Lubelski Konkurs Historyczny - starożytność i średniowiecze

1.Rewolucja neolityczna

Przejście od koczowniczego trybu życia łowców i zbieraczy do osiadłego życia rolników i hodowców. Zaczęła się ok. 12 tys. lat temu (ok. 10 tys. lat p.n.e.) na Bliskim Wschodzie, w Żyznym Półksiężycu. Koczownicy wędrowali za zwierzętami i pożywieniem, mieszkali w szałasach i jaskiniach. Rolnicy uprawiali zboża (pszenicę, jęczmień), hodowali kozy, owce i bydło, budowali stałe osady, lepili naczynia z gliny i tkali. Nadwyżki żywności pozwoliły na wzrost liczby ludności, podział pracy i handel.

2.Mezopotamia

Kraina między Tygrysem i Eufratem (dziś głównie Irak), jedna z najstarszych cywilizacji. Sumerowie w IV tysiącleciu p.n.e. założyli tam miasta-państwa (np. Ur, Uruk), budowali kanały nawadniające i świątynie na schodkowych wieżach, czyli zigguratach. Pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. wynaleźli pismo klinowe, odciskane rylcem na glinianych tabliczkach. W XVIII w. p.n.e. król Babilonu Hammurabi ogłosił kodeks praw wyryty na kamiennej steli; kary opierały się na zasadzie odwetu i zależały od pozycji społecznej poszkodowanego.

3.Starożytny Egipt

Państwo nad Nilem, zjednoczone ok. 3000 r. p.n.e.; rolnictwo zależało od corocznych wylewów rzeki, które użyźniały pola mułem. Władzę absolutną sprawował faraon, uważany za boga; pomagali mu kapłani i urzędnicy (pisarze), a większość ludności stanowili chłopi. Egipcjanie byli politeistami (czcili m.in. Ra, Ozyrysa i Izydę) i wierzyli w życie po śmierci, dlatego mumifikowali zmarłych. Faraonom budowano grobowce w kształcie piramid; największe stoją w Gizie. Pisano hieroglifami, m.in. na papirusie.

4.Izrael i monoteizm

Monoteizm to wiara w jednego Boga, a politeizm - w wielu bogów (jak w Egipcie, Grecji i Rzymie). Starożytni Izraelici (Hebrajczycy) czcili jednego Boga - Jahwe. Według Biblii przodkiem narodu był Abraham, a Mojżesz wyprowadził Izraelitów z niewoli egipskiej i otrzymał od Boga Dekalog, czyli dziesięć przykazań. Za królów Dawida i Salomona (X w. p.n.e.) stolicą była Jerozolima, gdzie Salomon zbudował świątynię. Świętą księgą judaizmu jest Biblia hebrajska, którą chrześcijanie nazywają Starym Testamentem.

5.Polis - Ateny i Sparta

Polis to greckie miasto-państwo z własnymi prawami, władzami i wojskiem. W Atenach od reform Klejstenesa (koniec VI w. p.n.e.) działała demokracja, która rozkwitła za Peryklesa w V w. p.n.e. Najważniejsze decyzje podejmowało zgromadzenie ludowe, w którym głosowali wszyscy pełnoprawni obywatele: dorośli, wolni mężczyźni z rodziców Ateńczyków; kobiety, niewolnicy i przybysze (metojkowie) nie mieli praw politycznych. W Sparcie rządzili dwaj królowie i rada starszych (geruzja), obywatele (spartiaci) od dziecka szkolili się na żołnierzy, a ziemię uprawiali heloci.

6.Republika rzymska i cesarstwo rzymskie

Według legendy Rzym założono w 753 r. p.n.e. Ok. 509 r. p.n.e. Rzymianie wygnali króla i utworzyli republikę: rządzili dwaj konsulowie wybierani na rok, radził senat, prawa uchwalały zgromadzenia obywateli, a plebejuszy chronili trybuni ludowi. W 27 r. p.n.e. Oktawian August przejął pełnię władzy i zaczęło się cesarstwo. W 395 r. państwo podzielono na część zachodnią i wschodnią. W 476 r. wódz germański Odoaker zdetronizował ostatniego cesarza zachodniego, Romulusa Augustulusa - to umowny koniec starożytności.

7.Kultura antyczna

Grecy stworzyli filozofię (Sokrates, Platon, Arystoteles) i teatr: z obrzędów ku czci Dionizosa wyrosły tragedia (np. Sofokles) i komedia. Od 776 r. p.n.e. co cztery lata w Olimpii odbywały się igrzyska olimpijskie ku czci Zeusa, a na czas zawodów ogłaszano rozejm. Grecka architektura to świątynie z kolumnami w porządkach doryckim, jońskim i korynckim (Partenon na Akropolu). Rzymianie rozwinęli prawo rzymskie (od Prawa XII tablic), podstawę prawa wielu państw Europy, oraz budowali drogi, akwedukty, amfiteatry (Koloseum) i Panteon.

8.Chrześcijaństwo i edykt mediolański (313 r.)

Chrześcijaństwo to religia monoteistyczna oparta na nauce Jezusa z Nazaretu, który w I w. nauczał w rządzonej przez Rzymian Palestynie i zginął ukrzyżowany. Chrześcijanie wierzą, że Jezus jest Synem Bożym i zmartwychwstał. Naukę szerzyli apostołowie, m.in. Piotr i Paweł; spisano ją w Nowym Testamencie. Chrześcijan prześladowano, bo odmawiali czci cesarzowi i bogom rzymskim. W 313 r. cesarz Konstantyn Wielki wydał edykt mediolański, który dał chrześcijanom swobodę wyznania. Pod koniec IV w. chrześcijaństwo stało się religią państwową.

9.Cesarstwo bizantyjskie (Bizancjum)

Cesarstwo wschodniorzymskie ze stolicą w Konstantynopolu; przetrwało do 1453 r., gdy zdobyli je Turcy. Cesarz Justynian Wielki (VI w.) odzyskał część ziem dawnego cesarstwa zachodniego (m.in. Italię), kazał zebrać prawo rzymskie w Kodeksie Justyniana i zbudować kościół Hagia Sophia. Sztukę bizantyjską tworzyły mozaiki i ikony. W 1054 r. doszło do schizmy wschodniej: chrześcijaństwo podzieliło się na Kościół zachodni, katolicki (zwierzchnik - papież, liturgia po łacinie), i wschodni, prawosławny (patriarcha Konstantynopola, liturgia po grecku).

10.Mahomet i islam

Islam to religia monoteistyczna, którą w VII w. zaczął głosić w Arabii Mahomet, urodzony ok. 570 r. w Mekce. Wyznawcy, czyli muzułmanie, czczą jednego Boga - Allaha, a Mahometa uważają za jego proroka. W 622 r. Mahomet przeniósł się z Mekki do Medyny (hidżra) - od tego roku muzułmanie liczą lata. Świętą księgą islamu jest Koran. Pięć filarów islamu to: wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie, jałmużna, post w miesiącu ramadan i pielgrzymka do Mekki. Muzułmanie modlą się w meczetach.

11.Podboje arabskie

Po śmierci Mahometa (632 r.) Arabowie w VII i VIII w. podbili m.in. Syrię, Palestynę, Persję, Egipt i Afrykę Północną, a w 711 r. wkroczyli na Półwysep Iberyjski. W 732 r. Frankowie pod wodzą Karola Młota zatrzymali ich pod Poitiers. Podboje szerzyły islam i stworzyły wielkie państwo kalifów. Cywilizacja muzułmańska wpłynęła na Europę: przez Hiszpanię i Sycylię dotarły cyfry zwane arabskimi (zapożyczone z Indii), algebra, wiedza medyczna i astronomiczna, papier oraz przekłady dzieł greckich filozofów, m.in. Arystotelesa.

12.Karol Wielki i państwo Franków

Karol Wielki z dynastii Karolingów był od 768 r. królem państwa Franków i podbojami (m.in. Sasów i Longobardów) objął władzą większość Europy Zachodniej. W Boże Narodzenie 800 r. papież Leon III koronował go w Rzymie na cesarza. Państwo dzielił na hrabstwa, a pogranicza na marchie; główną siedzibą był Akwizgran. Wspierał szkoły i przepisywanie ksiąg. Jego wnukowie podzielili państwo w traktacie w Verdun (843 r.): Karol Łysy dostał część zachodnią, Ludwik Niemiecki - wschodnią, Lotar - środkową z tytułem cesarza. Z części zachodniej i wschodniej wyrosły Francja i Niemcy.

13.Cesarstwo Ottona I i spór o inwestyturę

Otton I, król Niemiec, w 955 r. pokonał Węgrów nad rzeką Lech, a w 962 r. koronował się w Rzymie na cesarza; powstało cesarstwo, później zwane Świętym Cesarstwem Rzymskim. Cesarze i papieże rywalizowali o pierwszeństwo w świecie chrześcijańskim. Spór o inwestyturę, czyli o prawo do mianowania biskupów, toczyli papież Grzegorz VII i cesarz Henryk IV. Papież obłożył cesarza klątwą, a ten w 1077 r. przybył jako pokutnik do Canossy. Spór zakończył kompromis - konkordat wormacki (1122 r.).

14.Krucjaty

Wyprawy krzyżowe rycerstwa zachodniej Europy, których głównym celem było odzyskanie z rąk muzułmanów Ziemi Świętej z Jerozolimą. Do pierwszej krucjaty wezwał papież Urban II na synodzie w Clermont (1095 r.); w 1099 r. krzyżowcy zdobyli Jerozolimę i założyli w Palestynie państwa krzyżowe. Powstały wtedy zakony rycerskie: templariusze, joannici i Krzyżacy. Ostatnią twierdzę krzyżowców, Akkę, muzułmanie zdobyli w 1291 r. Krucjaty ożywiły handel ze Wschodem, na którym bogaciły się m.in. Wenecja i Genua.

15.System lenny (feudalizm) i stany

System lenny to układ zależności, w którym senior nadawał wasalowi lenno - najczęściej ziemię - w zamian za wierność, radę i służbę wojskową; wasal składał seniorowi hołd lenny. Na szczycie hierarchii stał król, niżej możni (książęta, hrabiowie), a najniżej rycerze. We Francji obowiązywała zasada: wasal mojego wasala nie jest moim wasalem. Stan to grupa społeczna o odrębnych prawach i obowiązkach; zwykle dziedziczna, poza duchowieństwem. W średniowieczu byli to: duchowieństwo (modliło się), rycerstwo (walczyło), chłopi (pracowali na roli), a z czasem mieszczaństwo.

16.Średniowieczne miasto i wieś

Miasto otaczały mury z bramami; w centrum był rynek z ratuszem, a obok kościół. Mieszczanie mieli samorząd: radę z burmistrzem na czele i ławę (sąd) z wójtem. Rzemieślnicy łączyli się w cechy, a kupcy w gildie, które pilnowały jakości towarów i cen. Na wsi żyła większość ludności - chłopi, którzy stosowali trójpolówkę (ozimina, jarzyna, ugór) i płacili panu rentę feudalną: daninę w płodach rolnych, czynsz w pieniądzu albo pracę na pańskim polu (pańszczyznę). Wsią zarządzał sołtys.

17.Kultura rycerska

Wzór rycerza średniowiecznego wymagał odwagi, wierności seniorowi i danemu słowu, obrony wiary, słabszych i kobiet oraz dbania o honor. Chłopiec służył jako paź i giermek, a potem był pasowany na rycerza. Rycerze ćwiczyli walkę w turniejach i używali herbów. Ideał rycerza opiewała literatura, np. „Pieśń o Rolandzie”, a w Polsce wzorem był Zawisza Czarny z Garbowa. Kultura miejska ceniła inne wartości: pracowitość, oszczędność, praktyczną wiedzę (liczenie, pisanie) i zysk z handlu i rzemiosła.

18.Styl romański i styl gotycki

Styl romański (XI-XII w., w Polsce do XIII w.): grube mury, małe okna, półkoliste łuki, masywne filary i sklepienia kolebkowe; budowle przypominały twierdze. Przykłady w Polsce: kolegiata w Tumie pod Łęczycą, Drzwi Gnieźnieńskie, donżon na wzgórzu zamkowym w Lublinie. Styl gotycki (od XII w., z Francji): ostre łuki, sklepienia krzyżowo-żebrowe, przypory, wysokie i smukłe wieże, duże okna z witrażami, rozety. Przykłady: katedra Notre-Dame w Paryżu, katedra na Wawelu, zamek w Malborku, Kaplica Trójcy Świętej na Zamku Lubelskim.

19.Zakony i uniwersytety

Kościół prowadził szkoły, szpitale i przytułki, a w klasztornych skryptoriach przepisywano księgi. Benedyktyni (reguła św. Benedykta z Nursji, VI w.) łączyli modlitwę z pracą, cystersi upowszechniali nowe metody uprawy ziemi, a zakony żebracze - franciszkanie i dominikanie (XIII w.) - żyły w ubóstwie i głosiły kazania w miastach. Od przełomu XI i XII w. powstawały uniwersytety, m.in. w Bolonii i Paryżu. Uczono na nich sztuk wyzwolonych, prawa, medycyny i teologii, a wykłady odbywały się po łacinie.

20.Mieszko I i chrzest Polski (966 r.)

Mieszko I (ok. 960-992) to pierwszy historyczny władca Polan z dynastii Piastów; ośrodkami jego państwa były m.in. Gniezno i Poznań. W 965 r. poślubił czeską księżniczkę Dobrawę, a w 966 r. przyjął chrzest za pośrednictwem Czech. Chrzest wzmocnił jego władzę, osłabił pretekst do najazdów pod hasłem nawracania pogan i włączył państwo w krąg kultury łacińskiej: przyszli duchowni, pismo i budowle murowane. W 968 r. powstało biskupstwo w Poznaniu. Mieszko przyłączył Pomorze i Śląsk, a ok. 991 r. oddał państwo pod opiekę papieża (dokument Dagome iudex).

21.Bolesław Chrobry

Syn Mieszka I, książę od 992 r. W 997 r. wysłał z misją do pogańskich Prusów biskupa Wojciecha, który tam zginął i wkrótce został ogłoszony świętym. W 1000 r. na zjazd gnieźnieński do grobu św. Wojciecha przybył cesarz Otton III; utworzono arcybiskupstwo w Gnieźnie oraz biskupstwa w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Chrobry toczył wojny z Niemcami zakończone pokojem w Budziszynie (1018 r.), który zostawił mu Łużyce i Milsko; w 1018 r. wyprawił się też na Kijów i zajął Grody Czerwieńskie. W 1025 r. koronował się na pierwszego króla Polski.

22.Społeczeństwo Polski pierwszych Piastów

Na czele państwa stał książę - najwyższy wódz, sędzia i pan ziemi. Rządził z pomocą drużyny, czyli zbrojnego oddziału utrzymywanego na swój koszt. Niżej byli możni (właściciele wielkich majątków i urzędnicy) oraz rycerze, a większość ludności stanowili chłopi, wolni i niewolni. Obowiązywało prawo książęce: ludność płaciła daniny (w zbożu, bydle, miodzie, futrach) i wykonywała posługi, np. budowę grodów, strzeżenie ich i przewóz. Przy grodach powstawały osady służebne, których mieszkańcy wytwarzali dla księcia określone towary, np. Kowale, Szczytniki.

23.Kryzys i odbudowa monarchii piastowskiej w XI w.

Syn Chrobrego Mieszko II (król od 1025 r.) walczył z sąsiadami i z braćmi, a państwo straciło część ziem. W latach 30. XI w. wybuchł bunt ludności, a pod koniec tej dekady czeski książę Brzetysław złupił Gniezno i Poznań. Kazimierz Odnowiciel, syn Mieszka II, wrócił do kraju, uczynił Kraków głównym ośrodkiem władzy, odzyskał Mazowsze i Śląsk oraz odbudował organizację Kościoła. Jego syn Bolesław Śmiały (Szczodry) w 1076 r. koronował się na króla, ale po skazaniu na śmierć biskupa krakowskiego Stanisława (1079 r.) musiał uciekać z kraju.

24.Bolesław Krzywousty

Książę Polski od 1102 r. do 1138 r., syn Władysława Hermana. Początkowo dzielił władzę z przyrodnim bratem Zbigniewem, którego potem wygnał. W 1109 r. odparł najazd króla niemieckiego Henryka V (obrona Głogowa). Przyłączył Pomorze Gdańskie, a książę Pomorza Zachodniego uznał jego zwierzchnictwo; wspierał chrystianizację Pomorza. Przed śmiercią ogłosił testament (1138 r.): podzielił kraj między synów i wprowadził zasadę senioratu - najstarszy z rodu (senior) miał rządzić dzielnicą senioralną z Krakowem i sprawować zwierzchnią władzę nad całym państwem.

25.Rozbicie dzielnicowe

Okres od śmierci Bolesława Krzywoustego (1138 r.) do koronacji Władysława Łokietka (1320 r.), gdy Polska dzieliła się na dzielnice rządzone przez różnych Piastów. Przyczyny: testament Krzywoustego, walki książąt o Kraków, dążenie możnych do wpływów w dzielnicach. Zasada senioratu szybko upadła, a dzielnice dzieliły się na coraz mniejsze. Skutki: osłabienie kraju, utrata ziem (m.in. Pomorza Zachodniego i ziemi lubuskiej), najazdy z zewnątrz, ale też rozwój gospodarczy dzielnic. Jedność podtrzymywały dynastia, język i wspólna archidiecezja gnieźnieńska.

26.Kolonizacja na prawie niemieckim

Ruch osadniczy w XIII-XIV w.: książęta i inni właściciele ziemi sprowadzali osadników z Niemiec, a potem także miejscowych chłopów, by zagospodarować puszcze i nieużytki. Zakładaniem (lokacją) wsi lub miasta kierował zasadźca, który zostawał sołtysem we wsi albo wójtem w mieście. Osadnicy dostawali na kilka lat wolniznę (zwolnienie z opłat), a potem płacili stały czynsz zamiast wielu danin i posług. Lokowane wsie i miasta miały samorząd i własne sądy. Upowszechniły się pług i trójpolówka. Na prawie niemieckim lokowano m.in. Wrocław, Poznań i Kraków (1257 r.).

27.Krzyżacy w Prusach (1226 r.) i bitwa pod Legnicą (1241 r.)

W 1226 r. książę Konrad Mazowiecki sprowadził zakon krzyżacki do walki z pogańskimi Prusami i nadał mu ziemię chełmińską. Krzyżacy podbili Prusów i stworzyli własne państwo; w latach 1308-1309 zajęli Pomorze Gdańskie, a w 1309 r. przenieśli stolicę do Malborka. W XIII w. ziemie polskie najeżdżali też Mongołowie (Tatarzy). 9 kwietnia 1241 r. pod Legnicą pokonali oni rycerstwo polskie; w bitwie zginął książę śląski Henryk Pobożny, który zmierzał do zjednoczenia kraju.

28.Zjednoczenie Polski na przełomie XIII i XIV w.

Ważnym krokiem ku zjednoczeniu była koronacja księcia wielkopolskiego Przemysła II w Gnieźnie w 1295 r.; rok później został on zamordowany. Następnie władzę w Wielkopolsce i Małopolsce zdobył czeski król Wacław II, koronowany w Gnieźnie w 1300 r. Książę Władysław Łokietek po śmierci Wacława II opanował Kraków (1306 r.), utracił jednak Pomorze Gdańskie na rzecz Krzyżaków. W 1320 r. Łokietek koronował się na króla Polski w Krakowie, w katedrze na Wawelu. W 1331 r. stoczył z Krzyżakami bitwę pod Płowcami.

29.Kazimierz Wielki

Ostatni król z dynastii Piastów (1333-1370), syn Łokietka. W 1335 r. czeski król Jan Luksemburski zrzekł się praw do polskiej korony, a Kazimierz zgodził się zrezygnować ze Śląska (formalnie w 1339 r.). Pokój kaliski z Krzyżakami (1343 r.) przywrócił Polsce Kujawy i ziemię dobrzyńską. Kazimierz przyłączył Ruś Halicką, a Mazowsze uznało jego zwierzchnictwo. W kraju spisał statuty (prawo ziemskie osobno dla Wielkopolski i Małopolski), wprowadził grosz krakowski, lokował miasta, budował zamki i mury miejskie, m.in. Zamek Lubelski. W 1364 r. założył Akademię Krakowską.

30.Ludwik Węgierski i przywilej koszycki (1374 r.)

Ludwik Węgierski z dynastii Andegawenów, siostrzeniec Kazimierza Wielkiego, był królem Węgier, a od 1370 r. także królem Polski. Nie miał synów, więc w 1374 r. w Koszycach wydał szlachcie przywilej w zamian za zgodę, by po nim tron objęła jedna z jego córek. Przywilej koszycki zwolnił szlachtę z większości podatków (zostało poradlne - 2 grosze z łanu chłopskiego), obiecał, że urzędy w ziemiach dostanie miejscowa szlachta, i wynagrodzenie za wyprawy wojenne poza granice kraju. Uznaje się go za pierwszy przywilej generalny, czyli nadany całej szlachcie.

31.Jadwiga i unia w Krewie (1385 r.)

Jadwiga, córka Ludwika Węgierskiego, w 1384 r. została koronowana w Krakowie na króla Polski. Panowie małopolscy wybrali jej na męża wielkiego księcia litewskiego Jagiełłę. W 1385 r. w Krewie Jagiełło zobowiązał się przyjąć chrzest wraz z Litwą, połączyć Litwę z Koroną, odzyskać utracone ziemie i uwolnić polskich jeńców. Oba państwa łączyło zagrożenie ze strony Krzyżaków. W 1386 r. Jagiełło przyjął chrzest, poślubił Jadwigę i został koronowany, a od 1387 r. chrystianizowano Litwę. Klejnoty zapisane przez Jadwigę posłużyły do odnowienia Akademii Krakowskiej (1400 r.).

32.Władysław Jagiełło i bitwa pod Grunwaldem (1410 r.)

Wielka wojna z zakonem krzyżackim (1409-1411) wybuchła po powstaniu na Żmudzi przeciw Krzyżakom, które wsparła Litwa. 15 lipca 1410 r. pod Grunwaldem wojska polskie i litewskie (także z oddziałami ruskimi i tatarskimi) pod wodzą króla Władysława Jagiełły i wielkiego księcia Witolda pokonały Krzyżaków; zginął wielki mistrz Ulrich von Jungingen. Nie udało się jednak zdobyć Malborka. I pokój toruński (1411 r.) zwrócił Polsce ziemię dobrzyńską, a Litwie Żmudź na czas życia Jagiełły i Witolda; Zakon zapłacił wysokie odszkodowanie.

33.Wojna trzynastoletnia (1454-1466)

W 1454 r. Związek Pruski - organizacja szlachty i miast z państwa krzyżackiego - wypowiedział posłuszeństwo Zakonowi i poprosił króla Kazimierza Jagiellończyka o przyłączenie Prus do Polski. Król wydał akt inkorporacji Prus i rozpoczął wojnę. Po klęsce pod Chojnicami (1454 r.) Polska oparła się na wojskach zaciężnych; opanowała Malbork (1457 r.) i wygrała pod Świecinem (1462 r.). II pokój toruński (1466 r.) dał Polsce Pomorze Gdańskie, ziemię chełmińską, Malbork, Elbląg i Warmię (Prusy Królewskie), a reszta państwa zakonnego stała się lennem Polski.

34.Monarchia stanowa i przywileje szlacheckie

Monarchia stanowa to państwo, w którym król rządzi, ale stany (zwłaszcza szlachta i duchowieństwo) współdecydują o sprawach kraju na zjazdach i sejmach. W XIV-XV w. szlachta zdobywała przywileje: koszycki (1374 r.), jedlneńsko-krakowski (1430-1433) - szlachcica nie wolno uwięzić bez wyroku sądu, i cerekwicko-nieszawski (1454 r.) - pospolite ruszenie i nowe podatki wymagały zgody sejmików. Od 1493 r. obradował dwuizbowy sejm walny (izba poselska i senat). Konstytucja nihil novi (1505 r., Radom) zakazała królowi zmian prawa bez zgody obu izb - to umowny początek demokracji szlacheckiej.

35.Jan Matejko

Najsłynniejszy polski malarz historyczny (1838-1893), urodzony i zmarły w Krakowie; od 1873 r. dyrektor Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie, nauczyciel m.in. Jacka Malczewskiego i Stanisława Wyspiańskiego. W czasie zaborów malował wielkie sceny z dziejów Polski, które miały krzepić serca rodaków. Dziejów do końca XV w. dotyczą m.in.: „Bitwa pod Grunwaldem” (1878) - zwycięstwo nad Krzyżakami w 1410 r., i „Dziewica Orleańska” (1886) - wjazd Joanny d'Arc do Reims w 1429 r., największe płótno Matejki.

36.Poczet królów i książąt polskich

Cykl 44 rysunków ołówkiem, portretów władców Polski, który Jan Matejko wykonał w latach 1890-1892 na zamówienie wiedeńskiego wydawcy Maurycego Perlesa. Wśród portretów są cztery kobiety: Dobrawa, Rycheza Lotaryńska, Jadwiga Andegaweńska i Anna Jagiellonka. Życiorysy władców do wydania opracowali historycy, m.in. Stanisław Smolka. Po śmierci artysty ukazała się wersja kolorowana. W 1916 r. rysunki odkupił od wydawcy Bolesław Orzechowicz i podarował je muzeum we Lwowie. Po II wojnie światowej rysunki trafiły do Muzeum Narodowego we Wrocławiu, gdzie są przechowywane i rzadko pokazywane.

37.„Bitwa pod Grunwaldem” Jana Matejki

Obraz olejny Jana Matejki malowany w latach 1872-1878, jedno z największych dzieł artysty (ok. 4,3 na 9,9 m). Przedstawia zwycięstwo wojsk polsko-litewskich nad Krzyżakami 15 lipca 1410 r.; w centrum widać wielkiego księcia litewskiego Witolda w czerwonym żupanie. Matejko namalował go w czasie zaborów, by przypominać Polakom o dawnej potędze państwa i dodawać im otuchy. Obraz jest przechowywany w Muzeum Narodowym w Warszawie.

38.Bogurodzica

Najstarsza znana polska pieśń religijna, uważana też za najstarszy zachowany polski utwór poetycki. Jej autor jest nieznany, a najstarsze zachowane zapisy pochodzą z początku XV w. To modlitwa do Matki Bożej (Bogurodzicy) i do Jezusa z prośbą o wstawiennictwo i łaskę. Pełniła rolę pieśni rycerskiej, śpiewanej przed bitwą, i pieśni ojczystej, czyli hymnu. Według tradycji rycerstwo polskie śpiewało ją przed bitwą pod Grunwaldem w 1410 r.

39.Zamek Lubelski

Zespół zamkowy na wzgórzu w Lublinie. Najstarsza budowla to romański donżon - wieża z ok. połowy XIII w., wysoka na ok. 20 m. W I połowie XIV w. Kazimierz Wielki wzniósł tu gotycki zamek, w którego obrębie powstała Kaplica Trójcy Świętej. W 1569 r. na zamku obradował sejm, który zawarł unię lubelską. Zniszczony w XVII w. zamek popadł w ruinę i został rozebrany (zostały m.in. donżon i kaplica); obecny budynek neogotycki (1824-1826) przez 128 lat był więzieniem. Dziś mieści się tu Muzeum Narodowe w Lublinie, w którym można zobaczyć m.in. obraz Matejki „Unia lubelska”.

40.Kaplica Trójcy Świętej na Zamku Lubelskim

Gotycka, dwukondygnacyjna kaplica zamkowa w Lublinie z II połowy XIV w. Jej wnętrze pokrywają malowidła rusko-bizantyjskie, ufundowane przez króla Władysława Jagiełłę. Napis fundacyjny w języku starocerkiewnosłowiańskim podaje, że malowanie zakończono 10 sierpnia 1418 r.; głównym malarzem był mistrz Andrzej. Wśród fresków są wizerunki Jagiełły - jedyne podobizny króla wykonane za jego życia. Malowidła odkrył w 1899 r. Józef Smoliński. Kaplica łączy sztukę Wschodu (malowidła w stylu prawosławnym) i Zachodu (gotycka świątynia katolicka).