Zachodniopomorski Konkurs Historyczny - od rewolucji francuskiej do 1921 r.

1.Przyczyny wybuchu rewolucji francuskiej (1789)

Francja przed 1789 r. była monarchią absolutną Ludwika XVI, a społeczeństwo dzieliło się na trzy stany: duchowieństwo i szlachta miały przywileje, a stan trzeci (mieszczanie i chłopi) płacił większość podatków i nie miał wpływu na władzę. Przyczynami rewolucji były: kryzys finansowy państwa, nieurodzaj i drożyzna, idee oświecenia (wolność, równość, umowa społeczna, trójpodział władzy) i przykład Stanów Zjednoczonych. W maju 1789 r. król zwołał Stany Generalne; posłowie stanu trzeciego ogłosili się Zgromadzeniem Narodowym, a 14 lipca 1789 r. lud Paryża zdobył Bastylię.

2.Deklaracja praw człowieka i obywatela i przemiany ustrojowe Francji

W sierpniu 1789 r. Zgromadzenie Narodowe zniosło przywileje feudalne i ogłosiło Deklarację praw człowieka i obywatela: ludzie rodzą się wolni i równi wobec prawa, władza pochodzi od narodu, każdy ma prawo do wolności słowa, własności i oporu przeciw uciskowi. Konstytucja z 1791 r. wprowadziła monarchię konstytucyjną z trójpodziałem władzy. W 1792 r. obalono monarchię i ogłoszono republikę, a w 1793 r. stracono Ludwika XVI. Z rewolucji pochodzą hasło „wolność, równość, braterstwo” oraz podział sceny politycznej na lewicę i prawicę.

3.Dyktatura jakobińska (1793-1794)

Rządy radykalnego klubu jakobinów z Maksymilianem Robespierre'em na czele, w czasie wojny z koalicją państw europejskich i buntów wewnątrz kraju. Władzę sprawował Komitet Ocalenia Publicznego. Cechy: terror wobec rzeczywistych i domniemanych wrogów rewolucji (prawo o podejrzanych, trybunały rewolucyjne, egzekucje na gilotynie), powszechny pobór do wojska, ceny maksymalne na żywność i walka z Kościołem. Dyktaturę obalił przewrót 9 thermidora (lipiec 1794 r.), a Robespierre zginął na gilotynie. Od 1795 r. rządził Dyrektoriat, obalony w 1799 r. przez Napoleona Bonapartego.

4.Napoleon Bonaparte - konsul, cesarz i reformator

Generał, który zamachem stanu 18 brumaire'a (listopad 1799 r.) obalił Dyrektoriat i jako pierwszy konsul przejął władzę, a w 1804 r. koronował się na cesarza Francuzów. Utrwalił część zdobyczy rewolucji: Kodeks Napoleona (1804) zapewnił równość obywateli wobec prawa, ochronę własności i świecki charakter prawa (śluby cywilne, rozwody). Stworzył scentralizowaną administrację z prefektami, Bank Francji i państwowe szkoły średnie (licea). Rządził jednak autorytarnie: ograniczył wolność prasy i rolę parlamentu. Kodeks Napoleona przyjęto w wielu krajach, także w Księstwie Warszawskim.

5.Wojny napoleońskie i zmiany na mapie Europy

W 1805 r. Napoleon pokonał Austrię i Rosję pod Austerlitz (bitwa trzech cesarzy), ale flota francuska przegrała z brytyjską pod Trafalgarem. W 1806 r. utworzył zależny od Francji Związek Reński, co oznaczało koniec Świętego Cesarstwa Rzymskiego, rozbił Prusy pod Jeną i ogłosił blokadę kontynentalną. Pokój w Tylży (1807) potwierdził jego przewagę. Klęska wyprawy na Rosję (1812) i przegrana bitwa narodów pod Lipskiem (1813) doprowadziły do abdykacji (1814). Po stu dniach rządów Napoleon przegrał pod Waterloo (1815) i został zesłany na Wyspę Świętej Heleny.

6.Legiony Polskie we Włoszech

Polskie oddziały utworzone w 1797 r. w Lombardii (Mediolan) przez gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, za zgodą Napoleona, jako formacja sojusznicza armii francuskiej. Służyli w nich głównie emigranci i Polacy wzięci do niewoli z armii austriackiej. Legioniści liczyli, że walcząc u boku Francji, wrócą do kraju i odbudują Polskę. Józef Wybicki napisał dla nich Pieśń Legionów Polskich we Włoszech, czyli Mazurek Dąbrowskiego, dziś hymn Polski. Gen. Karol Kniaziewicz dowodził Legią Naddunajską. W latach 1802-1803 Napoleon wysłał część legionistów do tłumienia powstania na San Domingo (Haiti).

7.Księstwo Warszawskie (1807-1815)

Państwo utworzone przez Napoleona w 1807 r., na mocy pokoju w Tylży, z części ziem zaboru pruskiego. Księciem warszawskim był król Saksonii Fryderyk August, a konstytucja nadana przez Napoleona ogłaszała równość wobec prawa i znosiła poddaństwo osobiste chłopów, ale bez nadania im ziemi; wprowadzono Kodeks Napoleona. W 1809 r. wojsko księcia Józefa Poniatowskiego walczyło z Austriakami pod Raszynem, a potem wkroczyło do Galicji; Księstwo powiększono o Kraków i Lublin. Polityka Napoleona wobec Polaków była instrumentalna: Księstwo dawało mu żołnierzy i pieniądze, ale Polski nie odbudował.

8.Kongres wiedeński (1814-1815)

Zjazd monarchów i dyplomatów w Wiedniu, który po klęsce Napoleona ustalił nowy ład w Europie. Główne role odgrywali austriacki minister Klemens Metternich, car Aleksander I i przedstawiciele innych mocarstw. Zasady: legitymizm (powrót prawowitych dynastii), restauracja i równowaga sił. Postanowienia: we Francji rządzili Burbonowie, powstał Związek Niemiecki, Holandię połączono z Belgią w Królestwo Niderlandów, a Szwajcarii przyznano wieczystą neutralność. Austria zyskała Lombardię i Wenecję, Prusy - Nadrenię, a Rosja - większość Księstwa Warszawskiego.

9.Święte Przymierze i nowe idee polityczne XIX w.

Święte Przymierze zawarli w 1815 r. car Aleksander I, cesarz Austrii Franciszek I i król Prus Fryderyk Wilhelm III, a dołączyła do niego większość monarchów Europy. Władcy zobowiązali się rządzić według zasad chrześcijańskich i wspólnie bronić ładu wiedeńskiego, czyli tłumić rewolucje i ruchy narodowe (np. interwencje w Neapolu i Hiszpanii). Przeciw temu ładowi rozwijały się nowe idee: liberalizm (wolność jednostki, konstytucja, wolny rynek) i ruchy narodowe dążące do niepodległości lub zjednoczenia. Konserwatyzm bronił tradycji, religii i monarchii, a socjalizm - interesów robotników.

10.Rewolucja przemysłowa

Przejście od pracy ręcznej w manufakturach do produkcji maszynowej w fabrykach. Zaczęła się w Anglii w II połowie XVIII w. Wynalazki: maszyna parowa udoskonalona przez Jamesa Watta, mechaniczne przędzarki i krosna, lokomotywa George'a Stephensona i kolej, statek parowy Roberta Fultona, telegraf Samuela Morse'a. Pod koniec XIX w. doszły elektryczność, żarówka Edisona, telefon Bella i silnik spalinowy. Obszary uprzemysłowienia: Anglia, Belgia, północna Francja, Zagłębie Ruhry, Śląsk, później USA, a na ziemiach polskich Łódź i Zagłębie Dąbrowskie.

11.Przemiany społeczne w epoce przemysłowej

Rewolucja przemysłowa zmieniła strukturę społeczną: wyrosła burżuazja (właściciele fabryk i banków, kupcy) i proletariat, czyli robotnicy najemni. Postępowała urbanizacja - ludzie przenosili się ze wsi do miast. Robotnicy pracowali po 12-16 godzin dziennie za niskie płace, pracowały też dzieci, a rodziny mieszkały w ciasnych, niezdrowych dzielnicach. Robotnicy zakładali związki zawodowe i organizowali strajki, a w Anglii czartyści domagali się praw wyborczych. Karol Marks i Fryderyk Engels ogłosili w 1848 r. Manifest komunistyczny.

12.Wiosna Ludów (1848-1849)

Fala rewolucji w Europie. Zaczęła się w styczniu 1848 r. na Sycylii. W lutym 1848 r. w Paryżu obalono króla Ludwika Filipa i ogłoszono II Republikę. Objęła m.in. Wiedeń (upadek Metternicha), Berlin, Włochy i Węgry; Węgrów pokonała w 1849 r. Austria z pomocą Rosji (walczyli tam Polacy, m.in. Józef Bem). Na ziemiach polskich wybuchło powstanie w Wielkim Księstwie Poznańskim (Ludwik Mierosławski, zwycięstwo pod Miłosławiem), a w Galicji powstały rady narodowe w Krakowie i Lwowie. Skutki: zniesienie pańszczyzny w Austrii (w Galicji w 1848 r.), konstytucje, ale większość ruchów stłumiono.

13.Wojna secesyjna w USA (1861-1865)

Wojna domowa w USA między uprzemysłowioną Północą (Unią) a rolniczym Południem, gdzie na plantacjach bawełny pracowali niewolnicy. Przyczyny: spór o niewolnictwo i jego rozszerzanie na nowe stany, różnice gospodarcze i wybór przeciwnika niewolnictwa Abrahama Lincolna na prezydenta (1860). Stany Południa wystąpiły z Unii i utworzyły Skonfederowane Stany Ameryki. W 1863 r. Lincoln ogłosił proklamację emancypacji, a Północ wygrała pod Gettysburgiem. W 1865 r. skapitulował gen. Robert Lee. Skutki: zniesienie niewolnictwa, zachowanie jedności USA, szybki rozwój przemysłu.

14.Zjednoczenie Włoch

Zjednoczenie (risorgimento) prowadził Piemont, czyli Królestwo Sardynii, z królem Wiktorem Emanuelem II i premierem Camillem Cavourem. Ideę jednych Włoch szerzył Giuseppe Mazzini (Młode Włochy). W 1859 r. Piemont z pomocą Francji pokonał Austrię i zdobył Lombardię. W 1860 r. Giuseppe Garibaldi na czele wyprawy tysiąca (czerwonych koszul) opanował Sycylię i Neapol. W 1861 r. ogłoszono Królestwo Włoch. Wenecję przyłączono w 1866 r., po wojnie Prus z Austrią, a Rzym w 1870 r., gdy wycofały się z niego wojska francuskie; Rzym został stolicą, a papież stracił Państwo Kościelne.

15.Zjednoczenie Niemiec

Niemcy zjednoczyły Prusy, którymi kierował premier Otto von Bismarck, zwolennik polityki „krwi i żelaza”. Prusy stoczyły trzy wojny: z Danią (1864) o Szlezwik i Holsztyn, z Austrią (1866) rozstrzygniętą pod Sadową, po której Austria straciła wpływy w Niemczech, i z Francją (1870-1871), z klęską Francuzów pod Sedanem. W 1867 r. powstał Związek Północnoniemiecki. 18 stycznia 1871 r. w Wersalu proklamowano Cesarstwo Niemieckie (II Rzeszę), a cesarzem został król Prus Wilhelm I. Francja musiała oddać Niemcom Alzację i część Lotaryngii.

16.Ekspansja kolonialna w XIX w.

Mocarstwa europejskie podbijały kraje Afryki i Azji, szukając surowców, rynków zbytu, baz strategicznych i prestiżu. Największe imperium zbudowała Wielka Brytania (Indie, Egipt, południe Afryki), dalej Francja (Algieria, Indochiny, Afryka Zachodnia), a także Belgia (Kongo), Niemcy i Włochy. Konferencja berlińska (1884-1885) ustaliła zasady podziału Afryki. Skutki: wyzysk, niszczenie tradycyjnych społeczności, sztuczne granice, ale też koleje i szkoły. Rywalizacja kolonialna na przełomie XIX i XX w. (m.in. kryzysy marokańskie) zaostrzyła konflikty między mocarstwami.

17.Europa i świat na przełomie XIX i XX w.

W wielu państwach upowszechnił się system konstytucyjny: parlamenty, szersze prawa wyborcze, prawa obywatelskie. Sufrażystki walczyły o prawa wyborcze kobiet. Rozwinęły się nowe idee: socjaldemokracja, komunizm, anarchizm, chrześcijańska demokracja, nacjonalizm i syjonizm. Przemiany cywilizacyjne: elektryczność, samochód, samolot braci Wright (1903), kino braci Lumière (1895). Powstała kultura masowa: tania prasa, kino, sport i nowożytne igrzyska olimpijskie (1896). Zmieniały się obyczaje: kobiety coraz częściej studiowały i pracowały zawodowo.

18.Podział ziem polskich po 1815 r. i ustrój Królestwa Polskiego

Kongres wiedeński dokonał nowego podziału ziem: Rosja otrzymała Królestwo Polskie, Prusy - Wielkie Księstwo Poznańskie, Austria zachowała Galicję, a Kraków stał się Rzecząpospolitą Krakowską pod opieką trzech zaborców. Królestwo Polskie łączyła z Rosją unia personalna: królem był car. Konstytucja nadana w 1815 r. przez Aleksandra I była bardzo liberalna: sejm dwuizbowy, polskie wojsko, urzędy i szkoły, wolność osobista i wolność druku. Władzę w imieniu cara sprawował namiestnik, a armią dowodził wielki książę Konstanty. Car łamał konstytucję, m.in. wprowadził cenzurę.

19.Gospodarka, oświata i kultura Królestwa Polskiego (1815-1830)

Minister skarbu Franciszek Ksawery Drucki-Lubecki uzdrowił finanse, założył Bank Polski (1828) i wspierał przemysł. Stanisław Staszic rozwijał górnictwo i hutnictwo w Zagłębiu Staropolskim. Powstał okręg włókienniczy wokół Łodzi, rozpoczęto budowę Kanału Augustowskiego. W 1816 r. założono Uniwersytet Warszawski, działało Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Na ziemiach zabranych ośrodkami nauki były Uniwersytet Wileński (tajne związki filomatów i filaretów) i Liceum Krzemienieckie, a we Lwowie powstało Ossolineum. Rozwijał się romantyzm: Adam Mickiewicz wydał Ballady i romanse (1822).

20.Powstanie listopadowe (1830-1831)

Wybuchło 29 listopada 1830 r. w Warszawie: Piotr Wysocki poderwał do walki Szkołę Podchorążych, a grupa cywilnych spiskowców i podchorążych zaatakowała Belweder, siedzibę wielkiego księcia Konstantego. Przyczyny: łamanie konstytucji przez cara, rewolucje we Francji i Belgii oraz plan użycia polskiego wojska do ich stłumienia. W styczniu 1831 r. sejm zdetronizował Mikołaja I. Bitwy: Olszynka Grochowska, Iganie, przegrana pod Ostrołęką; we wrześniu 1831 r. Warszawa skapitulowała. Skutki: Statut organiczny zamiast konstytucji, likwidacja sejmu i wojska, zamknięcie uniwersytetu, Wielka Emigracja.

21.Wielka Emigracja

Wychodźstwo tysięcy uczestników powstania listopadowego - żołnierzy, polityków i twórców, którzy po 1831 r. osiedlili się głównie we Francji. Obóz konserwatywny Hotel Lambert z księciem Adamem Jerzym Czartoryskim liczył na pomoc mocarstw zachodnich zdobytą dyplomacją. Obóz demokratyczny - Towarzystwo Demokratyczne Polskie (1832) - chciał powstania ludowego, zniesienia pańszczyzny i uwłaszczenia chłopów. Na emigracji powstały arcydzieła romantyzmu: Pan Tadeusz i III część Dziadów Adama Mickiewicza, utwory Juliusza Słowackiego, muzyka Fryderyka Chopina.

22.Powstanie krakowskie (1846)

Powstanie przygotowało Towarzystwo Demokratyczne Polskie, ale w Wielkopolsce władze pruskie wykryły spisek i aresztowały Ludwika Mierosławskiego. W lutym 1846 r. walki wybuchły głównie w Rzeczypospolitej Krakowskiej. Rząd Narodowy (dyktator Jan Tyssowski) ogłosił Manifest do Narodu Polskiego, który znosił pańszczyznę i zapowiadał uwłaszczenie chłopów. Zginął Edward Dembowski, który chciał pozyskać chłopów. Po kilku dniach powstanie upadło, a Kraków wcielono do Austrii. Osobnym wydarzeniem była rabacja galicyjska, czyli napady chłopów na dwory (Jakub Szela).

23.Powstanie styczniowe (1863-1864)

Tłem były klęska Rosji w wojnie krymskiej, odwilż posewastopolska i manifestacje patriotyczne. Spiskowców dzielił spór Czerwonych (szybkie powstanie i uwłaszczenie) z umiarkowanymi Białymi. Branka, czyli przymusowy pobór do wojska rosyjskiego zarządzony przez Aleksandra Wielopolskiego, przyspieszyła wybuch. Powstanie wybuchło 22 stycznia 1863 r.; Tymczasowy Rząd Narodowy wydał manifest i dekrety uwłaszczeniowe. Toczyła się wojna partyzancka, a państwo podziemne miało władze, podatki i prasę. Dyktator Romuald Traugutt został stracony w 1864 r. na stokach Cytadeli.

24.Uwłaszczenie chłopów w zaborach i represje po powstaniu styczniowym

Uwłaszczenie to nadanie chłopom ziemi na własność i zniesienie pańszczyzny. W zaborze pruskim zniesiono poddaństwo osobiste w 1807 r., reformę uwłaszczeniową prowadzono od 1811 r., w Poznańskiem od 1823 r.; chłopi płacili odszkodowanie albo oddawali część ziemi. W Galicji pańszczyznę zniesiono w 1848 r. W Królestwie car ogłosił uwłaszczenie w 1864 r. na korzystnych warunkach, by odciągnąć chłopów od powstania; zostawił serwituty, które budziły spory. Represje po powstaniu: egzekucje, zsyłki na Syberię, konfiskaty majątków, kasata klasztorów, likwidacja odrębności Królestwa.

25.Rusyfikacja i germanizacja

Rusyfikacja w Królestwie po 1864 r. (Kraj Przywiślański): język rosyjski w urzędach, sądach i szkołach (kurator Aleksander Apuchtin), rosyjski Cesarski Uniwersytet Warszawski, likwidacja Kościoła unickiego, kary za tajne nauczanie. Germanizacja w zaborze pruskim: Kulturkampf Bismarcka (walka z Kościołem katolickim), niemiecki jako język urzędowy, rugi pruskie (1885), czyli wysiedlenie Polaków z obywatelstwem rosyjskim lub austriackim, Komisja Kolonizacyjna (1886) skupująca ziemię dla Niemców, Hakata, nowela osadnicza (1904) i ustawa wywłaszczeniowa (1908).

26.Autonomia galicyjska i trójlojalizm

Autonomia galicyjska to samorząd Galicji w monarchii austro-węgierskiej, uzyskany w latach 60. i 70. XIX w.: Sejm Krajowy we Lwowie, namiestnik Polak, język polski w urzędach, sądach i szkołach, polskie uniwersytety w Krakowie i Lwowie, Akademia Umiejętności (1872). Galicja stała się ośrodkiem kultury polskiej (Jan Matejko, Stanisław Wyspiański i Młoda Polska), choć pozostała biedna i rolnicza. Trójlojalizm to lojalność wobec trzech zaborców: rezygnacja z walki zbrojnej w zamian za ustępstwa i możliwość rozwoju. Prezentowali ją m.in. konserwatyści krakowscy (stańczycy) i ugodowcy w Królestwie.

27.Praca organiczna, ruch spółdzielczy i obrona polskości

Praca organiczna to wzmacnianie społeczeństwa polskiego gospodarką i oświatą zamiast powstań. W Wielkopolsce rozwijała się od lat 30. XIX w.: Karol Marcinkowski założył Bazar Poznański (1838) i Towarzystwo Naukowej Pomocy, Hipolit Cegielski - fabrykę maszyn rolniczych. Ruch spółdzielczy tworzył banki ludowe i spółki (ks. Piotr Wawrzyniak w Wielkopolsce, kasy Franciszka Stefczyka w Galicji), chroniące polską własność. Obroną polskości były strajk dzieci we Wrześni (1901) i opór Michała Drzymały. W Królestwie rósł przemysł Łodzi i Zagłębia Dąbrowskiego.

28.Nowoczesne ruchy polityczne i świadomość narodowa Polaków

Pod koniec XIX w. powstały masowe partie. Socjaliści: Polska Partia Socjalistyczna (1892, Józef Piłsudski) łączyła walkę o prawa robotników z dążeniem do niepodległości, a SDKPiL (Róża Luksemburg) odrzucała niepodległość. Ruch narodowy: Liga Narodowa i Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe Romana Dmowskiego (endecja) głosiły solidaryzm narodowy. Ruch ludowy w Galicji (Polskie Stronnictwo Ludowe, Wincenty Witos) bronił interesów chłopów. Kształtowała się nowoczesna świadomość narodowa: Polakami czuli się już nie tylko szlachta i inteligencja, ale też chłopi i robotnicy.

29.Rewolucja 1905-1907 na ziemiach polskich

Rewolucję w Rosji wywołały klęska w wojnie z Japonią (1904-1905) i krwawa niedziela w Petersburgu (styczeń 1905 r.). W Królestwie Polskim objęła strajki robotnicze, powstanie w Łodzi (czerwiec 1905 r.), strajk szkolny o szkołę polską i akcje Organizacji Bojowej PPS. Miała wymiar społeczny (płace, czas pracy) i narodowy (język polski, autonomia). Car w manifeście październikowym zgodził się na Dumę i swobody obywatelskie. Polacy uzyskali prywatne szkoły polskie (Polska Macierz Szkolna), legalne partie i związki zawodowe. W 1906 r. PPS podzieliła się na PPS-Frakcję Rewolucyjną i PPS-Lewicę.

30.Przyczyny i przebieg I wojny światowej (1914-1918)

Przyczyny: rywalizacja mocarstw, w tym kolonialna, wyścig zbrojeń, nacjonalizmy, konflikty na Bałkanach i podział na bloki: Trójprzymierze (Niemcy, Austro-Węgry, Włochy) i Trójporozumienie (Francja, Rosja, Wielka Brytania). Pretekstem był zamach w Sarajewie (28 czerwca 1914 r.) na Franciszka Ferdynanda. Niemiecki plan szybkiego pokonania Francji załamał się nad Marną (1914); na zachodzie trwała wojna pozycyjna (Verdun, Somma), na wschodzie manewrowa. W 1915 r. Włochy przystąpiły do wojny po stronie ententy, a w 1917 r. - USA. Rozejm w Compiègne zawarto 11 listopada 1918 r.

31.Nowy sposób prowadzenia wojny i skutki I wojny światowej

Była to pierwsza wojna totalna: gospodarkę i społeczeństwo podporządkowano frontowi, wprowadzono kartki na żywność, kobiety zastąpiły mężczyzn w fabrykach. Nowe środki walki: karabiny maszynowe, ciężka artyleria, gazy bojowe (od 1915 r.), czołgi (od 1916 r.), samoloty, sterowce i okręty podwodne. Skutki: około 10 mln poległych żołnierzy, upadek czterech imperiów (Rosji, Niemiec, Austro-Węgier i Turcji), powstanie nowych państw, m.in. Polski i Czechosłowacji, prawa wyborcze kobiet w wielu krajach, a w kulturze - kryzys wartości, pacyfizm i poczucie straconego pokolenia.

32.Rewolucja lutowa w Rosji (1917)

Wybuchła w lutym 1917 r. według kalendarza juliańskiego (w marcu według naszego) w Piotrogrodzie. Przyczyny: klęski na froncie, ogromne straty, głód i drożyzna, zmęczenie wojną i niechęć do samowładnych rządów cara. Strajki robotników poparli żołnierze garnizonu. Car Mikołaj II abdykował i monarchia upadła. Powstała dwuwładza: Rząd Tymczasowy (później z Aleksandrem Kiereńskim) i rady (sowiety) delegatów robotniczych i żołnierskich. Rząd Tymczasowy kontynuował wojnę i odkładał reformy, więc tracił poparcie. W marcu 1917 r. uznał prawo Polaków do niepodległego państwa w sojuszu z Rosją.

33.Rewolucja październikowa i wojna domowa w Rosji

7 listopada 1917 r. (25 października według kalendarza juliańskiego) bolszewicy Włodzimierza Lenina i Lwa Trockiego przejęli władzę w Piotrogrodzie i zdobyli Pałac Zimowy. Rząd objęła Rada Komisarzy Ludowych; dekrety o pokoju i o ziemi zjednały żołnierzy i chłopów. Bolszewicy rozpędzili Konstytuantę, utworzyli policję polityczną Czeka i w 1918 r. zawarli z Niemcami pokój brzeski. W wojnie domowej Armia Czerwona pokonała białych, wspieranych przez państwa ententy. Powstał system totalitarny: rządy jednej partii, terror, kontrola gospodarki i ideologia komunistyczna; w 1922 r. utworzono ZSRR.

34.Orientacje polityczne Polaków przed I wojną światową

Polacy spierali się, z którym zaborcą się związać w nadchodzącej wojnie. Orientacja prorosyjska Romana Dmowskiego za głównego wroga uważała Niemcy i liczyła na zjednoczenie ziem polskich pod berłem cara z autonomią. Orientacja proaustriacka Józefa Piłsudskiego za głównego wroga uważała Rosję i stawiała na czyn zbrojny u boku Austro-Węgier; w Galicji tworzyła Związek Walki Czynnej (1908), Związek Strzelecki i Drużyny Strzeleckie. Piłsudski zakładał, że Rosję pokonają państwa centralne, a je - Francja i Wielka Brytania. Rosja w 1914 r. zapowiedziała zjednoczenie ziem polskich pod władzą cara.

35.Legiony Polskie, akt 5 listopada i kryzys przysięgowy

6 sierpnia 1914 r. z Krakowa wyruszyła do Królestwa Pierwsza Kompania Kadrowa. Naczelny Komitet Narodowy utworzył Legiony Polskie przy armii austro-węgierskiej; I Brygadą dowodził Piłsudski, działała też Polska Organizacja Wojskowa. Aktem 5 listopada 1916 r. Niemcy i Austro-Węgry zapowiedziały utworzenie Królestwa Polskiego, licząc na polskiego rekruta; powstała Tymczasowa Rada Stanu. W 1917 r. legioniści odmówili przysięgi z rotą o braterstwie broni z wojskami Niemiec i Austro-Węgier (kryzys przysięgowy), Piłsudskiego uwięziono w Magdeburgu, a okupanci powołali Radę Regencyjną.

36.Komitet Narodowy Polski i Armia Polska we Francji

Komitet Narodowy Polski powstał w 1917 r. w Lozannie, a potem działał w Paryżu pod kierunkiem Romana Dmowskiego; Ignacy Jan Paderewski zdobywał dla sprawy polskiej poparcie w USA. Państwa ententy uznały Komitet za przedstawicielstwo Polaków. We Francji tworzono Armię Polską, zwaną Błękitną Armią, którą jesienią 1918 r. objął gen. Józef Haller. W styczniu 1918 r. prezydent USA Woodrow Wilson w 13. punkcie orędzia zapowiedział niepodległą Polskę z dostępem do morza, a w czerwcu 1918 r. podobną deklarację złożyły Francja, Wielka Brytania i Włochy.

37.Porządek wersalski, Liga Narodów i izolacjonizm USA

Konferencja pokojowa w Paryżu (1919), w której decydowali przywódcy USA, Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch, ułożyła ład wersalski. Traktat wersalski (28 czerwca 1919 r.) uznał Niemcy za winne wojny: oddały Francji Alzację i Lotaryngię, część ziem Polsce, straciły kolonie, musiały ograniczyć armię i płacić reparacje. Podobne traktaty zawarto z Austrią, Węgrami, Bułgarią i Turcją. Powołano Ligę Narodów z siedzibą w Genewie do pokojowego rozwiązywania sporów, ale bez własnego wojska była słaba. Senat USA nie przyjął traktatu, a USA nie weszły do Ligi i prowadziły politykę izolacjonizmu.

38.Tworzenie centralnego ośrodka władzy w Polsce (1918-1919)

Jesienią 1918 r. powstały lokalne ośrodki władzy: Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie, Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego, a 7 listopada w Lublinie rząd Ignacego Daszyńskiego. 10 listopada do Warszawy wrócił z Magdeburga Józef Piłsudski. 11 listopada Rada Regencyjna przekazała mu władzę nad wojskiem, a 14 listopada - władzę cywilną. 18 listopada powstał rząd Jędrzeja Moraczewskiego, a 22 listopada dekret ustanowił Piłsudskiego Tymczasowym Naczelnikiem Państwa. W styczniu 1919 r. premierem został Ignacy Jan Paderewski i odbyły się wybory do Sejmu Ustawodawczego.

39.Walka o granicę zachodnią (1918-1922)

27 grudnia 1918 r. wybuchło zwycięskie powstanie wielkopolskie. Traktat wersalski przyznał Polsce większość Wielkopolski i Pomorze Gdańskie z dostępem do morza; Gdańsk został Wolnym Miastem. O Warmii, Mazurach i Powiślu oraz o Górnym Śląsku miały zdecydować plebiscyty. Na Warmii i Mazurach (1920) ogromna większość głosowała za Niemcami. Na Górnym Śląsku wybuchły trzy powstania śląskie (1919, 1920, 1921; Wojciech Korfanty). III powstanie nie zmieniło wyniku plebiscytu (1921), ale dało Polsce korzystniejszy podział regionu (1922). Śląsk Cieszyński podzielono z Czechosłowacją.

40.Wojna polsko-bolszewicka i granica wschodnia

O granicę wschodnią walczono od listopada 1918 r., gdy Polacy bronili Lwowa przed Ukraińcami (Orlęta Lwowskie). Piłsudski dążył do federacji z Litwą, Białorusią i Ukrainą, a Dmowski - do włączenia ziem wschodnich bezpośrednio do Polski (koncepcja inkorporacyjna). W 1920 r. wojsko polskie w sojuszu z Symonem Petlurą zajęło Kijów, lecz kontrofensywa Armii Czerwonej dotarła pod Warszawę. Bitwę warszawską (sierpień 1920 r., cud nad Wisłą) rozstrzygnęło kontruderzenie znad Wieprza; potem Polacy wygrali nad Niemnem. Pokój ryski (18 marca 1921 r.) ustalił granicę wschodnią.