze organy to Zgromadzenie Ogólne i Rada Bezpieczeństwa z pięcioma stałymi członkami z prawem weta (w 1945 r. były to USA, ZSRR, Wielka Brytania, Francja i Chiny).

22.Zimna wojna i powstanie RFN i NRD

Zimna wojna to rywalizacja USA i ZSRR (1947-1991) bez bezpośredniej wojny między nimi: wyścig zbrojeń, propaganda i walka o wpływy. Europę podzieliła żelazna kurtyna. USA ogłosiły doktrynę Trumana i plan Marshalla (1947). W czasie blokady Berlina Zachodniego przez ZSRR (1948-1949) i tuż po niej powstały w 1949 r. NATO oraz RFN ze stolicą w Bonn i NRD ze stolicą w Berlinie Wschodnim. Najgroźniejsze kryzysy i konflikty to wojna koreańska (1950-1953), budowa muru berlińskiego (1961), kryzys kubański (1962) i wojna w Wietnamie, z której USA wycofały się w 1973 r.

23.Blok wschodni i interwencje ZSRR

Blok wschodni tworzyły państwa Europy Środkowo-Wschodniej, w których ZSRR narzucił władzę komunistów, m.in. Polska, NRD, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia i Bułgaria. Ich gospodarki łączyła Rada Wzajemnej Pomocy Gospodarczej (1949), a armie - Układ Warszawski (1955). ZSRR tłumił bunty siłą: w 1953 r. w NRD, w 1956 r. rewolucję węgierską (Imre Nagy), a w 1968 r. Praską Wiosnę w Czechosłowacji (Alexander Dubček), gdy do Czechosłowacji wkroczyły wojska Układu Warszawskiego, w tym polskie. Ograniczoną suwerenność państw bloku nazwano doktryną Breżniewa.

24.Dekolonizacja i konflikt bliskowschodni

Dekolonizacja to rozpad imperiów kolonialnych po II wojnie światowej. Przyczyny: osłabienie Wielkiej Brytanii i Francji, ruchy narodowe w koloniach i poparcie ONZ. Przełomem była niepodległość Indii (1947, Mahatma Gandhi), rok 1960 nazwano Rokiem Afryki, a Francja przegrała wojny w Indochinach i Algierii. Skutki: dziesiątki nowych, często biednych i skłóconych państw. Spór arabsko-żydowski w Palestynie trwał już wcześniej, a po powstaniu Izraela (1948) na terenie mandatu Palestyny przerodził się w wojny z państwami arabskimi (m.in. 1967, 1973) i spór o ziemię i państwo Palestyńczyków.

25.Przemiany w Chinach po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej w Chinach trwała wojna domowa między komunistami Mao Zedonga a Kuomintangiem Czang Kaj-szeka. Komuniści zwyciężyli i 1 października 1949 r. ogłosili Chińską Republikę Ludową, a Kuomintang wycofał się na Tajwan. Mao wprowadził dyktaturę; „wielki skok” (od 1958 r.) wywołał głód, w którym zmarły miliony ludzi, a rewolucja kulturalna (1966-1976) prześladowała inteligencję. Po śmierci Mao (1976) Deng Xiaoping od 1978 r. wprowadzał reformy rynkowe przy zachowaniu władzy partii komunistycznej. W 1989 r. władze krwawo stłumiły protest na placu Tiananmen.

26.Jesień Ludów i rozpad ZSRR

Michaił Gorbaczow (od 1985 r.) wprowadzał w ZSRR pierestrojkę i głasnost i odstąpił od doktryny Breżniewa. W 1989 r. komunizm upadł w Polsce, na Węgrzech, w NRD (upadek muru berlińskiego 9 listopada), w Czechosłowacji (aksamitna rewolucja), w Bułgarii i Rumunii - te przemiany nazwano Jesienią Ludów. 3 października 1990 r. Niemcy zjednoczyły się. W 1991 r. rozwiązano RWPG i Układ Warszawski. W latach 1990-1991 niepodległość ogłosiły republiki radzieckie, m.in. Litwa, Łotwa, Estonia i Ukraina, a w grudniu 1991 r. ZSRR rozpadł się.

27.Integracja europejska i powstanie Unii Europejskiej

Integracja miała zapewnić pokój, zwłaszcza między Francją a Niemcami, i rozwój gospodarczy. Na podstawie planu Roberta Schumana powstała Europejska Wspólnota Węgla i Stali (traktat z 1951 r.). Traktaty rzymskie (1957) utworzyły Europejską Wspólnotę Gospodarczą i Euratom; założyło je sześć państw: Francja, RFN, Włochy, Belgia, Holandia i Luksemburg. Traktat z Maastricht (podpisany w 1992 r., obowiązuje od 1993 r.) utworzył Unię Europejską, wprowadził obywatelstwo Unii i przygotował wspólną walutę euro. Do ojców integracji należą m.in. Schuman, Jean Monnet, Konrad Adenauer i Alcide De Gasperi.

28.Przejęcie władzy przez komunistów w Polsce (1944-1948)

22 lipca 1944 r. ogłoszono manifest Polskiego Komitetu Wyzwolenia Narodowego (PKWN), utworzonego w Moskwie; PKWN przejmował władzę na ziemiach zajmowanych przez Armię Czerwoną. Po Jałcie powstał w 1945 r. Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej z udziałem Stanisława Mikołajczyka (PSL). Komuniści sfałszowali referendum ludowe (1946) i wybory do Sejmu w styczniu 1947 r. W lutym 1947 r. prezydentem został Bolesław Bierut, a w październiku Mikołajczyk uciekł z kraju. W 1948 r. powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR), która rządziła Polską do 1989 r.

29.Postawy Polaków wobec władzy komunistycznej po 1944 r.

Część Polaków współpracowała z nową władzą, licząc na odbudowę kraju, reformę rolną lub awans społeczny. Legalną opozycję tworzyło PSL Mikołajczyka. Opór zbrojny prowadzili żołnierze wyklęci (niezłomni), m.in. ze Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość” (WiN) i Narodowych Sił Zbrojnych. Przywódców Państwa Podziemnego Sowieci osądzili w procesie szesnastu w Moskwie (1945), a żołnierzy podziemia komuniści więzili i skazywali na śmierć - zginęli m.in. rotmistrz Witold Pilecki i Danuta Siedzikówna „Inka”. Wielu Polaków nie wróciło z emigracji do kraju rządzonego przez komunistów.

30.Stalinizm w Polsce (1948-1956)

Władzę sprawowali Bolesław Bierut i PZPR na wzór ZSRR. Urząd Bezpieczeństwa (UB) inwigilował społeczeństwo, a przeciwników torturowano w śledztwie i skazywano w pokazowych procesach. Konstytucja z 1952 r. wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa (PRL). Plan sześcioletni (1950-1955) stawiał na przemysł ciężki (Nowa Huta), a wieś przymuszano do kolektywizacji (spółdzielnie produkcyjne). Prześladowano Kościół - w 1953 r. uwięziono prymasa Stefana Wyszyńskiego. W kulturze obowiązywał socrealizm, wszystko kontrolowała cenzura, a propaganda szerzyła kult Stalina i Bieruta.

31.Poznański Czerwiec i Październik 1956 r.

Po śmierci Stalina (1953) i referacie Nikity Chruszczowa (1956) stalinizm zaczął słabnąć. 28 czerwca 1956 r. robotnicy Zakładów Cegielskiego w Poznaniu wyszli na ulice z hasłem chleba i wolności; protest stłumiło wojsko, a zginęło kilkadziesiąt osób, m.in. 13-letni Romek Strzałkowski. W październiku 1956 r. I sekretarzem PZPR został Władysław Gomułka, który zapowiedział zmiany. Skutki tej odwilży: zahamowanie kolektywizacji, uwolnienie prymasa Wyszyńskiego, złagodzenie cenzury i powrót części Polaków z ZSRR. Władza komunistów pozostała.

32.System władzy i życie w PRL za Gomułki i Gierka

Władza należała do PZPR, a Sejm i wybory były fasadowe; PRL zależała od ZSRR (Układ Warszawski, RWPG, wojska sowieckie w Polsce). Rządy Władysława Gomułki (1956-1970) dały tzw. małą stabilizację, ale też braki i zaostrzenie cenzury. Edward Gierek (1970-1980) brał kredyty na Zachodzie, budował fabryki, mieszkania i drogi; poprawiło się zaopatrzenie, upowszechniły się telewizory i Fiat 126p. Propaganda sukcesu ukrywała rosnące długi, a pod koniec lat 70. niewydolna gospodarka i długi przyniosły kryzys i braki towarów. W kulturze ważne były kabarety, kino Andrzeja Wajdy i polska szkoła plakatu.

33.Kryzysy w PRL w latach 1968, 1970 i 1976

Marzec 1968: po zdjęciu z afisza „Dziadów” w Teatrze Narodowym studenci protestowali w obronie wolności słowa; władza ich represjonowała i rozpętała kampanię antysemicką, po której z Polski wyjechało kilkanaście tysięcy osób pochodzenia żydowskiego. Grudzień 1970: po podwyżkach cen żywności wybuchły strajki na Wybrzeżu (Gdańsk, Gdynia, Szczecin); wojsko i milicja strzelały do robotników, a Gomułkę zastąpił Gierek. Czerwiec 1976: po zapowiedzi podwyżek cen strajkowali robotnicy Radomia, Ursusa i Płocka. Władze wycofały podwyżki i represjonowały protestujących, a w ich obronie powstał KOR.

34.Rola Kościoła katolickiego i Jana Pawła II w PRL

Kościół katolicki był największą niezależną od władzy instytucją w PRL i bronił wolności sumienia. Prymas Stefan Wyszyński poprowadził Wielką Nowennę i obchody Milenium chrztu Polski (1966), a w 1965 r. biskupi polscy wysłali do biskupów niemieckich list z wezwaniem do pojednania. 16 października 1978 r. kardynał Karol Wojtyła został papieżem jako Jan Paweł II. Jego pierwsza pielgrzymka do Polski (czerwiec 1979) dodała ludziom odwagi i pokazała Polakom, jak wielu z nich myśli podobnie. Kościół wspierał później Solidarność i pośredniczył w rozmowach władzy z opozycją.

35.Opozycja, strajki sierpniowe 1980 r. i Solidarność

Opozycję lat 1976-1980 tworzyły Komitet Obrony Robotników (KOR), Ruch Obrony Praw Człowieka i Obywatela (ROPCiO) i Wolne Związki Zawodowe. Latem 1980 r. po podwyżkach cen wybuchły strajki; w Stoczni Gdańskiej, po zwolnieniu Anny Walentynowicz, strajkiem pokierował Lech Wałęsa. Międzyzakładowy Komitet Strajkowy ogłosił 21 postulatów. Porozumienia sierpniowe zawarto w Szczecinie, Gdańsku (31 sierpnia) i Jastrzębiu; najważniejsza była zgoda na wolne związki zawodowe. We wrześniu 1980 r. powstał NSZZ „Solidarność” - masowy ruch społeczny z Wałęsą na czele.

36.Stan wojenny (13 grudnia 1981 - 22 lipca 1983 r.)

Stan wojenny formalnie wprowadziła Rada Państwa, a kierowała nim Wojskowa Rada Ocalenia Narodowego (WRON) gen. Wojciecha Jaruzelskiego. Cel: rozbicie Solidarności i utrzymanie władzy komunistów. Internowano tysiące działaczy, w tym Lecha Wałęsę, zawieszono Solidarność (rozwiązaną ustawą w 1982 r.), wprowadzono godzinę milicyjną i cenzurę korespondencji. W kopalni „Wujek” zomowcy zastrzelili dziewięciu górników. Opór: strajki, podziemna Solidarność i jej prasa, manifestacje. W 1983 r. Wałęsa otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla, a w 1984 r. funkcjonariusze SB zamordowali ks. Jerzego Popiełuszkę.

37.Obrady Okrągłego Stołu (6 lutego - 5 kwietnia 1989 r.)

Przyczyny: kryzys gospodarczy, fala strajków w 1988 r. i reformy Gorbaczowa w ZSRR. Po rozmowach w Magdalence przedstawiciele władzy (m.in. gen. Czesław Kiszczak) i opozycji solidarnościowej (m.in. Lech Wałęsa, Tadeusz Mazowiecki, Bronisław Geremek) rozpoczęli obrady Okrągłego Stołu, z udziałem obserwatorów z Kościoła. Ustalono: ponowną legalizację Solidarności, wybory do Sejmu częściowo wolne (35% mandatów do wolnej rywalizacji), całkowicie wolne wybory do nowego Senatu oraz urząd prezydenta wybieranego przez Zgromadzenie Narodowe.

38.Przemiany ustrojowe w Polsce w latach 1989-1997

W wyborach 4 i 18 czerwca 1989 r. Solidarność zdobyła wszystkie dostępne dla niej mandaty w Sejmie i 99 ze 100 miejsc w Senacie. Prezydentem został gen. Wojciech Jaruzelski, a premierem Tadeusz Mazowiecki, którego nazywa się pierwszym niekomunistycznym premierem Polski po II wojnie światowej. W grudniu 1989 r. przywrócono nazwę Rzeczpospolita Polska i koronę orła w godle. W 1990 r. Lech Wałęsa wygrał pierwsze powszechne wybory prezydenckie, a w 1991 r. odbyły się pierwsze w pełni wolne wybory do Sejmu. Konstytucję RP uchwalono 2 kwietnia 1997 r., a w referendum 25 maja 1997 r. ją zatwierdzono.

39.Transformacja gospodarcza i społeczna w Polsce lat 90.

1 stycznia 1990 r. zaczął obowiązywać plan Leszka Balcerowicza: szybkie przejście od gospodarki centralnie planowanej do rynkowej. Uwolniono ceny, ograniczono inflację i otwarto handel; towary wróciły do sklepów, a kartki zniesiono jeszcze w 1989 r. Prywatyzowano przedsiębiorstwa i powstawały tysiące prywatnych firm. Upadły jednak nierentowne zakłady i PGR-y, rosło bezrobocie, co wywoływało strajki i napięcia społeczne. W kulturze i życiu publicznym zniesiono cenzurę (1990), powstały wolne media i prywatne stacje telewizyjne, a gminy zyskały samorząd (1990).

40.Odzyskanie suwerenności i Polska w NATO i Unii Europejskiej

Polska odzyskała pełną suwerenność po 1989 r.: w 1991 r. rozwiązano Układ Warszawski i RWPG, a w 1993 r. z Polski wyjechały ostatnie jednostki wojsk rosyjskich. 12 marca 1999 r. Polska razem z Czechami i Węgrami przystąpiła do NATO, co dało jej gwarancje bezpieczeństwa (zasada wspólnej obrony sojuszników). W 1991 r. podpisała układ stowarzyszeniowy ze Wspólnotami Europejskimi, w 2003 r. traktat akcesyjny w Atenach, a w referendum większość głosujących poparła wejście do Unii. 1 maja 2004 r. Polska wstąpiła do Unii Europejskiej, zyskując dostęp do wspólnego rynku i funduszy unijnych.