Pogoda, wiatr, chmury i pomiary - Nowe Poznajemy przyrodę 4

1.Pogoda

Stan atmosfery w konkretnym miejscu i czasie. Atmosfera to warstwa powietrza, która okala całą Ziemię.

2.Składniki pogody

Cechy powietrza i zjawiska, które w nim zachodzą. Wyróżnia się sześć głównych składników: temperaturę powietrza, zachmurzenie, ciśnienie atmosferyczne, wiatr, opady atmosferyczne i osady atmosferyczne.

3.Temperatura powietrza

Określa, czy jest zimno czy ciepło. Zależy przede wszystkim od pory dnia (w południe jest cieplej niż rano i wieczorem), pory roku (latem cieplej niż zimą) i obszaru (w górach chłodniej niż na nizinach).

4.Mróz i upał

Mróz jest wtedy, gdy temperatura powietrza jest ujemna (poniżej 0°C) - woda zamarza i może padać śnieg. Upał jest wtedy, gdy jest bardzo gorąco, czyli temperatura powietrza przekracza 30°C.

5.Zachmurzenie

Określa, w jakiej części niebo jest zakryte przez chmury. Niebo może być bezchmurne, a zachmurzenie - małe, duże albo całkowite. Chmury zasłaniają słońce, więc gdy w dzień jest ich dużo, robi się chłodniej.

6.Opady atmosferyczne

Krople wody lub kryształki lodu, które spadają z chmur na ziemię. Główne rodzaje opadów to deszcz (krople wody), śnieg (lekkie płatki z kryształków lodu) i grad (lodowe bryłki).

7.Osady atmosferyczne

Krople wody lub kryształki lodu, które pojawiają się na powierzchni ziemi, na roślinach i przedmiotach. Główne rodzaje osadów to rosa, szron i szadź.

8.Rosa

Osad atmosferyczny w postaci kropel wody. Powstaje, gdy para wodna z powietrza skrapla się nad chłodnym gruntem.

9.Szron

Osad atmosferyczny w postaci kryształków lodu. Powstaje z pary wodnej, gdy jest mróz.

10.Szadź

Osad atmosferyczny z kryształków lodu uformowanych w igiełki. Powstaje, gdy są mgła i mróz.

11.Ciśnienie atmosferyczne

Nacisk, jaki powietrze wywiera na powierzchnię ziemi. Bierze się stąd, że atmosfera to bardzo gruba warstwa powietrza, która sporo waży. Drobiny powietrza poruszają się we wszystkich kierunkach, więc powietrze naciska na wszystko dookoła.

12.Wyż i niż

Wyż to obszar wysokiego ciśnienia atmosferycznego. Tworzy się tam, gdzie powietrze jest chłodne i mocniej naciska na ziemię. Niż to obszar niskiego ciśnienia. Tworzy się tam, gdzie powietrze jest nagrzane i słabiej naciska na ziemię.

13.Wiatr

Poziomy ruch powietrza nad powierzchnią ziemi. Powstaje, gdy na sąsiednich obszarach jest różne ciśnienie atmosferyczne: chłodne powietrze z wyżu napływa na miejsce ciepłego powietrza w niżu. Wiatr wieje zawsze od wyżu do niżu.

14.Od czego pochodzi nazwa wiatru?

Od nazwy kierunku, z którego wiatr wieje. Np. wiatr wiejący z zachodu to wiatr zachodni, a wiejący z północnego wschodu - wiatr północno-wschodni. Nazwy wiatrów: północny, północno-wschodni, wschodni, południowo-wschodni, południowy, południowo-zachodni, zachodni i północno-zachodni.

15.Chmury

Skupiska kropel wody lub kryształków lodu w atmosferze. Często powstają wtedy, gdy powietrze się unosi: im wyżej, tym jest chłodniej, więc para wodna zmienia stan skupienia. Tak dzieje się np. w niżu i w górach.

16.Chmury pierzaste

Chmury, które powstają bardzo wysoko i są zbudowane z kryształków lodu. Wyglądają jak białe piórka lub prześwitujące zasłony. Nie przynoszą opadów.

17.Chmury kłębiaste

Chmury, które powstają nisko i są zbudowane z kropel wody. Wyglądają jak wata lub owcza wełna, dlatego bywają nazywane barankami. Nie przynoszą opadów.

18.Chmury warstwowe

Chmury, które powstają nisko i są zbudowane z kropel wody lub, zimą, z kryształków lodu. Tworzą zwartą, często ciemną warstwę, która zasłania całe niebo. Może z nich padać deszcz lub śnieg.

19.Chmury kłębiaste deszczowe

Bardzo wysokie chmury w kształcie grzyba, zbudowane u dołu z kropel wody, a u góry z kryształków lodu. Dają obfite opady deszczu, śniegu lub gradu. Często towarzyszą im burze.

20.Mgła

Chmura, która znajduje się przy samej powierzchni ziemi. Jest zbudowana z kropelek wody. Nie przynosi opadów, ale ogranicza widoczność.

21.Burza

Niebezpieczne zjawisko, które może wystąpić, gdy na niebie pojawi się chmura kłębiasta deszczowa. Widać błyskawice i słychać grzmoty, robi się chłodno, wieje silny wiatr i pada obfity deszcz lub grad.

22.Jak się zachować podczas burzy?

W domu: zamknąć okna i wyłączyć telewizor, komputer i inne urządzenia elektroniczne. Na zewnątrz: wejść do budynku lub samochodu, nie stać pod drzewem ani w wodzie i nie używać telefonu komórkowego.

23.Ogródek meteorologiczny

Specjalnie przygotowane miejsce, w którym stoją przyrządy do pomiaru składników pogody, np. wiatromierz i deszczomierz. Niektóre przyrządy, np. termometry, stoją w klatce meteorologicznej, która osłania je od słońca i wiatru.

24.Jak bada się składniki pogody?

Temperaturę powietrza, ciśnienie atmosferyczne, ilość opadów oraz kierunek i prędkość wiatru mierzy się przyrządami. Zachmurzenie i występowanie osadów atmosferycznych ocenia się na podstawie obserwacji.

25.Termometr

Przyrząd do pomiaru temperatury powietrza w stopniach Celsjusza (°C). W szklanej rurce jest ciecz, której poziom zmienia się razem z temperaturą. Temperaturę odczytujemy ze skali, stojąc tak, by poziom cieczy był na wysokości oczu.

26.Barometr

Przyrząd do pomiaru ciśnienia atmosferycznego. Strzałka pokazuje wartość na skali. Ciśnienie wyrażamy w hektopaskalach (hPa).

27.Deszczomierz

Przyrząd do pomiaru ilości opadów atmosferycznych. Gromadzi się w nim woda opadowa, której ilość mierzy się co pewien czas. Ilość opadów podajemy w milimetrach (mm).

28.Wiatromierz

Przyrząd do pomiaru kierunku i prędkości wiatru. Obracające się „łyżeczki” mierzą prędkość wiatru, a strzałka pokazuje jego kierunek. Prędkość wiatru podajemy w metrach na sekundę (m/s) lub kilometrach na godzinę (km/h).

29.Jak odczytać mapę pogody?

Tytuł mapy mówi, jakiego obszaru i czasu dotyczy. Przy nazwach miast są symbole objaśnione w legendzie, np. słońce - niebo bezchmurne, chmura z kroplami - opady deszczu, chmura z błyskawicą - burze. Liczby oznaczają temperaturę (°C) i ciśnienie (hPa), a strzałka - kierunek wiatru.

30.Prognoza pogody

Informacja o pogodzie przewidywanej na najbliższe dni. Można ją znaleźć w telewizji, radiu, serwisach internetowych i aplikacjach na telefon. Szczególnie ważne są przewidywania groźnych zjawisk, np. burz.

31.Dlaczego upał i mróz są groźne dla organizmów?

Upał grozi przegrzaniem i udarem cieplnym. Organizmy, chłodząc się, tracą wodę, co może prowadzić do odwodnienia. Mróz powoduje wychłodzenie i może uszkodzić części ciała. Zimą woda zamarza, światła jest mało, a zwierzętom brakuje pożywienia.

32.Jak organizmy radzą sobie z upałem?

Niektóre zwierzęta przeczekują upał w zacienionych kryjówkach. Niektóre rośliny ustawiają liście brzegiem do Słońca, żeby mniej się nagrzewały. Wiele organizmów chłodzi się przez parowanie wody: u psa paruje ona z języka, u roślin - z liści, a u człowieka paruje pot ze skóry.

33.Odwodnienie

Niedobór wody w organizmie, do którego może prowadzić nadmierne parowanie wody. U roślin objawia się więdnięciem liści, a roślina może nawet uschnąć. U ludzi i zwierząt silne odwodnienie prowadzi do śmierci.

34.Udar cieplny

Stan, do którego dochodzi pod wpływem długotrwałego działania wysokiej temperatury. Organizm nie może się ochłodzić, a narządy, zwłaszcza mózg, działają gorzej. Osobę z udarem przenosimy w chłodne miejsce, podajemy jej coś do picia, robimy zimne okłady i wzywamy pomoc.

35.Jak odróżnić odwodnienie od udaru cieplnego?

Odwodnienie: silne pragnienie i suchość w ustach, rzadkie oddawanie moczu (mocz jest ciemnożółty), sucha i wiotka skóra. Udar cieplny: temperatura ciała powyżej 39°C, gorąca i zaczerwieniona skóra, mdłości lub wymioty. Wspólne objawy to m.in. ból i zawroty głowy oraz zmęczenie.

36.Jak rośliny przetrwają zimę?

Wiele roślin przechodzi zimą w stan uśpienia. Drzewa i krzewy jesienią zrzucają liście, by ograniczyć parowanie wody. Gdyby liście zostały na gałęziach, uszkodziłby je mróz. Niektóre rośliny przeżywają dzięki częściom podziemnym, np. korzeniom lub cebulkom. Małe rośliny chroni warstwa śniegu, która oddziela je od mroźnego powietrza.

37.Jak zwierzęta przetrwają zimę?

Lisowi i wielu innym zwierzętom wyrasta grubsze i gęstsze futro. Wiewiórka i sójka korzystają z zapasów zgromadzonych jesienią. Borsuk, jeż i niedźwiedź hibernują. Bocian migruje: późnym latem odlatuje do Afryki i wraca wiosną.

38.Hibernacja

Stan przypominający sen (potocznie: sen zimowy), w którym niektóre zwierzęta spędzają zimę w ukryciu. Zwierzę nie zdobywa wtedy pokarmu, tylko korzysta z tłuszczu zgromadzonego w ciele. Hibernują np. borsuki, jeże, niedźwiedzie i liczne owady.

39.Jak mądrze dokarmiać ptaki?

Regularnie i właściwym pokarmem: nasionami (np. słonecznika, pszenicy), orzechami i niesoloną słoniną. Nie dawać pieczywa, resztek ze stołu, pokarmów z solą ani produktów zepsutych. Regularnie sprzątać resztki z karmnika, a sam karmnik umieścić w bezpiecznym miejscu, np. z dala od kotów.