Organizmy, komórka, samożywność i cudzożywność - Nowe Poznajemy przyrodę 4

1.Organizmy

Ożywione elementy przyrody. Należą do nich m.in. rośliny, zwierzęta, grzyby i bakterie. Człowiek też jest organizmem - „organizm ludzki” to inaczej ciało człowieka.

2.Komórka

Podstawowa jednostka, z której są zbudowane wszystkie organizmy - jak klocki, z których składa się budowla. Komórki są bardzo małe i występują tylko w organizmach. W przyrodzie nieożywionej komórek nie ma.

3.Czym organizmy różnią się od przyrody nieożywionej?

Wszystkie organizmy są zbudowane z komórek (jednej lub wielu) i wykonują czynności życiowe. Elementy przyrody nieożywionej nie mają komórek i nie wykonują czynności życiowych.

4.Czynności życiowe organizmów

Czynności, które wykonują wszystkie organizmy: odżywianie, oddychanie, poruszanie się, wydalanie, wzrost, rozwój, rozmnażanie i reagowanie na bodźce.

5.Odżywianie

Zdobywanie pokarmu. Sarna zjada np. trawę, liście i owoce leśne, a kasztanowiec sam wytwarza składniki pokarmowe - potrzebuje do tego światła.

6.Oddychanie

Uzyskiwanie energii z pokarmu. Podczas oddychania organizmy pobierają tlen i usuwają dwutlenek węgla. Oddychają zarówno zwierzęta, jak i rośliny.

7.Poruszanie się

Zmiana położenia całego ciała lub jego części. Sarna biegnie, gdy szuka pokarmu albo ucieka. Rośliny też się poruszają - młody kasztanowiec wygina się i rośnie w kierunku słońca.

8.Wydalanie

Usuwanie z organizmu szkodliwych lub niepotrzebnych substancji. Sarna oddaje mocz, a kasztanowiec pozbywa się przez liście nadmiaru tlenu.

9.Wzrost

Zwiększanie rozmiarów ciała lub jego części. Młoda sarna rośnie, aż będzie tak duża jak rodzice, a pień, gałęzie i korzenie kasztanowca rosną przez całe życie drzewa.

10.Rozwój

Zmiany, które prowadzą do powstania dorosłego organizmu - z wiekiem pojawiają się nowe cechy. Dorastającej sarnie znikają cętki z sierści, a samcom wyrasta poroże. Dojrzały kasztanowiec zaczyna kwitnąć.

11.Rozmnażanie

Wydawanie na świat potomstwa, czyli nowych, podobnych do siebie organizmów. Sarnom rodzą się młode, a kasztanowiec wytwarza nasiona, z których wyrosną nowe drzewa.

12.Reagowanie na bodźce

Odpowiedź organizmu na sygnały ze środowiska. Sarna ucieka, gdy dostrzeże niebezpieczeństwo, a nasiono kasztanowca zaczyna kiełkować, gdy znajdzie się w cieple i wilgoci.

13.Organizmy jednokomórkowe

Najmniejsze organizmy - całe ich ciało to jedna komórka. Przykładem są bakterie.

14.Organizmy wielokomórkowe

Organizmy zbudowane z wielu komórek, np. człowiek. Mają wiele rodzajów komórek, które różnią się wyglądem i funkcją: komórki mięśniowe budują mięśnie, komórki nerwowe tworzą m.in. mózg, a krwinki czerwone są we krwi.

15.Poziomy organizacji organizmu

Jednostki budujące organizm, od najmniejszej do największej: komórka, tkanka, narząd (organ), układ narządów i organizm. Każdy wyższy poziom jest zbudowany z elementów niższego, a organizm to cała żywa istota.

16.Tkanka

Zespół podobnych do siebie komórek, które znajdują się obok siebie i pełnią określoną funkcję, np. tkanka mięśniowa.

17.Narząd (organ)

Część ciała, która pełni określoną funkcję i jest zbudowana z wielu różnych tkanek, np. serce, żołądek, liść. Słowa „narząd” używamy zwykle przy zwierzętach, a słowa „organ” - przy roślinach.

18.Układ narządów

Zespół kilku narządów, które współpracują ze sobą podczas pełnienia określonej funkcji, np. układ pokarmowy albo układ krwionośny. Układy narządów występują tylko u zwierząt - organy roślin nie tworzą układów.

19.Jak przygotować preparat mikroskopowy?

Na szkiełko podstawowe nanosi się kroplę wody i kładzie w niej płasko obiekt, np. cienką skórkę zdjętą pęsetą z liścia cebuli. Obiekt przykrywa się szkiełkiem nakrywkowym tak, aby nie było pod nim bąbelków powietrza.

20.Organizmy samożywne

Organizmy, które same wytwarzają pokarm podczas fotosyntezy. Należą do nich rośliny, np. borówka.

21.Organizmy cudzożywne

Organizmy, które zjadają inne organizmy i z nich uzyskują pokarm, czyli odżywiają się kosztem innych organizmów. Należą do nich zwierzęta, np. mysz i sowa.

22.Fotosynteza

Przemiana wody i dwutlenku węgla w pokarm i tlen. Zachodzi w liściach i innych zielonych częściach rośliny pod wpływem światła, które dostarcza potrzebnej energii.

23.Szparki

Otwory na powierzchni liści. Przez nie dwutlenek węgla przenika z powietrza do rośliny, a tlen - z rośliny do powietrza. Każdą szparkę otaczają dwie komórki szparkowe, a razem tworzą one aparat szparkowy.

24.Chlorofil

Zielony barwnik w komórkach roślin. Pochłania światło i umożliwia roślinie wykorzystanie jego energii - działa jak panel słoneczny. To on nadaje roślinom zielony kolor.

25.Dlaczego fotosynteza jest ważna dla przyrody?

Dzięki niej rośliny rosną i stają się pokarmem dla zwierząt, a powstający tlen trafia do powietrza i umożliwia organizmom oddychanie. Na przykład zając zjada koniczynę, lis zjada zająca, a oba zwierzęta oddychają tlenem wytworzonym przez rośliny.

26.Do czego organizmom potrzebny jest tlen, a do czego dwutlenek węgla?

Tlen jest potrzebny do oddychania i powstaje podczas fotosyntezy. Dwutlenek węgla jest potrzebny do fotosyntezy i powstaje m.in. podczas oddychania. Oba gazy są w powietrzu, które jest mieszaniną gazów, m.in. azotu, tlenu i dwutlenku węgla.

27.Jak ilość światła wpływa na fotosyntezę?

Światło dostarcza energii do fotosyntezy, dlatego przy silnym świetle zachodzi ona szybciej niż przy słabym. Pokazuje to moczarka kanadyjska w wodzie: oświetlona lampą wydziela w ciągu minuty więcej pęcherzyków tlenu niż nieoświetlona.

28.Na jakie grupy dzielimy zwierzęta ze względu na pokarm?

Wszystkie zwierzęta są cudzożywne. Ze względu na rodzaj pokarmu i sposób jego zdobywania dzielimy je na cztery grupy: roślinożerców, mięsożerców, wszystkożerców i pasożyty.

29.Roślinożercy

Zwierzęta, które odżywiają się roślinami - zjadają całe rośliny lub ich części, np. owoce i nasiona. Należą do nich np. sarna, koń, wróbel i motyl.

30.Jak roślinożercy są przystosowani do zdobywania pokarmu?

Wróbel ma krótki i mocny dziób do rozłupywania nasion, koń - ostre przednie zęby do ścinania trawy, a motyl - długą ssawkę do wysysania nektaru z dna kwiatów.

31.Mięsożercy

Zwierzęta, które odżywiają się innymi zwierzętami. Należą do nich drapieżniki, które polują na zwierzęta i je zabijają, oraz padlinożercy, którzy jedzą martwe zwierzęta.

32.Drapieżniki

Mięsożercy, którzy polują na inne zwierzęta i je zabijają, np. wilk i pająk.

33.Padlinożercy

Mięsożercy, którzy jedzą padlinę, czyli martwe zwierzęta, np. kruk.

34.Jak mięsożercy są przystosowani do zdobywania pokarmu?

Wilki mają ostre zęby i polują w grupie, więc zabijają nawet zwierzęta większe od siebie. Pająk łapie ofiary w pajęczynę i uśmierca je jadem. Kruk ma doskonały wzrok, którym wypatruje padliny.

35.Wszystkożercy

Zwierzęta, które równie często żywią się pokarmem roślinnym i pokarmem zwierzęcym, np. dzik, dzięcioł i niedźwiedź brunatny.

36.Jak wszystkożercy są przystosowani do zdobywania pokarmu?

Dzik ma długi, ruchliwy i bardzo silny ryj, którym wydobywa spod ziemi m.in. żołędzie, dżdżownice, grzyby i myszy. Dzięcioł długim językiem wyciąga owady i ich larwy spod kory drzew, a mocnym dziobem rozbija orzechy i szyszki.

37.Pasożyty

Organizmy, które żyją kosztem innych organizmów i pobierają od nich pokarm, ale ich nie zabijają. Żyją najczęściej na powierzchni ciała albo wewnątrz innego organizmu, np. kleszcz, komar, tasiemiec.

38.Jak pasożyty są przystosowane do zdobywania pokarmu?

Kleszcz ma ostry ryjek, którym wbija się w skórę zwierząt i ssie ich krew. Tasiemiec ma haki na główce, którymi przyczepia się do ściany jelita człowieka - stamtąd czerpie składniki pokarmowe.

39.Łańcuch pokarmowy

Ciąg organizmów, w którym każdy organizm jest pokarmem dla następnego, np. leszczyna → wiewiórka → kuna. Pierwsze ogniwo to zawsze organizm samożywny, drugie - roślinożerca, a dalsze tworzą mięsożercy, wszystkożercy i pasożyty.