Zachodniopomorski Konkurs Historyczny - od Piastów do rozbiorów

1.Geneza państwa Piastów i monarchia patrymonialna

Na ziemiach polskich mieszkały plemiona słowiańskie, m.in. Polanie (Gniezno, Poznań), Wiślanie (Kraków), Ślężanie, Mazowszanie i Pomorzanie. W X w. Piastowie z Wielkopolski podporządkowali sobie sąsiednie plemiona; pierwszym władcą znanym ze źródeł jest Mieszko I. Państwo było monarchią patrymonialną: władca traktował je jak swoją własność i mógł dzielić je między synów. Rządził z pomocą drużyny i sieci grodów, a ludność oddawała daniny i pełniła posługi w ramach prawa książęcego.

2.Chrzest Polski (966)

W 966 r. Mieszko I przyjął chrzest za pośrednictwem Czech, po ślubie z czeską księżniczką Dobrawą. Przyczyny: umocnienie władzy księcia, sojusz z Czechami, odebranie Niemcom pretekstu do najazdów pod hasłem nawracania, wejście do grona państw chrześcijańskich. Przemiany kulturowe i cywilizacyjne: w 968 r. powstało biskupstwo w Poznaniu, przybyli duchowni, upowszechniło się pismo łacińskie, powstały pierwsze budowle kamienne w stylu romańskim i szkoły przy kościołach. Ok. 991 r. Mieszko oddał państwo pod opiekę papieża (Dagome iudex).

3.Bolesław Chrobry (992-1025)

Syn Mieszka I, jeden z najwybitniejszych pierwszych Piastów. W 1000 r. podjął w Gnieźnie cesarza Ottona III przy grobie św. Wojciecha (zjazd gnieźnieński): powstało arcybiskupstwo w Gnieźnie z biskupstwami w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu, niezależne od Kościoła niemieckiego. Stosunki z sąsiadami: w wojnach z Niemcami (1002-1018) uzyskał w pokoju w Budziszynie Łużyce i Milsko, a w 1018 r. wyprawił się na Kijów i przyłączył Grody Czerwieńskie. W 1025 r. koronował się na pierwszego króla Polski.

4.Kryzys i odbudowa monarchii piastowskiej (XI-XII w.)

Za Mieszka II (koronowanego w 1025 r.) i po jego śmierci państwo przeżyło kryzys: utratę Łużyc i Milska, walki wewnętrzne, bunt ludności przeciw możnym i Kościołowi oraz najazd czeskiego księcia Brzetysława, który zniszczył Gniezno. Kazimierz Odnowiciel odbudował państwo, odzyskał Mazowsze i Śląsk, a ośrodkiem władzy uczynił Kraków. Bolesław Śmiały koronował się w 1076 r., lecz po konflikcie z biskupem Stanisławem został wygnany. Bolesław Krzywousty obronił Głogów przed Niemcami (1109) i podporządkował sobie Pomorze.

5.Statut Bolesława Krzywoustego (1138) i jego skutki

Krzywousty podzielił państwo między synów. Wprowadził zasadę senioratu: najstarszy z rodu (senior, princeps) rządził dzielnicą senioralną z Krakowem, miał zwierzchnictwo nad Pomorzem i władzę nad pozostałymi książętami. Synowie dostali dzielnice dziedziczne: Władysław - Śląsk, Bolesław Kędzierzawy - Mazowsze i Kujawy, Mieszko Stary - Wielkopolskę, Henryk - ziemię sandomierską. Skutki: walki o Kraków i rozbicie dzielnicowe, osłabienie wobec sąsiadów, utrata Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej, wzrost znaczenia możnych i Kościoła.

6.Problem krzyżacki i zagrożenie tatarskie w XIII w.

W 1226 r. Konrad Mazowiecki sprowadził zakon krzyżacki do walki z pogańskimi Prusami i nadał mu ziemię chełmińską. Zakon podbił Prusów i stworzył silne państwo zakonne ze stolicą w Malborku, a w latach 1308-1309 zajął Pomorze Gdańskie. Zagrożeniem byli też Mongołowie, zwani Tatarami: w 1241 r. najechali Polskę, a w bitwie pod Legnicą zginął książę śląski Henryk Pobożny. Kolejne najazdy tatarskie (1259-1260 i 1287-1288) pustoszyły zwłaszcza Małopolskę.

7.Osadnictwo i lokacje miast i wsi na prawie niemieckim

W XIII w. książęta i możni zakładali (lokowali) nowe wsie i miasta oraz przenosili istniejące na prawo niemieckie (np. magdeburskie). Lokację prowadził zasadźca, który zostawał wójtem w mieście albo sołtysem we wsi. Osadnicy z Niemiec i miejscowi dostawali kilka lat wolnizny, a potem płacili stały czynsz. Miasta miały samorząd (radę z burmistrzem i ławę sądową) oraz rynek z siatką prostych ulic. Lokowano m.in. Wrocław, Poznań i Kraków (1257). Upowszechniły się trójpolówka i pług, rósł handel.

8.Władysław Łokietek i zjednoczenie państwa polskiego

Do zjednoczenia dążyli m.in. Henryk Probus i Przemysł II, koronowany w 1295 r.; w latach 1300-1305 Polską rządził czeski król Wacław II. Władysław Łokietek, książę kujawski, opanował Małopolskę (1306) i Wielkopolskę (1314), a w 1320 r. koronował się w Krakowie. Poparli go Kościół (m.in. arcybiskup Jakub Świnka) i rycerstwo. Córkę wydał za króla Węgier Karola Roberta, a syna Kazimierza ożenił z córką księcia litewskiego Giedymina. Walczył z Krzyżakami (Płowce 1331), lecz nie odzyskał Pomorza Gdańskiego.

9.Kazimierz Wielki (1333-1370)

Ostatni król z dynastii Piastów. Polityka zagraniczna i zmiany terytorialne: w Wyszehradzie (1335) król Czech zrzekł się praw do polskiej korony za zapłatę 20 tysięcy kop groszy praskich; w 1339 r. Kazimierz uznał czeskie zwierzchnictwo nad księstwami śląskimi. W pokoju kaliskim (1343) odzyskał od Krzyżaków Kujawy i ziemię dobrzyńską, zrzekając się Pomorza Gdańskiego; od 1340 r. przyłączał Ruś Halicką. Polityka wewnętrzna: statuty (spis prawa ziemskiego osobno dla Wielkopolski i Małopolski), reforma monety, Akademia Krakowska (1364), budowa zamków i murów miejskich, lokacje miast i wsi.

10.Związki Polski z Węgrami w XIV i XV w.

Łokietek zawarł sojusz z Węgrami, a Kazimierz Wielki ustalił, że tron obejmie jego siostrzeniec Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów (król Polski 1370-1382). W przywileju koszyckim (1374), pierwszym przywileju generalnym dla całej szlachty, Ludwik zwolnił ją z większości podatków w zamian za zgodę na tron dla jednej z córek; koronowano Jadwigę (1384). Władysław III Warneńczyk został królem Węgier i zginął w bitwie z Turkami pod Warną (1444), a Jagiellonowie rządzili Czechami i Węgrami do bitwy pod Mohaczem (1526).

11.Unie Polski i Litwy (1385-1413)

Przyczyny: wspólne zagrożenie krzyżackie, chęć Polski odzyskania Rusi i umocnienia tronu, chęć Litwy przyjęcia chrztu i odebrania zakonowi pretekstu do najazdów. W unii w Krewie (1385) Jagiełło obiecał poślubić Jadwigę, przyjąć chrzest z Litwą i przyłączyć ją do Korony. W 1386 r. ochrzcił się i został królem; chrystianizacja Litwy trwała od 1387 r. Unia wileńsko-radomska (1401) uznała Witolda wielkim księciem, a unia w Horodle (1413) utrzymała odrębność Litwy. Skutki: zwycięstwo nad zakonem i panowanie Jagiellonów.

12.Relacje polsko-krzyżackie w XV w.

Wielka wojna (1409-1411): 15 lipca 1410 r. wojska Władysława Jagiełły i Witolda pokonały Krzyżaków pod Grunwaldem, gdzie zginął wielki mistrz Ulrich von Jungingen. I pokój toruński (1411) dał Litwie Żmudź (dożywotnio), a Polsce ziemię dobrzyńską. Wojna trzynastoletnia (1454-1466) zaczęła się od powstania Związku Pruskiego i włączenia Prus do Korony przez Kazimierza Jagiellończyka. W II pokoju toruńskim (1466) Polska odzyskała Pomorze Gdańskie i ziemię chełmińską, zyskała Malbork, Elbląg i Warmię, a zakon został lennikiem Polski.

13.Monarchia stanowa i przywileje szlacheckie (do 1505)

W monarchii stanowej król rządził we współpracy ze stanami (duchowieństwo, szlachta, mieszczanie, chłopi), które miały odrębne prawa; najsilniejsza stała się szlachta. Przywileje: koszycki (1374) - zwolnienie z większości podatków; jedlneńsko-krakowski (1430-1433) - nietykalność osobista bez wyroku sądu; cerekwicko-nieszawskie (1454) - zgoda sejmików na pospolite ruszenie i nowe prawa; piotrkowski (1496) - ograniczenie wychodzenia chłopów ze wsi; konstytucja nihil novi (1505) - nic nowego bez zgody senatu i posłów.

14.Przyczyny i kierunki wielkich odkryć geograficznych

Przyczyny: Europejczycy szukali morskiej drogi do Indii po przyprawy i złoto, bo handel ze Wschodem utrudniali Turcy; pomagały karawela, kompas, astrolabium, lepsze mapy i przekonanie o kulistości Ziemi, a także chęć szerzenia chrześcijaństwa. Portugalczycy płynęli wzdłuż Afryki: Bartłomiej Diaz opłynął Przylądek Dobrej Nadziei (1488), a Vasco da Gama dotarł do Indii (1498). Krzysztof Kolumb w służbie Hiszpanii dopłynął do Ameryki (1492), a wyprawa Ferdynanda Magellana (1519-1522) opłynęła Ziemię, choć on sam zginął w drodze.

15.Skutki odkryć geograficznych i posiadłości kolonialne

W traktacie z Tordesillas (1494) Hiszpania i Portugalia podzieliły świat na strefy wpływów. Hiszpanie podbili m.in. państwa Azteków i Inków i zajęli większość Ameryki Środkowej i Południowej, Portugalczycy - Brazylię oraz faktorie w Afryce i Azji; później kolonie zakładały Anglia, Francja i Holandia. Skutki dla Europy: napływ złota i srebra i wzrost cen, przesunięcie handlu nad Atlantyk, nowe rośliny (ziemniak, kukurydza, pomidor, tytoń). Dla Nowego Świata: wyniszczenie Indian przez wojny, choroby i pracę przymusową oraz sprowadzanie niewolników z Afryki.

16.Humanizm i odrodzenie (renesans)

Renesans, czyli odrodzenie, narodził się we Włoszech w XIV-XV w. i nawiązywał do kultury antycznej. Nowym prądem był humanizm, który stawiał w centrum człowieka, jego rozum i życie doczesne; humanistą był m.in. Erazm z Rotterdamu. Cechy sztuki: harmonia, symetria, proporcje, perspektywa, realizm postaci, w architekturze kolumny, kopuły, arkady i attyki. Rozwój kultury ułatwił druk ruchomą czcionką wynaleziony ok. 1450 r. przez Jana Gutenberga: książki stały się tańsze, a wiedza i idee, także reformacji, szerzyły się szybciej.

17.Wielkie postacie kultury renesansu i ich dzieła

Leonardo da Vinci - malarz, wynalazca i uczony („Mona Lisa”, „Ostatnia Wieczerza”). Michał Anioł - rzeźbiarz, malarz i architekt („Dawid”, freski w Kaplicy Sykstyńskiej, kopuła bazyliki św. Piotra w Rzymie). Rafael Santi - malarz („Szkoła ateńska”). Erazm z Rotterdamu - „Pochwała głupoty”. Niccolò Machiavelli - „Książę”, o skutecznym sprawowaniu władzy. Tomasz More - „Utopia”, o idealnym państwie. William Szekspir - dramaty („Romeo i Julia”, „Hamlet”). Miguel de Cervantes - powieść „Don Kichot”.

18.Reformacja

Ruch religijny XVI w., z którego powstały wyznania protestanckie. Geneza: kryzys Kościoła (handel odpustami, zeświecczenie i bogactwo duchownych). W 1517 r. Marcin Luter ogłosił w Wittenberdze 95 tez; uznał Pismo Święte za jedyne źródło wiary, głosił zbawienie dzięki wierze i odrzucił władzę papieża. Jan Kalwin w Genewie głosił predestynację i surową moralność. W Anglii Henryk VIII ogłosił się głową Kościoła (anglikanizm, 1534). Skutki: rozłam chrześcijaństwa zachodniego i wojny religijne; pokój augsburski (1555) przyjął zasadę „czyja władza, tego religia”.

19.Kontrreformacja i reforma Kościoła katolickiego

Reakcja Kościoła katolickiego na reformację. Sobór trydencki (1545-1563) potwierdził naukę Kościoła (siedem sakramentów, celibat, znaczenie tradycji, zwierzchnictwo papieża), zakazał nadużyć i nakazał zakładać seminaria duchowne. W 1540 r. papież zatwierdził zakon jezuitów, założony przez Ignacego Loyolę, który prowadził szkoły i misje. Wprowadzono indeks ksiąg zakazanych i wzmocniono inkwizycję. W Polsce jezuitów sprowadził w 1564 r. kardynał Stanisław Hozjusz, a znanym kaznodzieją był jezuita Piotr Skarga.

20.Hołd pruski (1525) i polityka zagraniczna ostatnich Jagiellonów

W 1525 r. wielki mistrz Albrecht Hohenzollern przyjął luteranizm, zlikwidował państwo zakonne i utworzył świeckie Prusy Książęce, lenno Polski; hołd złożył Zygmuntowi Staremu na Rynku Głównym w Krakowie. Z Moskwą toczono wojny o ziemie ruskie: w 1514 r. utracono Smoleńsk, choć wygrano bitwę pod Orszą. Po śmierci Ludwika Jagiellończyka pod Mohaczem (1526) Jagiellonowie stracili trony Czech i Węgier na rzecz Habsburgów. Zygmunt August w 1561 r. objął Inflanty i walczył o nie z Moskwą.

21.Gospodarka folwarczno-pańszczyźniana i przywileje szlachty (XVI w.)

W XVI w. Europa Zachodnia potrzebowała coraz więcej zboża, więc szlachta zakładała folwarki - duże gospodarstwa oparte na darmowej pracy chłopów, czyli pańszczyźnie. Zboże spławiano Wisłą do Gdańska i sprzedawano za granicę. Statut toruński (1520) nakazał co najmniej jeden dzień pańszczyzny w tygodniu z łanu, a chłopów przywiązano do ziemi. Szlachta zdobywała przywileje kosztem innych stanów: mieszczanie nie mogli kupować ziemi i nie mieli realnego wpływu na sejm, a chłopi popadali w coraz większą zależność od pana.

22.Unia lubelska (1569)

Unia realna Korony z Wielkim Księstwem Litewskim, zawarta w 1569 r. za Zygmunta Augusta; powstała Rzeczpospolita Obojga Narodów. Przyczyny: bezdzietność króla (groził koniec unii personalnej), wojna z Moskwą o Inflanty, dążenie szlachty litewskiej do praw szlachty polskiej. W czasie sejmu do Korony włączono Podlasie, Wołyń, Bracławszczyznę i Kijowszczyznę. Wspólne: król wybierany wspólnie, sejm, polityka zagraniczna i moneta (jednakowa, choć bita osobno). Osobne: wojsko, skarb, urzędy i prawo.

23.Renesans w Polsce i piśmiennictwo polskie

Za Zygmunta Starego i królowej Bony włoscy architekci przebudowali Zamek Królewski na Wawelu, a Bartłomiej Berrecci zbudował przy katedrze wawelskiej Kaplicę Zygmuntowską. Renesansowe są też attyka Sukiennic, ratusz w Poznaniu i Zamość - miasto idealne Jana Zamoyskiego. Mikołaj Kopernik w dziele „O obrotach sfer niebieskich” (1543) przedstawił teorię heliocentryczną. Mikołaj Rej pisał po polsku, Jan Kochanowski stworzył m.in. „Treny” i „Fraszki”, a Andrzej Frycz Modrzewski w dziele „O poprawie Rzeczypospolitej” postulował równość wobec prawa.

24.Pierwsi władcy elekcyjni

Henryk Walezy (1573-1574) zaprzysiągł artykuły henrykowskie, ale po kilku miesiącach uciekł do Francji, by objąć tron po bracie. Stefan Batory (1576-1586), mąż Anny Jagiellonki, w wojnie z Moskwą zdobył Połock i Wielkie Łuki, oblegał Psków, a w rozejmie w Jamie Zapolskim (1582) utrzymał Inflanty; założył Akademię Wileńską (1579) i Trybunał Koronny. Zygmunt III Waza (1587-1632) był też królem Szwecji, lecz utracił tam tron, co wywołało wojny ze Szwecją; przeniósł dwór z Krakowa do Warszawy.

25.Konfederacja warszawska (1573) i stosunki wyznaniowe

Uchwała sejmu konwokacyjnego z 1573 r., w której szlachta zobowiązała się zachować pokój między wyznaniami i nie prześladować nikogo z powodu wiary. Rzeczpospolita była państwem wielu wyznań (katolicy, prawosławni, luteranie, kalwini, bracia polscy, Żydzi, muzułmańscy Tatarzy, Ormianie) i narodów (Polacy, Litwini, Rusini, Niemcy, Żydzi). Nazywano ją „państwem bez stosów”. Unia brzeska (1596) utworzyła Kościół unicki (greckokatolicki). W XVII w. tolerancja słabła: w 1658 r. wygnano braci polskich (arian).

26.Wolna elekcja i artykuły henrykowskie

Po śmierci króla władzę przejmował prymas jako interrex. Sejm konwokacyjny ustalał termin i zasady elekcji, na sejmie elekcyjnym pod Warszawą każdy szlachcic mógł głosować osobiście (elekcja viritim), a sejm koronacyjny w Krakowie kończył bezkrólewie. Elekt przysięgał artykuły henrykowskie (1573), czyli stałe prawa: wolna elekcja, zgoda sejmu na podatki, wojnę i pospolite ruszenie, sejm co dwa lata, rada senatorów rezydentów, poszanowanie konfederacji warszawskiej, prawo wypowiedzenia posłuszeństwa. Swoje osobiste zobowiązania zapisywał w pacta conventa.

27.Demokracja szlachecka i jej organy

Ustrój, w którym władzę sprawowała szlachta; umownie zaczął się od konstytucji nihil novi (1505). Sejm walny tworzyły trzy stany sejmujące: król, senat (biskupi, wojewodowie, kasztelanowie, ministrowie) i izba poselska. Posłów wybierały sejmiki ziemskie, które dawały im instrukcje; Trybunał Koronny był sądem dla szlachty. W XVII w. ustrój się wypaczał: rosła władza magnatów (oligarchia magnacka), a zasada jednomyślności dała liberum veto („nie pozwalam”). W 1652 r. Władysław Siciński pierwszy zerwał nim sejm.

28.Kultura i sztuka baroku

Styl w kulturze i sztuce od końca XVI do połowy XVIII w., związany z kontrreformacją i dworami monarchów. Cechy: przepych, dynamizm i ruch, kontrast światła i cienia, iluzja, złocenia, bogate zdobienia, silne emocje. Przykłady: kościół Il Gesù w Rzymie, rzeźby Gianlorenza Berniniego, obrazy Rubensa, Caravaggia i Rembrandta, pałac w Wersalu. W Polsce m.in. Kolumna Zygmunta w Warszawie i rezydencja Jana III Sobieskiego w Wilanowie, a w literaturze poezja Jana Andrzeja Morsztyna i „Pamiętniki” Jana Chryzostoma Paska.

29.Wojny ze Szwecją i potop szwedzki

Przyczyny: spór Wazów o tron szwedzki oraz rywalizacja o Inflanty i panowanie na Bałtyku. Hetman Jan Karol Chodkiewicz pokonał Szwedów pod Kircholmem (1605). Potop szwedzki (1655-1660): Karol X Gustaw zajął większość kraju, część magnatów przeszła na jego stronę, ale obrona Jasnej Góry (1655), konfederacja tyszowiecka i wojna szarpana Stefana Czarnieckiego odwróciły losy wojny. Traktaty welawsko-bydgoskie (1657) zwolniły Prusy Książęce z zależności od Polski, a pokój w Oliwie (1660) potwierdził utratę większości Inflant na rzecz Szwecji.

30.Wojny z Rosją w XVII w.

Przyczyny: rywalizacja o ziemie ruskie (Smoleńsk, Ukraina) i wpływy w Moskwie. W czasie dymitriad magnaci popierali samozwańców; hetman Stanisław Żółkiewski pokonał Rosjan pod Kłuszynem (1610), a polska załoga zajmowała Kreml. Rozejm w Dywilinie (1618) dał Rzeczypospolitej Smoleńsk oraz ziemie czernihowską i siewierską. Po ugodzie w Perejasławiu (1654) Rosja zaatakowała znowu. Rozejm w Andruszowie (1667) oddał jej Smoleńsk i lewobrzeżną Ukrainę oraz formalnie na dwa lata Kijów, leżący na prawym brzegu Dniepru; pokój Grzymułtowskiego (1686) potwierdził te straty.

31.Powstanie Bohdana Chmielnickiego (1648)

Powstanie Kozaków zaporoskich i chłopów ruskich na Ukrainie przeciw Rzeczypospolitej, wsparte przez Tatarów krymskich. Przyczyny: ucisk chłopów przez magnatów, ograniczanie liczby Kozaków rejestrowych, spory religijne prawosławnych z unitami i katolikami, osobista krzywda Chmielnickiego. Cele: autonomia Ukrainy i przywileje dla Kozaków. Powstańcy wygrali pod Żółtymi Wodami i Korsuniem (1648), a Jan Kazimierz zwyciężył pod Beresteczkiem (1651). W 1654 r. w Perejasławiu Kozacy poddali się carowi, co wywołało wojnę z Rosją.

32.Wojny z Turcją w XVII w.

Przyczyny: spory o wpływy w Mołdawii, wyprawy Kozaków na ziemie tureckie i najazdy Tatarów krymskich. Pod Cecorą (1620) zginął hetman Stanisław Żółkiewski, a w 1621 r. obroniono się pod Chocimiem. W 1672 r. Turcy zdobyli Kamieniec Podolski i w pokoju w Buczaczu zabrali Podole. Hetman Jan Sobieski wygrał pod Chocimiem (1673), a jako król Jan III dowodził odsieczą Wiednia (1683), gdzie pokonał wojska Kara Mustafy. Pokój w Karłowicach (1699) zwrócił Rzeczypospolitej Podole z Kamieńcem.

33.Monarchia absolutna i monarchia parlamentarna

W monarchii absolutnej władca skupia całą władzę (ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą) i uważa, że otrzymał ją od Boga. Wzorem była Francja Ludwika XIV: nie zwoływał Stanów Generalnych, rządził przez urzędników, utrzymywał stałą armię, rezydował w Wersalu, a minister Colbert prowadził politykę merkantylizmu. W Anglii po 1688 r. powstała monarchia parlamentarna: Deklaracja praw (1689) dała parlamentowi stanowienie praw i zgodę na podatki i armię. W XVIII w. w Prusach, Austrii i Rosji panował absolutyzm oświecony.

34.Oświecenie w Europie

Epoka XVIII w., która wierzyła w rozum, naukę i postęp oraz krytykowała przesądy i nietolerancję. John Locke głosił prawa naturalne (życie, wolność, własność) i umowę społeczną, Monteskiusz w dziele „O duchu praw” trójpodział władzy, Jean-Jacques Rousseau w „Umowie społecznej” suwerenność ludu, a Wolter tolerancję religijną. Denis Diderot wydawał „Encyklopedię”. Nauka korzystała z odkryć Izaaka Newtona, a w sztuce panował klasycyzm. Adam Smith uzasadniał wolny rynek, a w Anglii zaczęła się rewolucja przemysłowa.

35.Czasy saskie (1697-1763)

Panowanie Augusta II Mocnego i Augusta III z saskiej dynastii Wettynów. W wojnie północnej (1700-1721) Szwedzi osadzili na tronie Stanisława Leszczyńskiego, a po klęsce Szwecji pod Połtawą (1709) wrócił August II. Sejm niemy (1717), obradujący pod naciskiem cara Piotra I, ograniczył armię. W 1733 r. wojska rosyjskie osadziły na tronie Augusta III, a większość sejmów zrywano. Próby reform: Stanisław Konarski założył Collegium Nobilium (1740) i krytykował liberum veto, bracia Załuscy otworzyli bibliotekę publiczną w Warszawie (1747).

36.Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych (1775-1783)

Przyczyny: Wielka Brytania nakładała na 13 kolonii podatki bez zgody ich mieszkańców, którzy nie mieli posłów w parlamencie; protestem była herbatka bostońska (1773). 4 lipca 1776 r. ogłoszono Deklarację niepodległości (Thomas Jefferson). Po zwycięstwie pod Saratogą (1777) zawarto sojusz z Francją, a Yorktown (1781) rozstrzygnęło wojnę. Konstytucja z 1787 r. utworzyła republikę federalną z trójpodziałem władzy (prezydent, Kongres, Sąd Najwyższy). Walczyli tu Polacy: Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski.

37.Pierwsze reformy Stanisława Augusta, konfederacja barska i I rozbiór

Stanisław August Poniatowski został królem w 1764 r. dzięki poparciu Katarzyny II. Założył Szkołę Rycerską (1765) i wspierał reformy skarbu i wojska. Rosja narzuciła prawa kardynalne (1768) z wolną elekcją i liberum veto. Konfederacja barska (1768-1772) walczyła z Rosją w obronie niepodległości i wiary katolickiej; jej klęska ułatwiła I rozbiór (1772) przez Rosję, Prusy i Austrię. W 1773 r. powstała Komisja Edukacji Narodowej, pierwszy w Europie urząd do spraw oświaty, a w 1775 r. Rada Nieustająca.

38.Sejm Wielki i Konstytucja 3 maja

Sejm Wielki (Czteroletni, 1788-1792) uchwalił m.in. zwiększenie armii, podatek ofiary dziesiątego grosza, zniesienie Rady Nieustającej i prawo o miastach (1791). 3 maja 1791 r. przyjął Konstytucję, pierwszą w Europie i drugą na świecie, przygotowaną m.in. przez Stanisława Augusta, Ignacego Potockiego i Hugona Kołłątaja. Wprowadzała trójpodział władzy i monarchię dziedziczną, znosiła liberum veto, wolną elekcję i konfederacje, rząd powierzała Straży Praw, a chłopów brała pod opiekę prawa.

39.Konfederacja targowicka i wojna w obronie Konstytucji (1792)

Przeciwnicy Konstytucji 3 maja (Szczęsny Potocki, Ksawery Branicki, Seweryn Rzewuski) zawiązali konfederację w Petersburgu, ogłosili ją w Targowicy w maju 1792 r. i poprosili Katarzynę II o pomoc. Wojska rosyjskie wkroczyły do Polski; książę Józef Poniatowski zwyciężył pod Zieleńcami (dla jego żołnierzy ustanowiono order Virtuti Militari), a Tadeusz Kościuszko bronił się pod Dubienką. Król przystąpił do Targowicy i wojna się skończyła. W 1793 r. Rosja i Prusy dokonały II rozbioru, zatwierdzonego przez sejm w Grodnie.

40.Powstanie kościuszkowskie (1794) i upadek Rzeczypospolitej

24 marca 1794 r. Tadeusz Kościuszko złożył przysięgę na Rynku Głównym w Krakowie jako Naczelnik. Pod Racławicami kosynierzy pomogli pokonać Rosjan; wybuchły powstania w Warszawie (Jan Kiliński) i Wilnie. Uniwersał połaniecki zmniejszał pańszczyznę i dawał chłopom wolność osobistą. Po klęsce pod Maciejowicami (Kościuszko w niewoli) i zdobyciu Pragi przez Rosjan powstanie upadło, a w 1795 r. nastąpił III rozbiór. Przyczyny upadku: wewnętrzne (liberum veto, słaba władza i armia, prywata magnatów) i zewnętrzne (silni sąsiedzi, ingerencja Rosji).