Zachodniopomorski Konkurs Historyczny - starożytność i średniowiecze

1.Koczowniczy tryb życia

Sposób życia ludzi w paleolicie (epoce kamienia łupanego), czyli przez większość dziejów człowieka. Ludzie żyli w niewielkich grupach i wędrowali za zwierzętami oraz w poszukiwaniu jadalnych roślin. Utrzymywali się z łowiectwa, zbieractwa i rybołówstwa, nie uprawiali ziemi. Mieszkali w jaskiniach, szałasach i namiotach ze skór, które łatwo było przenieść. Używali narzędzi z kamienia łupanego, kości i drewna, znali ogień. Koczowniczy tryb życia prowadzili także później pasterze, którzy wędrowali ze stadami od pastwiska do pastwiska.

2.Osiadły tryb życia i rewolucja neolityczna

Rewolucja neolityczna to przejście od łowiectwa i zbieractwa do rolnictwa i hodowli. Zaczęła się ok. 12 tys. lat temu (ok. 10 tys. lat p.n.e.) na Bliskim Wschodzie, w tzw. Żyznym Półksiężycu. Ludzie zaczęli uprawiać zboża (pszenicę, jęczmień), udomowili zwierzęta (kozy, owce, bydło) i zamieszkali w stałych osadach. Rozwinęły się garncarstwo, tkactwo i obróbka kamienia gładzonego. Nadwyżki żywności pozwoliły na wzrost liczby ludności, podział pracy, wymianę handlową i powstanie pierwszych miast.

3.Mezopotamia

Kraina między rzekami Tygrys i Eufrat (dziś głównie Irak), jedna z pierwszych cywilizacji rzecznych Bliskiego Wschodu, część Żyznego Półksiężyca. W IV tysiącleciu p.n.e. Sumerowie zbudowali tam miasta-państwa (np. Ur, Uruk), kanały nawadniające i świątynie na schodkowych wieżach, czyli zigguratach. Wynaleźli pismo klinowe, pisane rylcem na glinianych tabliczkach. W XVIII w. p.n.e. król Babilonu Hammurabi spisał kodeks praw oparty na zasadzie odwetu: kara miała odpowiadać szkodzie i zależała od pozycji społecznej.

4.Cywilizacja doliny Indusu i starożytne Indie

Ok. połowy III tysiąclecia p.n.e. w dolinie Indusu (dziś głównie Pakistan) istniały duże, planowo zbudowane miasta, np. Mohendżo-Daro i Harappa, z prostymi ulicami i kanalizacją. Później w Indiach ukształtował się hinduizm i podział społeczeństwa na dziedziczne grupy - warny i kasty: bramini (kapłani), wojownicy, kupcy i rolnicy oraz służący. W VI-V w. p.n.e. Budda zapoczątkował buddyzm. Z Indii pochodzi zapis cyfr z zerem, który Europa przejęła od Arabów (stąd nazwa cyfry arabskie).

5.Starożytne Chiny

Cywilizacja Dalekiego Wschodu, która powstała w dorzeczu Huang He (Żółtej Rzeki), a potem objęła też dorzecze Jangcy. Rządzili nią władcy z kolejnych dynastii. W 221 r. p.n.e. Qin Shi Huang zjednoczył kraj i został pierwszym cesarzem Chin; kazał rozbudować mury obronne na północy (Wielki Mur), a w pobliżu jego grobowca znaleziono armię terakotowych żołnierzy. Konfucjusz uczył szacunku dla rodziców, starszych i władzy. Chińczycy wynaleźli m.in. papier, wyrób jedwabiu i kompas; jedwab wożono na zachód Jedwabnym Szlakiem.

6.Faraon i państwo egipskie

Egipt powstał w północno-wschodniej Afryce nad Nilem. Coroczne wylewy rzeki zostawiały na polach żyzny muł, dlatego Egipcjanie budowali kanały i zbiorniki, a pracami musiała kierować silna władza. Pod koniec IV tysiąclecia p.n.e. zjednoczono Górny i Dolny Egipt. Władcą był faraon: miał władzę absolutną (nieograniczoną), był najwyższym sędzią, wodzem i kapłanem, uważano go za boga albo syna boga Ra. W jego imieniu państwem zarządzał wezyr z urzędnikami-pisarzami, którzy zbierali podatki w płodach rolnych.

7.Społeczeństwo starożytnego Egiptu

Społeczeństwo miało budowę piramidy. Na szczycie stał faraon, pod nim kapłani i wysocy urzędnicy, a dalej pisarze, którzy znali trudne pismo i prowadzili rachunki państwa. Niżej byli wojownicy, rzemieślnicy i kupcy. Najliczniejszą grupę stanowili chłopi: uprawiali ziemię, oddawali część plonów jako podatek i pracowali przy budowie kanałów oraz piramid. Na samym dole byli niewolnicy, najczęściej jeńcy wojenni. Awans był trudny, ale ułatwiała go umiejętność pisania.

8.Wierzenia i kultura starożytnego Egiptu

Egipcjanie byli politeistami - czcili wielu bogów, np. Ra (boga słońca), Ozyrysa (władcę zaświatów i sędziego zmarłych), Izydę i Horusa. Wierzyli w życie po śmierci, dlatego mumifikowali ciała i budowali grobowce: dla faraonów piramidy (największa to piramida Cheopsa w Gizie), później grobowce w Dolinie Królów. Pisali hieroglifami na papirusie i ścianach świątyń; w XIX w. odczytał je Jean-François Champollion dzięki kamieniowi z Rosetty. Stworzyli kalendarz słoneczny (365 dni) i rozwinęli medycynę oraz geometrię.

9.Państwo starożytnych Izraelitów

Według Biblii praojcem Izraelitów był Abraham, a Mojżesz wyprowadził ich z niewoli egipskiej i poprowadził ku Ziemi Obiecanej - Kanaanu (Palestyny). Ok. XI w. p.n.e. powstało królestwo: pierwszym królem był Saul, Dawid uczynił stolicą Jerozolimę, a jego syn Salomon zbudował w niej świątynię. Po śmierci Salomona państwo rozpadło się na Izrael na północy i Judę na południu. W VI w. p.n.e. Babilończycy zburzyli Jerozolimę i świątynię, a wielu Żydów uprowadzili do niewoli babilońskiej.

10.Religia Izraelitów - monoteizm

Izraelici wyznawali monoteizm, czyli wiarę w jednego Boga - Jahwe. Odróżniało ich to od politeizmu, czyli wiary w wielu bogów, typowego dla Egiptu, Mezopotamii, Grecji i Rzymu. Wierzyli, że Bóg zawarł z nimi przymierze i uczynił ich narodem wybranym. Na górze Synaj Mojżesz otrzymał od Boga Dekalog (Dziesięć Przykazań). Świętą księgą jest Biblia hebrajska (dla chrześcijan Stary Testament), a jej najważniejszą częścią - Tora. Żydzi świętują szabat, dzień odpoczynku, i oczekują Mesjasza.

11.Polis i warunki geograficzne Grecji

Starożytna Grecja leżała na południu Półwyspu Bałkańskiego (z Peloponezem), na wyspach Morza Egejskiego i na wybrzeżach Azji Mniejszej. Góry dzieliły kraj na małe krainy, ziemi uprawnej było mało, a wybrzeże miało wiele zatok. Dlatego Grecy, czyli Hellenowie, tworzyli niezależne miasta-państwa (polis), np. Ateny i Spartę. Polis to miasto z okolicznymi wsiami, z własnymi władzami, prawem i wojskiem. Bliskość morza sprzyjała żegludze, handlowi i zakładaniu kolonii nad Morzem Śródziemnym i Czarnym.

12.Demokracja ateńska (Ateny Peryklesa)

Ustrój, w którym władzę sprawowali obywatele. W Atenach wprowadziły go reformy Klejstenesa pod koniec VI w. p.n.e., a rozkwit nastąpił w V w. p.n.e. za Peryklesa, wybieranego wielokrotnie na stratega. Była to demokracja bezpośrednia: obywatele sami decydowali na zgromadzeniu ludowym (eklezji), które uchwalało prawa i rozstrzygało o wojnie i pokoju. Rada Pięciuset przygotowywała sprawy pod obrady, a sądy przysięgłych sądziły. Ostracyzm pozwalał wygnać na 10 lat polityka groźnego dla demokracji.

13.Społeczeństwo Aten i Sparty

W Atenach pełne prawa polityczne mieli tylko dorośli mężczyźni, synowie obywateli. Metojkowie byli wolnymi przybyszami: płacili podatki, ale nie mogli głosować. Kobiety nie miały praw politycznych, a najniżej stali niewolnicy. Sparta na Peloponezie była państwem wojskowym rządzonym przez dwóch królów, radę starszych (geruzję) i zgromadzenie. Pełne prawa mieli Spartiaci, którzy od 7. roku życia przechodzili surowe wychowanie wojskowe. Periojkowie byli wolni i zajmowali się handlem i rzemiosłem, a heloci uprawiali ziemię Spartiatów.

14.Wierzenia Greków i igrzyska olimpijskie

Grecy byli politeistami. Czcili bogów olimpijskich, którzy według mitów mieszkali na górze Olimp: Zeusa (władcę bogów), Herę, Posejdona (boga morza), Atenę (boginię mądrości), Apollina, Afrodytę i innych. Bogowie wyglądali i zachowywali się jak ludzie, ale byli nieśmiertelni (antropomorfizm). Opowieści o bogach i herosach, np. o Heraklesie, to mitologia. Ku czci Zeusa od 776 r. p.n.e. co cztery lata odbywały się w Olimpii igrzyska olimpijskie, a na ich czas ogłaszano pokój. Przyszłość poznawano w wyroczni w Delfach.

15.Republika rzymska

Rzym leżał nad Tybrem na Półwyspie Apenińskim; według legendy założyli go Romulus i Remus w 753 r. p.n.e. Po wygnaniu królów w 509 r. p.n.e. powstała republika. Na jej czele stało dwóch konsulów wybieranych na rok: dowodzili wojskiem i kierowali państwem. Senat złożony z byłych urzędników decydował o polityce zagranicznej i finansach. Zgromadzenia ludowe wybierały urzędników i uchwalały prawa, a trybuni ludowi bronili plebejuszy. W czasie zagrożenia powoływano dyktatora na najwyżej pół roku.

16.Społeczeństwo rzymskie

Wolni obywatele dzielili się początkowo na patrycjuszy, czyli stare bogate rody, które sprawowały władzę, oraz plebejuszy: rolników, rzemieślników i kupców. Plebejusze przez ok. dwa stulecia walczyli o równe prawa; zdobyli m.in. urząd trybuna ludowego i spisanie prawa na Dwunastu Tablicach (ok. połowy V w. p.n.e.), a w końcu dostęp do wszystkich urzędów. Najniżej stali niewolnicy, głównie jeńcy wojenni, traktowani jak własność pana. Największe powstanie niewolników poprowadził Spartakus (73-71 p.n.e.).

17.Ekspansja Rzymu i wojny punickie

Do pierwszej połowy III w. p.n.e. Rzym podporządkował sobie prawie całą Italię. Potem w trzech wojnach punickich (264-146 p.n.e.) pokonał Kartaginę, która przed pierwszą wojną kontrolowała zachodnią część Sycylii. Kartagiński wódz Hannibal przeszedł ze słoniami przez Alpy i rozbił Rzymian pod Kannami (216 r. p.n.e.), ale ostatecznie Kartagina upadła i została zburzona. Rzym podbił też Grecję, a Juliusz Cezar - Galię. Z podbitych ziem tworzono prowincje, połączone drogami i strzeżone przez legiony.

18.Cesarstwo rzymskie i jego upadek

Po wojnach domowych Oktawian August w 27 r. p.n.e. przejął pełnię władzy i zapoczątkował cesarstwo (pryncypat), choć zachował instytucje republiki. W I-II w. n.e. w imperium panował pokój rzymski (pax romana), a państwo osiągnęło największy zasięg za cesarza Trajana; Morze Śródziemne Rzymianie nazywali naszym morzem. W 395 r. cesarstwo podzielono na zachodnie i wschodnie. Zachodnie upadło w 476 r., gdy germański wódz Odoaker złożył z tronu Romulusa Augustulusa; wschodnie (Bizancjum) przetrwało do 1453 r.

19.Narodziny chrześcijaństwa

Chrześcijaństwo powstało w I w. n.e. w Palestynie, która była wtedy pod władzą Rzymu. Wyrosło z nauczania Jezusa z Nazaretu, Żyda, który głosił miłość Boga i bliźniego, przebaczenie i zbawienie. Uczniowie uznali go za Mesjasza (Chrystusa). Jezus został ukrzyżowany w Jerozolimie za rzymskiego namiestnika Poncjusza Piłata. Apostołowie, m.in. Piotr, głosili, że zmartwychwstał. Nauki Jezusa spisano w Ewangeliach, które wraz z Dziejami Apostolskimi, listami apostołów i Apokalipsą św. Jana tworzą Nowy Testament. Chrześcijaństwo jest religią monoteistyczną.

20.Rozprzestrzenianie się chrześcijaństwa w cesarstwie rzymskim

Nową wiarę szerzyli apostołowie, zwłaszcza św. Paweł z Tarsu, który odbywał podróże misyjne po wschodniej części imperium i pisał listy do gmin chrześcijańskich. Pomagały w tym drogi rzymskie i powszechna znajomość greki oraz łaciny. Chrześcijan, którzy odmawiali czci cesarzowi i bogom, prześladowano, np. za Nerona (64 r.) i Dioklecjana. Edykt mediolański (313 r.) cesarzy Konstantyna Wielkiego i Licyniusza dał im swobodę wyznania. Za Teodozjusza Wielkiego pod koniec IV w. chrześcijaństwo stało się religią państwową, a kultów pogańskich zakazano.

21.Filozofia i nauka starożytnych Greków

Filozofia (umiłowanie mądrości) narodziła się w Grecji. Sokrates prowadził z ludźmi rozmowy i zadawał pytania, aby dojść do prawdy o dobru; Ateńczycy skazali go na śmierć. Jego uczeń Platon założył w Atenach Akademię i uczył, że prawdziwy jest świat idei. Arystoteles, uczeń Platona i nauczyciel Aleksandra Wielkiego, badał przyrodę, logikę i politykę. W nauce zasłynęli Pitagoras i Euklides (matematyka), Archimedes (fizyka), Hipokrates (ojciec medycyny) i Herodot (ojciec historii).

22.Architektura, sztuka i literatura starożytnej Grecji

Grecy budowali świątynie z kolumnami w trzech porządkach: doryckim (prosta głowica, brak bazy), jońskim (głowica ze ślimacznicami, czyli wolutami) i korynckim (głowica z liśćmi akantu). Najsłynniejsza świątynia to Partenon na ateńskim Akropolu, poświęcony Atenie. Rzeźbiarze, np. Fidiasz i Myron (Dyskobol), przedstawiali idealne piękno ludzkiego ciała. Teatr narodził się ze świąt ku czci Dionizosa; wystawiano tragedie (np. Antygonę Sofoklesa) i komedie. Homerowi przypisuje się eposy Iliada i Odyseja.

23.Dziedzictwo kultury rzymskiej

Rzymianie stworzyli prawo rzymskie, które stało się podstawą prawa cywilnego wielu państw Europy, oraz łacinę - w średniowieczu język Kościoła i nauki, z której wywodzą się języki romańskie (włoski, francuski, hiszpański). Ich alfabetem piszemy do dziś. Budowali drogi (Via Appia), akwedukty, termy, łuki triumfalne, amfiteatry (Koloseum) i Panteon z kopułą. Wergiliusz napisał Eneidę, a Juliusz Cezar wprowadził kalendarz juliański. Kulturę materialną (budowle, drogi) i duchową (prawo, literaturę, filozofię) antyku przejęła Europa.

24.Islam i Mahomet

Islam powstał w VII w. na Półwyspie Arabskim. Głosił go prorok Mahomet z Mekki. W 622 r. Mahomet przeniósł się z Mekki do Medyny (hidżra) - od tego roku liczy się lata w kalendarzu muzułmańskim. Muzułmanie wierzą w jednego Boga - Allaha, a ich świętą księgą jest Koran. Obowiązuje ich pięć filarów islamu: wyznanie wiary, modlitwa pięć razy dziennie, jałmużna, post w miesiącu ramadan i pielgrzymka do Mekki. Najważniejszym sanktuarium jest Kaaba w Mekce, a miejscem modlitwy - meczet.

25.Podboje arabskie i kultura arabska

Po śmierci Mahometa (632 r.) jego następcy - kalifowie - podbili m.in. Syrię, Palestynę, Persję, Egipt i Afrykę Północną, a w 711 r. wkroczyli do Hiszpanii. Ich pochód w głąb państwa Franków zatrzymał Karol Młot pod Poitiers w 732 r. Arabowie rozwinęli matematykę (algebrę, przejęte z Indii cyfry z zerem), astronomię, medycynę i geografię oraz tłumaczyli dzieła greckich filozofów, np. Arystotelesa. Przez Hiszpanię (Kordoba) i Sycylię ta wiedza trafiła do Europy. Meczety zdobili ornamentem zwanym arabeską.

26.Cesarstwo bizantyjskie (Bizancjum)

Wschodnia część cesarstwa rzymskiego, która przetrwała upadek zachodniej i istniała do 1453 r., gdy zdobyli ją Turcy osmańscy. Położenie: stolica Konstantynopol nad cieśniną Bosfor, na styku Europy i Azji, była wielkim ośrodkiem handlu; stolicą uczynił ją Konstantyn Wielki w 330 r. Organizacja państwa: cesarz (bazyleus) miał władzę absolutną, także nad Kościołem (cezaropapizm), i rządził przez licznych urzędników. Językiem państwa stała się greka. Największy zasięg Bizancjum osiągnęło za Justyniana Wielkiego w VI w.

27.Kultura bizantyjska i Kościół wschodni

Na polecenie Justyniana Wielkiego zebrano prawo rzymskie w Kodeksie Justyniana (Corpus iuris civilis), dzięki któremu poznała je później Europa Zachodnia. Justynian zbudował w Konstantynopolu świątynię Hagia Sophia (Mądrości Bożej) z ogromną kopułą. Bizantyjczycy słynęli z mozaik i ikon, czyli obrazów świętych malowanych według stałych wzorów. W Kościele wschodnim zwierzchnikiem był patriarcha Konstantynopola, a liturgię odprawiano po grecku. W IX w. Cyryl i Metody prowadzili misję wśród Słowian i ułożyli dla nich pismo (głagolicę).

28.Państwo Franków

Państwo germańskiego plemienia Franków powstało w Galii po upadku cesarstwa zachodniego. Król Chlodwig z dynastii Merowingów przyjął chrzest w obrządku łacińskim na przełomie V i VI w., co dało mu poparcie Kościoła i ludności rzymskiej. W VIII w. władzę przejęli Karolingowie: Pepin Krótki został królem (751 r.) i przekazał papieżowi ziemie w Italii, z których powstało Państwo Kościelne. Jego syn Karol Wielki podbił m.in. Sasów i Longobardów, rządził przez hrabiów, a na granicach tworzył marchie. Wspierał szkoły i przepisywanie ksiąg.

29.Odrodzenie cesarstwa na Zachodzie

W Boże Narodzenie 800 r. papież Leon III koronował w Rzymie Karola Wielkiego na cesarza. Na Zachodzie odrodziło się cesarstwo, a cesarz i papież mieli wspólnie kierować światem chrześcijańskim (idea uniwersalizmu). Wnukowie Karola podzielili państwo traktatem w Verdun (843 r.) na trzy części; z zachodniej i wschodniej wyrosły później Francja i Niemcy. W 962 r. papież koronował w Rzymie na cesarza króla niemieckiego Ottona I. Tak powstało cesarstwo, później nazwane Świętym Cesarstwem Rzymskim, w którym cesarzami byli władcy Niemiec.

30.Schizma wschodnia (1054)

Rozłam Kościoła na zachodni (katolicki) i wschodni (prawosławny). Przyczyny: spór papieża z patriarchą Konstantynopola o zwierzchnictwo w Kościele, różnice w obrzędach (łacina albo greka w liturgii, chleb niekwaszony albo kwaszony do komunii, celibat duchownych) i w nauce o Duchu Świętym oraz rywalizacja Zachodu z Bizancjum. W 1054 r. legat papieża i patriarcha Michał Cerulariusz obłożyli się nawzajem klątwą (ekskomuniką). Skutki: trwały podział chrześcijańskiej Europy i niechęć obu Kościołów, pogłębiona w czasie krucjat.

31.Spór o inwestyturę (papiestwo a cesarstwo)

Konflikt papiestwa z cesarstwem w XI-XII w. o to, kto ma nadawać godności kościelne, np. urząd biskupa (inwestytura). Papież Grzegorz VII w 1075 r. zakazał świeckiej inwestytury, a w Dictatus papae ogłosił wyższość władzy papieża nad władcami świeckimi. Cesarz Henryk IV chciał usunąć papieża, a ten obłożył go klątwą (1076 r.). W 1077 r. Henryk przybył jako pokutnik do zamku Canossa i uzyskał przebaczenie. Spór zakończył konkordat wormacki (1122 r.): papież nadawał godność duchowną (pierścień i pastorał), a cesarz - dobra ziemskie (berło).

32.Geneza krucjat

Krucjaty (wyprawy krzyżowe) to wyprawy zbrojne rycerzy chrześcijańskich, których celem było odzyskanie Ziemi Świętej z Jerozolimą i Grobem Pańskim. W XI w. Turcy seldżuccy zajęli dużą część Bliskiego Wschodu, utrudnili pielgrzymki i zagrozili Bizancjum, którego cesarz poprosił Zachód o pomoc. W 1095 r. papież Urban II na synodzie w Clermont wezwał do walki i obiecał uczestnikom odpust. Rycerze szli z pobudek religijnych, ale też w nadziei na ziemię i bogactwo, a kupcy z miast włoskich - dla zysków z handlu.

33.Przebieg krucjat

Pierwsza krucjata (1096-1099) zdobyła w 1099 r. Jerozolimę. Krzyżowcy założyli Królestwo Jerozolimskie i inne państwa na wybrzeżu Syrii i Palestyny. Do opieki nad pielgrzymami i obrony tych ziem powstały zakony rycerskie: templariusze, joannici i Krzyżacy. W 1187 r. sułtan Saladyn odbił Jerozolimę, a kolejne krucjaty, m.in. z udziałem Ryszarda Lwie Serce, nie odzyskały jej na trwałe. Czwarta krucjata w 1204 r. zdobyła i złupiła chrześcijański Konstantynopol. W 1291 r. upadła Akka, ostatnia twierdza krzyżowców w Ziemi Świętej.

34.Społeczeństwo stanowe

Stan to grupa ludzi o takich samych prawach i obowiązkach; przynależność do stanów świeckich była zwykle dziedziczna. W średniowieczu uważano, że jedni się modlą (duchowieństwo), drudzy walczą (rycerstwo, z którego wyrosła szlachta), a trzeci pracują (chłopi i mieszczanie). Duchowni i rycerze byli stanami uprzywilejowanymi. Chłopi, najliczniejszy stan, żyli na wsi i byli zależni od pana: odrabiali pańszczyznę, płacili czynsz albo daniny, a Kościołowi oddawali dziesięcinę. Ziemię uprawiali pługiem, stosując trójpolówkę.

35.System lenny

System oparty na umowie między seniorem a wasalem. Senior nadawał wasalowi lenno, najczęściej ziemię, i zapewniał mu opiekę. Wasal składał hołd lenny i przysięgę wierności, a w zamian służył seniorowi zbrojnie, pomagał mu radą i w potrzebie pieniędzmi. Na szczycie drabiny feudalnej stał król, pod nim możni (książęta, hrabiowie, biskupi), niżej rycerze; wasal mógł mieć własnych wasali. We Francji obowiązywała zasada: wasal mojego wasala nie jest moim wasalem, co osłabiało władzę króla.

36.Średniowieczne miasto

Od XI-XII w. w Europie rozwijały się miasta, ośrodki handlu i rzemiosła. Wiele z nich, także w Polsce, lokowano na prawie niemieckim (np. magdeburskim): mieszczanie dostawali samorząd, a miasto - rynek z ratuszem, kościół i mury obronne. Radą miejską kierował burmistrz, a sądem ławniczym - wójt. Rzemieślnicy łączyli się w cechy, a kupcy w gildie; miasta nad Bałtykiem i Morzem Północnym tworzyły związek zwany Hanzą. Mieszczanie dzielili się na patrycjat (bogaci kupcy), pospólstwo (rzemieślnicy) i plebs (biedota).

37.Kultura rycerska i wzór rycerza

Wzorem był rycerz odważny, wierny seniorowi i Bogu, honorowy i hojny, który bronił Kościoła, słabszych, wdów i sierot i był dworny wobec dam. Chłopiec był paziem, potem giermkiem, a dorosły otrzymywał pasowanie na rycerza. Rycerze ćwiczyli się w turniejach, mieli herby i mieszkali w zamkach. Ideał ten opiewała literatura, np. Pieśń o Rolandzie i legendy o królu Arturze. Kultura miejska ceniła co innego: pracę, oszczędność, uczciwość w interesach i praktyczną wiedzę, czyli pisanie i rachunki.

38.Styl romański i styl gotycki

Styl romański panował w Europie głównie w XI-XII w.: budowle miały grube kamienne mury, małe okna, półkoliste łuki i sklepienia kolebkowe, więc były masywne i ciemne; w Polsce przykładami są kolegiata w Tumie pod Łęczycą i rotundy. Styl gotycki narodził się w XII w. we Francji: łuk ostry, sklepienie krzyżowo-żebrowe i przypory pozwoliły budować wysokie, jasne wnętrza z wielkimi oknami, witrażami i rozetami. Przykłady to katedra Notre-Dame w Paryżu oraz zbudowane z cegły Kościół Mariacki w Krakowie i zamek w Malborku.

39.Rola Kościoła i zakonów w średniowieczu

Kościół wyznaczał rytm życia: niedziele, święta i posty, a także chrzest, ślub i pogrzeb. Prowadził szkoły i szpitale, opiekował się ubogimi. Św. Benedykt z Nursji założył w VI w. klasztor na Monte Cassino i napisał regułę benedyktynów: módl się i pracuj. W klasztornych skryptoriach mnisi przepisywali księgi, także dzieła starożytne. Cystersi szerzyli nowe metody uprawy ziemi i rzemiosła. W XIII w. powstały zakony żebracze: franciszkanie (św. Franciszek z Asyżu) i dominikanie, którzy głosili kazania w miastach i nauczali na uniwersytetach.

40.Szkolnictwo i uniwersytety w średniowieczu

Szkoły prowadził Kościół: parafialne, klasztorne i katedralne. Uczono w nich po łacinie siedmiu sztuk wyzwolonych: gramatyki, retoryki i dialektyki (trivium) oraz arytmetyki, geometrii, astronomii i muzyki (quadrivium). Od przełomu XI i XII w. powstawały uniwersytety - samorządne wspólnoty profesorów i studentów, np. w Bolonii, Paryżu i Oksfordzie. Najpierw studiowano na wydziale sztuk wyzwolonych, potem można było kształcić się na wydziale prawa, medycyny albo teologii. W 1364 r. Kazimierz Wielki założył uniwersytet w Krakowie.