Lubelski Konkurs Historyczny - od odkryć do powstania listopadowego

1.Wielkie odkrycia geograficzne

Wyprawy morskie Europejczyków z przełomu XV i XVI w. Przyczyny: poszukiwanie morskiej drogi do Indii po przyprawy i złoto, utrudnienie handlu ze Wschodem przez Turków, rozwój żeglugi (kompas, astrolabium, karawela) i wiara w kulistość Ziemi. Krzysztof Kolumb w 1492 r., w służbie Hiszpanii, dotarł do Ameryki, choć był przekonany, że dopłynął do Indii. Vasco da Gama w latach 1497-1498 opłynął Afrykę i dotarł do Indii. Wyprawa Ferdynanda Magellana (1519-1522) jako pierwsza opłynęła Ziemię; sam Magellan zginął w czasie podróży na Filipinach.

2.Skutki wielkich odkryć geograficznych

Hiszpania i Portugalia zbudowały imperia kolonialne; konkwistadorzy podbili m.in. państwa Azteków i Inków. Ludność rdzenną Ameryki wyniszczyły wojny, praca przymusowa i choroby przywiezione z Europy, dlatego zaczęto sprowadzać niewolników z Afryki. Do Europy napłynęło złoto i srebro z Ameryki, co wywołało wzrost cen, zwany rewolucją cen. Centrum handlu przesunęło się nad Atlantyk. Europejczycy poznali ziemniaki, kukurydzę, pomidory, kakao i tytoń, a do Ameryki trafiły konie, bydło i zboża. Poszerzyła się wiedza o świecie.

3.Renesans i humanizm

Renesans (odrodzenie) to epoka w kulturze XV i XVI w., zrodzona we Włoszech, nawiązująca do antyku. Humanizm stawiał w centrum człowieka, jego rozum i godność. Mistrzami byli Leonardo da Vinci („Mona Lisa”, „Ostatnia Wieczerza”, projekty maszyn) i Michał Anioł (rzeźba Dawida, freski w Kaplicy Sykstyńskiej). W Polsce ten czas nazywa się złotym wiekiem - to panowanie Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta: Mikołaj Kopernik ogłosił teorię heliocentryczną (1543 r.), a Jan Kochanowski pisał po polsku m.in. „Treny” i „Odprawę posłów greckich”.

4.Reformacja i reforma katolicka

Reformacja to ruch odnowy chrześcijaństwa, który podzielił Kościół zachodni. W 1517 r. Marcin Luter ogłosił 95 tez przeciw sprzedaży odpustów; głosił, że zbawia sama wiara, a jedynym źródłem wiary jest Pismo Święte. Jan Kalwin z Genewy nauczał o predestynacji, czyli przeznaczeniu ludzi przez Boga do zbawienia lub potępienia. Odpowiedzią była reforma katolicka (kontrreformacja): sobór trydencki (1545-1563) potwierdził zasady wiary katolickiej i nakazał zakładanie seminariów duchownych, a jezuici (zakon Ignacego Loyoli z 1540 r.) prowadzili szkoły i misje.

5.Folwark pańszczyźniany

Gospodarstwo rolne szlachcica, w którym pracowali chłopi pańszczyźniani: za ziemię, którą uprawiali na własne potrzeby, musieli bez zapłaty pracować na polu pana. W XVI w. w Europie Zachodniej rósł popyt na zboże, więc szlachta powiększała folwarki i pańszczyznę; statut toruński (1520 r.) ustalił ją na co najmniej jeden dzień w tygodniu. Zboże spławiano Wisłą do Gdańska i sprzedawano za granicę. Ten model nazywa się gospodarką folwarczno-pańszczyźnianą. Skutki: bogacenie się szlachty, ograniczenie wolności chłopów i słabość miast.

6.Unia lubelska (1569 r.)

Unia realna Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego zawarta 1 lipca 1569 r. na sejmie w Lublinie, za Zygmunta II Augusta. Przyczyny: bezpotomność króla, czyli koniec unii personalnej, i zagrożenie Litwy przez Moskwę w wojnie o Inflanty. Przed zawarciem unii król włączył do Korony Podlasie, Wołyń, Bracławszczyznę i Kijowszczyznę. Powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów: wspólny król wybierany wspólnie, wspólny sejm, wspólna polityka zagraniczna i jednakowa moneta (bita osobno). Osobne pozostały wojska, skarby, urzędy i prawo.

7.Konfederacja warszawska (1573 r.)

Akt uchwalony w styczniu 1573 r. w Warszawie, w czasie pierwszego bezkrólewia po śmierci Zygmunta Augusta. Szlachta różnych wyznań zobowiązała się zachować między sobą pokój i nie prześladować nikogo za wiarę. Była to jedna z pierwszych w Europie gwarancji tolerancji religijnej, choć dotyczyła przede wszystkim szlachty. Rzeczpospolita była państwem wielu narodów (Polacy, Litwini, Rusini, Żydzi, Niemcy, Ormianie, Tatarzy) i wyznań (katolicy, prawosławni, luteranie, kalwini, wyznawcy judaizmu i islamu). Nazywano ją „państwem bez stosów”.

8.Wolna elekcja

Sposób wyboru króla w Rzeczypospolitej po śmierci Zygmunta Augusta (1572 r.), ostatniego Jagiellona. W bezkrólewiu władzę sprawował prymas jako interrex; sejm konwokacyjny ustalał termin i zasady elekcji, a na sejmie elekcyjnym pod Warszawą głosować mógł osobiście każdy szlachcic (elekcja viritim). Pierwszy obrany król, Henryk Walezy (1573 r.), zaprzysiągł artykuły henrykowskie - stałe prawa, m.in. wolna elekcja, sejm co dwa lata i zgoda sejmu na wojnę i podatki - oraz pacta conventa, czyli osobiste zobowiązania danego kandydata.

9.Stefan Batory i Trybunał Koronny w Lublinie

Stefan Batory, książę Siedmiogrodu, w 1576 r. został królem i poślubił Annę Jagiellonkę. W wojnie z Moskwą Iwana IV Groźnego zdobył Połock i Wielkie Łuki oraz oblegał Psków; rozejm w Jamie Zapolskim (1582 r.) przyznał Rzeczypospolitej Inflanty. W 1578 r. utworzył Trybunał Koronny - najwyższy sąd dla szlachty, który obradował w Piotrkowie (dla Wielkopolski) i w Lublinie (dla Małopolski). Lubelską siedzibą sądu był ratusz na Rynku Starego Miasta, dziś zwany Trybunałem Koronnym. W 1579 r. król założył Akademię Wileńską.

10.Zygmunt III Waza i wojny początku XVII w.

Pierwszy król z dynastii Wazów (1587-1632), także król Szwecji, z której tronu został zdetronizowany. Spór o tron szwedzki i Inflanty wywołał wojny ze Szwecją: w 1605 r. hetman Jan Karol Chodkiewicz rozbił Szwedów pod Kircholmem. W wojnie z Rosją hetman Stanisław Żółkiewski zwyciężył w 1610 r. pod Kłuszynem; Polacy zajęli Moskwę, a bojarzy obrali carem królewicza Władysława. Z Turcją walczono pod Chocimiem (1621 r.): obrona obozu powstrzymała armię sułtana, a Chodkiewicz zmarł w czasie oblężenia.

11.Potop szwedzki (1655-1660)

Najazd Szwecji króla Karola X Gustawa na Rzeczpospolitą za Jana Kazimierza. Szwedzi zajęli większość kraju, a część magnatów przeszła na ich stronę. Przełomem była obrona klasztoru na Jasnej Górze jesienią i zimą 1655 r. pod wodzą przeora Augustyna Kordeckiego. Potem rozwinęła się wojna szarpana, którą prowadził m.in. Stefan Czarniecki. Wojnę zakończył pokój w Oliwie (1660 r.): Rzeczpospolita oddała Szwecji większość Inflant, a Jan Kazimierz zrzekł się praw do tronu szwedzkiego. Skutkiem były ogromne zniszczenia i grabież dzieł sztuki.

12.Powstanie Chmielnickiego (1648 r.)

Powstanie Kozaków zaporoskich i chłopów ruskich na Ukrainie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego, które wybuchło w 1648 r. Przyczyny: ograniczanie liczby Kozaków rejestrowych, ucisk chłopów przez magnatów i konflikty religijne. Kozacy, wspierani przez Tatarów, zwyciężyli pod Żółtymi Wodami i Korsuniem, oblegali Lwów i Zamość. Pokonani pod Beresteczkiem (1651 r.), w 1654 r. w Perejasławiu poddali się carowi, co wywołało wojnę z Rosją. Zakończył ją rozejm w Andruszowie (1667 r.): Rosja zyskała Smoleńszczyznę, Ukrainę Lewobrzeżną i Kijów (formalnie na dwa lata).

13.Jan III Sobieski i odsiecz wiedeńska (1683 r.)

Jan Sobieski, hetman i zwycięzca Turków pod Chocimiem (1673 r.), od 1674 r. był królem Polski. 12 września 1683 r. dowodził połączonymi wojskami polskimi i cesarskimi w bitwie pod Wiedniem, która przerwała oblężenie stolicy Austrii przez armię wezyra Kara Mustafy; o zwycięstwie przesądziła szarża husarii. Odsiecz wiedeńska zatrzymała ekspansję Turcji w Europie. Wojnę zakończył pokój w Karłowicach (1699 r.), w którym Rzeczpospolita odzyskała Podole z Kamieńcem Podolskim, utracone w 1672 r. Sobieski rozbudował pałac w Wilanowie.

14.Barok i sarmatyzm

Barok to styl w sztuce od końca XVI do połowy XVIII w., związany z reformą katolicką. Cechy: przepych, ruch i dynamika, kontrast światła i cienia, złocenia, malowidła na sklepieniach dające złudzenie przestrzeni. Przykłady: Kościół św. Piotra i Pawła w Krakowie, pałac w Wilanowie, a na Lubelszczyźnie późnobarokowy pałac w Kozłówce (1735-1742, dla Michała Bielińskiego). Sarmatyzm to ideologia szlachty: wiara w pochodzenie od starożytnych Sarmatów, przywiązanie do złotej wolności, strój z kontuszem i karabelą oraz przekonanie, że Polska jest przedmurzem chrześcijaństwa.

15.Monarchia absolutna a monarchia parlamentarna

W monarchii absolutnej władca skupia całą władzę - ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą - i nie dzieli się nią z parlamentem. Wzorem była Francja Ludwika XIV (1643-1715), „Króla Słońce”: Stanów Generalnych nie zwoływano, rządzili zależni od króla urzędnicy, armię utrzymywano z podatków, a dwór przeniesiono do Wersalu. Monarchia parlamentarna ukształtowała się w Anglii po „chwalebnej rewolucji” (1688 r.): Deklaracja praw (1689 r.) zakazała królowi stanowić prawa i nakładać podatki bez zgody parlamentu, a parlament zbierał się regularnie.

16.Oświecenie

Epoka w kulturze XVIII w., która za najważniejsze uznała rozum, naukę i wychowanie; jej centrum była Francja. Myśliciele: John Locke (naturalne prawa człowieka do życia, wolności i własności), Monteskiusz (trójpodział władzy na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą, które wzajemnie się kontrolują), Wolter (tolerancja religijna, krytyka Kościoła), Jan Jakub Rousseau (umowa społeczna i zwierzchnictwo ludu). Wiedzę epoki zebrała francuska Encyklopedia. Władcy absolutyzmu oświeconego, np. Fryderyk II w Prusach i Józef II w Austrii, reformowali szkoły, sądy i gospodarkę.

17.Czasy saskie

Panowanie w Rzeczypospolitej elektorów Saksonii z dynastii Wettinów: Augusta II Mocnego (1697-1733, z przerwą) i Augusta III (1733-1763). August II wciągnął kraj w wojnę północną (1700-1721), w czasie której Szwedzi osadzili na tronie Stanisława Leszczyńskiego. Sejm Niemy (1717 r.), obradujący pod naciskiem Rosji, ograniczył liczebność armii; car występował jako pośrednik, co oznaczało początek zależności od Rosji. Obrady paraliżowało liberum veto („nie pozwalam”), po raz pierwszy użyte w 1652 r.: za Augusta III prawie wszystkie sejmy zerwano.

18.Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych (1775-1783)

Wojna 13 kolonii brytyjskich w Ameryce Północnej z Wielką Brytanią. Przyczyny: podatki uchwalane przez parlament w Londynie, w którym koloniści nie mieli przedstawicieli, i ograniczenia handlu (protestem była herbatka bostońska, 1773 r.). 4 lipca 1776 r. Kongres uchwalił Deklarację Niepodległości. Armią dowodził Jerzy Waszyngton. Po zwycięstwie pod Saratogą (1777 r.) Amerykanie zawarli sojusz z Francją. Kapitulacja Brytyjczyków pod Yorktown (1781 r.) przesądziła wojnę. Konstytucja USA z 1787 r. wprowadziła trójpodział władzy i urząd prezydenta.

19.Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski w Ameryce

Dwaj Polacy, którzy walczyli o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Tadeusz Kościuszko, inżynier wojskowy, od 1776 r. służył w armii amerykańskiej: umocnił pozycje pod Saratogą, co pomogło Amerykanom zwyciężyć, i zaprojektował fortyfikacje West Point nad rzeką Hudson; otrzymał stopień generała. Kazimierz Pułaski, wcześniej jeden z dowódców konfederacji barskiej, zorganizował kawalerię amerykańską i nazywany jest jej ojcem. Osłaniał armię Waszyngtona w bitwie pod Brandywine (1777 r.), a w 1779 r. został śmiertelnie ranny pod Savannah.

20.Wybuch rewolucji francuskiej (1789 r.)

Przyczyny: kryzys finansów państwa, nierówność stanów (podatki płacił głównie stan trzeci, a duchowieństwo i szlachta miały przywileje), drożyzna oraz idee oświecenia. Ludwik XVI zwołał w maju 1789 r. Stany Generalne; posłowie stanu trzeciego ogłosili się Zgromadzeniem Narodowym. 14 lipca 1789 r. lud Paryża zdobył Bastylię - to symboliczny początek rewolucji. W sierpniu 1789 r. zniesiono przywileje stanowe i uchwalono Deklarację praw człowieka i obywatela: ludzie rodzą się wolni i równi w prawach, władza pochodzi od narodu, a każdy ma wolność słowa i wyznania.

21.Republika we Francji i terror jakobinów

W 1791 r. Francja dostała konstytucję, która zmieniła ją w monarchię konstytucyjną z trójpodziałem władzy. W 1792 r., w czasie wojny z Austrią i Prusami, obalono monarchię i ogłoszono republikę, a w styczniu 1793 r. stracono Ludwika XVI. Władzę przejęli jakobini z Maksymilianem Robespierre'em, którzy wprowadzili terror - masowe egzekucje przeciwników na gilotynie. W 1794 r. Robespierre'a obalono i stracono. W 1799 r. władzę przejął zamachem stanu Napoleon Bonaparte. Skutki rewolucji: koniec ustroju feudalnego, równość wobec prawa, idea suwerenności narodu.

22.Komisja Edukacji Narodowej (1773 r.)

Pierwszy w Europie państwowy urząd kierujący oświatą, czyli ministerstwo edukacji, powołany przez sejm w 1773 r. za panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (król od 1764 r.). Powstał po kasacie zakonu jezuitów - z jego majątku utrzymywano szkoły. Uczono po polsku; wprowadzono przedmioty przyrodnicze, matematykę i historię ojczystą, a Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych przygotowało nowe podręczniki. Hugo Kołłątaj zreformował Akademię Krakowską. Wcześniej król założył Szkołę Rycerską (1765 r.), kształcącą oficerów i obywateli.

23.Sejm Wielki i Konstytucja 3 maja

Sejm Wielki (Czteroletni) obradował w Warszawie w latach 1788-1792; zwiększył armię i uchwalił prawo o miastach, które dało mieszczanom m.in. prawo kupowania ziemi. 3 maja 1791 r. uchwalił Konstytucję 3 maja - pierwszą w Europie i drugą na świecie, po konstytucji USA. Postanowienia: trójpodział władzy, tron dziedziczny zamiast wolnej elekcji, zniesienie liberum veto i konfederacji, decyzje sejmu większością głosów, rząd zwany Strażą Praw z królem na czele, opieka prawa nad chłopami. Twórcami byli m.in. Stanisław August, Hugo Kołłątaj i Ignacy Potocki.

24.Konfederacja targowicka (1792 r.)

Związek magnatów przeciwnych Konstytucji 3 maja, zawiązany w Petersburgu za zgodą carycy Katarzyny II i ogłoszony w maju 1792 r. w Targowicy. Przywódcami byli Stanisław Szczęsny Potocki, Franciszek Ksawery Branicki i Seweryn Rzewuski. Na ich wezwanie do Rzeczypospolitej wkroczyła armia rosyjska. W wojnie w obronie konstytucji wojska polskie księcia Józefa Poniatowskiego i Tadeusza Kościuszki walczyły pod Zieleńcami i Dubienką, ale król przystąpił do targowicy i walki przerwano. Skutkiem był II rozbiór (1793 r.). Słowo „targowiczanin” oznacza zdrajcę.

25.Rozbiory Rzeczypospolitej (1772, 1793, 1795)

Podział ziem Rzeczypospolitej przez sąsiadów. I rozbiór (1772 r.) przeprowadziły Rosja, Prusy i Austria po upadku konfederacji barskiej (1768-1772), która walczyła z wpływami Rosji; sejm rozbiorowy zatwierdził go w 1773 r. mimo protestu posła Tadeusza Rejtana. II rozbiór (1793 r.) przeprowadziły Rosja i Prusy po zwycięstwie targowicy; zatwierdził go sejm w Grodnie. III rozbioru (1795 r.) dokonały Rosja, Prusy i Austria po upadku powstania kościuszkowskiego. Stanisław August abdykował, a Rzeczpospolita zniknęła z mapy Europy na 123 lata.

26.Powstanie kościuszkowskie (1794 r.)

Powstanie przeciw Rosji i Prusom po II rozbiorze. 24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko złożył przysięgę na Rynku w Krakowie i został Naczelnikiem powstania. 4 kwietnia 1794 r. pokonał Rosjan pod Racławicami, gdzie wyróżnili się chłopi kosynierzy, m.in. Bartosz Głowacki. Uniwersał połaniecki (maj 1794 r.) ograniczył pańszczyznę i dał chłopom wolność osobistą. Wybuchły też walki w Warszawie (Jan Kiliński) i w Wilnie. Po klęsce pod Maciejowicami (październik), gdzie Kościuszko trafił do niewoli, i po rzezi Pragi powstanie upadło w listopadzie 1794 r.

27.Przyczyny upadku Rzeczypospolitej

Przyczyny wewnętrzne: słaba władza królewska i wolna elekcja, która pozwalała obcym państwom wpływać na wybór króla; liberum veto paraliżujące sejm; egoizm części magnatów i zdrada targowiczan; mała armia i pusty skarb. Przyczyny zewnętrzne: sąsiedzi - Rosja, Prusy i Austria - stali się silnymi monarchiami absolutnymi i dążyli do powiększenia terytoriów; Rosja traktowała Rzeczpospolitą jak swoją strefę wpływów i nie dopuszczała do reform, a państwa Europy Zachodniej, zajęte rewolucją francuską, nie udzieliły pomocy. Reformy Sejmu Wielkiego przyszły za późno.

28.Napoleon Bonaparte

Francuski wódz z Korsyki, który w 1799 r. przejął władzę zamachem stanu, a w 1804 r. ogłosił się cesarzem Francuzów. Pokonał m.in. Austrię i Rosję pod Austerlitz (1805 r.) oraz Prusy (1806 r.) i podporządkował sobie dużą część Europy. Kodeks Napoleona (1804 r.) wprowadził równość obywateli wobec prawa, ochronę własności, śluby cywilne i rozwody. W wielu podbitych krajach znoszono poddaństwo chłopów. Klęska wyprawy na Rosję (1812 r.) i bitwy pod Lipskiem (1813 r.) przyniosły mu upadek; po „stu dniach” i klęsce pod Waterloo (1815 r.) zesłano go na Wyspę Świętej Heleny.

29.Legiony Polskie we Włoszech (1797 r.)

Polskie oddziały u boku Francji utworzone w 1797 r. w Lombardii przez generała Jana Henryka Dąbrowskiego za zgodą Napoleona. Legioniści liczyli, że walcząc z Austrią, wrócą do kraju i odzyskają niepodległość; w legionach awansowano za zasługi, także chłopów, a żołnierzy uczono czytać i pisać. W lipcu 1797 r. w Reggio Józef Wybicki napisał „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”, czyli „Mazurek Dąbrowskiego”, od 1927 r. hymn Polski. Wielkim rozczarowaniem było wysłanie części legionistów na wyspę San Domingo (Haiti) do walki z powstańcami.

30.Księstwo Warszawskie (1807-1815)

Państwo utworzone przez Napoleona w 1807 r. na mocy pokoju w Tylży z większości ziem zaboru pruskiego; jego władcą był król saski Fryderyk August. Konstytucja nadana przez Napoleona wprowadziła równość wobec prawa i zniosła poddaństwo chłopów (bez nadania im ziemi); obowiązywał Kodeks Napoleona. W 1809 r., po bitwie pod Raszynem, wojsko księcia Józefa Poniatowskiego wkroczyło do Galicji; pokój w Schönbrunn dał Księstwu Kraków i Lublin. Polacy licznie walczyli w wyprawie na Moskwę (1812 r.). Poniatowski zginął w 1813 r. pod Lipskiem, a Księstwo zajęła Rosja.

31.Kongres wiedeński (1814-1815)

Zjazd państw zwycięskich nad Napoleonem w Wiedniu, kierowany m.in. przez kanclerza Austrii Klemensa Metternicha i cara Aleksandra I. Zasady: legitymizm (na trony wracają prawowite dynastie), równowaga sił między mocarstwami i restauracja porządku sprzed rewolucji. Ziemie polskie podzielono: z większości Księstwa Warszawskiego powstało Królestwo Polskie, połączone z Rosją; Prusy dostały Wielkie Księstwo Poznańskie, Austria zachowała Galicję, a Kraków z okolicą został Wolnym Miastem Krakowem. We wrześniu 1815 r. Rosja, Prusy i Austria zawarły Święte Przymierze.

32.Królestwo Polskie (1815-1830)

Państwo połączone z Rosją unią personalną: królem był car Aleksander I, a od 1825 r. Mikołaj I. W 1815 r. car nadał mu liberalną konstytucję: własny sejm, rząd, wojsko, skarb i sądy, język polski w urzędach i szkołach. Namiestnikiem był generał Józef Zajączek, a wodzem armii wielki książę Konstanty, brat cara. Minister skarbu Ksawery Drucki-Lubecki uzdrowił finanse, wspierał przemysł i założył Bank Polski (1828 r.). W 1816 r. powstał Uniwersytet Warszawski. Władze łamały konstytucję: wprowadziły cenzurę i prześladowały opozycję oraz tajne związki.

33.Noc listopadowa (29 listopada 1830 r.)

Wybuch powstania listopadowego w Warszawie. Przyczyny: łamanie konstytucji, cenzura i prześladowania patriotów, rządy wielkiego księcia Konstantego oraz plan użycia polskiego wojska przeciw rewolucjom we Francji i Belgii. Podporucznik Piotr Wysocki poderwał do walki podchorążych. Osobna grupa spiskowców pod kierownictwem Ludwika Nabielaka i Seweryna Goszczyńskiego zaatakowała Belweder, by pojmać Konstantego, a lud Warszawy zdobył Arsenał. Dyktatorem został generał Józef Chłopicki, który szukał ugody z carem. 25 stycznia 1831 r. sejm uchwalił detronizację Mikołaja I, co oznaczało wojnę z Rosją.

34.Wojna polsko-rosyjska 1831 r.

Po detronizacji cara do Królestwa wkroczyła armia rosyjska. 25 lutego 1831 r. w bitwie pod Olszynką Grochowską Polacy zatrzymali Rosjan przed Warszawą. 26 maja 1831 r. armia generała Jana Skrzyneckiego przegrała bitwę pod Ostrołęką. We wrześniu Rosjanie generała Iwana Paskiewicza szturmowali Warszawę: 6 września padła Wola, gdzie zginął generał Józef Sowiński, i reduta broniona przez Konstantego Ordona. 8 września Warszawa skapitulowała. Upadek powstania nastąpił w październiku 1831 r.: część wojska przeszła do Prus, a ostatnia skapitulowała twierdza Zamość.

35.„Hołd pruski” Jana Matejki

Obraz Jana Matejki ukończony w 1882 r., przedstawiający hołd lenny Albrechta Hohenzollerna, złożony królowi Zygmuntowi I Staremu 10 kwietnia 1525 r. na Rynku Głównym w Krakowie. Po przegranej wojnie z Polską (1519-1521) Albrecht, ostatni wielki mistrz zakonu krzyżackiego w Prusach, przyjął luteranizm i zamienił państwo zakonne w świeckie Prusy Książęce, lenno Polski - pierwsze państwo protestanckie w Europie. Matejko podarował obraz w 1882 r. na zbiory Wawelu; dziś jest wystawiony w Sukiennicach w Krakowie (Muzeum Narodowe w Krakowie).

36.„Unia lubelska” Jana Matejki

Obraz Jana Matejki z 1869 r., namalowany na 300-lecie unii Polski i Litwy. Przedstawia zaprzysiężenie unii na Zamku Lubelskim w 1569 r. w obecności króla Zygmunta II Augusta. Po „Kazaniu Skargi” (1864 r.) i „Rejtanie” (1866 r.), obrazach o przyczynach upadku państwa, rozpoczął cykl dzieł Matejki o chwalebnych wydarzeniach z dziejów Polski. W 1870 r. malarz otrzymał za niego francuską Legię Honorową. Obraz jest własnością Muzeum Narodowego w Warszawie, ale od lat 50. XX w. wisi w depozycie w Muzeum Narodowym w Lublinie na Zamku Lubelskim.

37.„Kościuszko pod Racławicami” i Panorama Racławicka

„Kościuszko pod Racławicami” to obraz Jana Matejki ukończony w 1888 r., przedstawiający uczestników bitwy pod Racławicami (4 kwietnia 1794 r.), m.in. Bartosza Głowackiego. Wisi w Sukiennicach w Krakowie (Muzeum Narodowe w Krakowie). Tę samą bitwę pokazuje Panorama Racławicka - ogromne płótno (114 na 15 m) Jana Styki i Wojciecha Kossaka, namalowane w latach 1893-1894 na 100-lecie insurekcji kościuszkowskiej, na zamówienie Lwowa. Od 1985 r. Panorama jest wystawiona w rotundzie we Wrocławiu (oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu).

38.Zamość - miasto idealne Jana Zamoyskiego

Miasto założone w 1580 r. przez kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego, zbudowane według włoskiej koncepcji „miasta idealnego” przez architekta Bernarda Morando z Padwy. Układ: na zachodzie pałac Zamoyskich, na wschodzie miasto z trzema rynkami; na Rynku Wielkim stoją kamienice z podcieniami i ratusz z wachlarzowymi schodami. Renesansowa katedra to fundacja Zamoyskiego. W 1594 r. powstała Akademia Zamojska. Zamość był twierdzą: w 1648 r. wytrzymał oblężenie przez Kozaków. Stare Miasto od 1992 r. jest na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.

39.Puławy Czartoryskich

Rezydencja magnacka nad Wisłą, która na przełomie XVIII i XIX w. była ośrodkiem życia politycznego i kulturalnego za Adama Kazimierza i Izabeli z Flemmingów Czartoryskich. W parku architekt Chrystian Piotr Aigner zbudował klasycystyczną rotundę - Świątynię Sybilli (1798-1801), wzorowaną na świątyni Westy w Tivoli, z napisem „Przeszłość-Przyszłości”. W niej i w Domu Gotyckim (1809 r.) księżna Izabela stworzyła pierwsze muzeum na ziemiach polskich, gromadzące pamiątki narodowe. Kres temu ośrodkowi przyniosła konfiskata majątku po powstaniu listopadowym.

40.„Reduta Ordona” Adama Mickiewicza

Wiersz Adama Mickiewicza z 1832 r. o obronie Warszawy w czasie powstania listopadowego. Opowiada o walce o redutę na Woli 6 września 1831 r. Dowódcą reduty był major Ignacy Dobrzelewski, a jej artylerią dowodził Julian Konstanty Ordon. Poeta nie był świadkiem walki - oparł się na relacji Stefana Garczyńskiego, poety i uczestnika powstania. W utworze Ordon wysadza redutę w powietrze i ginie razem z nią; w rzeczywistości przeżył. Wiersz ukazuje bohaterstwo nielicznych obrońców wobec przewagi wojsk rosyjskich, a cara Mikołaja I przedstawia jako okrutnego tyrana.