Przyroda
Materia i stany skupienia wody - Nowe Poznajemy przyrodę 4
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje cały dział o materii: stany skupienia, rodzaje ciał stałych, budowę drobinową i ściśliwość. Poznasz też trzy stany skupienia wody, pomiar temperatury, właściwości wody, jej przemiany (parowanie, skraplanie, krzepnięcie, topnienie) i obieg wody w przyrodzie.
Zestaw do podręcznika
Rozdział III. Obserwuję zjawiska przyrodnicze: materia, drobiny, stany skupienia wody
Nowe Poznajemy przyrodę 4. Podręcznik. Edycja 2026 (WSiP) - wszystkie rozdziałyPodcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
39 pytań w 4 etapach
Odblokujesz je po dodaniu zestawu.
Etap 1: Materia i jej stany skupienia
Etap 1 · 15 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Drobiny i ściśliwość
Etap 2 · 9 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Stany skupienia wody i temperatura
Etap 3 · 7 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Zmiany stanów i obieg wody
Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
1.Materia
Wszystko, co można zważyć i co zajmuje określoną ilość miejsca. Materią są np. plastik, tkanina, woda, piasek, a także niewidoczne powietrze.
2.Czego nie nazywamy materią?
Tego, czego nie można zważyć ani określić, ile zajmuje miejsca, np. cienia, dźwięków (szumu morza, okrzyków) czy ciepła.
3.Stany skupienia materii
Postacie, w jakich występuje materia: stan stały (ciała stałe, np. lód, szkło, metale, kamień), stan ciekły (ciecze, np. woda, mleko, olej, sok) i stan gazowy (gazy, np. para wodna, powietrze).
4.Ciała stałe
Materia w stanie stałym. Ciała stałe mają określony kształt, czyli same nie mogą go zmienić. Zmieniają go tylko wtedy, gdy ktoś je złamie lub zgniecie.
5.Rodzaje ciał stałych
Ciała stałe dzielimy na kruche (np. cegła), plastyczne (np. plastelina), sprężyste (np. gumka) i twarde (np. diament). Różnią się tym, jak się zachowują, gdy je zgniatamy, łamiemy lub ściskamy.
6.Ciała stałe kruche
Ciała stałe, które przy łamaniu lub uderzeniu rozpadają się na kawałki. Nie można ich ponownie złożyć w jedną całość. Np. kreda, cegła, szkło.
7.Ciała stałe plastyczne
Ciała stałe, które trwale się odkształcają. Gdy je ugniatamy, możemy nadać im dowolny kształt. Np. plastelina, modelina, mokra glina.
8.Ciała stałe sprężyste
Ciała stałe, które podczas zgniatania zmieniają kształt, ale gdy przestaniemy je zgniatać, wracają do dawnej postaci. Np. gumka do ścierania, metalowa sprężyna.
9.Ciała stałe twarde
Ciała stałe, które nie zmieniają kształtu mimo uderzania, ściskania i zgniatania. Np. drewniany klocek, metalowa kulka, diament.
10.Ciecze
Materia w stanie ciekłym, np. woda, mleko, olej, sok. Ciecze nie mają określonego kształtu - przyjmują kształt naczynia, w którym się znajdują. Gdy przelejemy ciecz do innego naczynia, będzie jej tyle samo.
11.Gazy
Materia w stanie gazowym, np. powietrze, para wodna, gaz ziemny. Gazy nie mają określonego kształtu i zawsze zajmują całą dostępną przestrzeń. Gdy balon pęknie, powietrze rozprzestrzeni się wokół niego.
12.Dlaczego wiedza o materii przydaje się w życiu?
Dzięki niej możemy wykonywać przedmioty z materiałów, które się do tego nadają. Np. ołówek jest zrobiony z twardego drewna, więc trudno go złamać, i z kruchego grafitu, więc łatwo nim rysować.
13.Drobiny
Bardzo małe, niewidoczne gołym okiem ziarenka, z których zbudowana jest materia. Z drobin składa się wszystko wokół nas, np. woda, szkło, powietrze i drewno. Mówimy więc, że materia ma budowę drobinową.
14.Drobiny w ciałach stałych
Są ułożone bardzo blisko siebie i silnie ze sobą związane. Nie przemieszczają się, tylko delikatnie drgają. Dlatego ciała stałe mają określony kształt.
15.Drobiny w cieczach
Znajdują się blisko siebie, ale nie są ze sobą związane tak silnie jak w ciałach stałych. Mogą się swobodnie przemieszczać. Dlatego ciecze nie mają określonego kształtu.
16.Drobiny w gazach
Znajdują się daleko od siebie i nie są ze sobą związane. Mogą się swobodnie przemieszczać. Dlatego gazy zajmują całą dostępną im przestrzeń.
17.Ruch drobin cieczy i gazów
Drobiny cieczy i gazów nie są silnie związane, więc ciągle się poruszają. Tego ruchu nie widać gołym okiem, ale widać jego skutki, np. sok wlany do wody sam się z nią miesza.
18.Jak rozchodzi się zapach perfum?
Część drobin perfum odrywa się od cieczy i jako gaz dostaje się do powietrza. Drobiny perfum przemieszczają się między drobinami powietrza, więc po chwili zapach czuć w całym pomieszczeniu.
19.Ściśliwość
Cecha materii, która mówi, czy dane ciało można ścisnąć. Zależy od tego, ile wolnego miejsca jest między drobinami.
20.Dlaczego gazy są ściśliwe, a ciecze i ciała stałe - nie?
W gazie drobiny są daleko od siebie i jest między nimi dużo wolnych przestrzeni, więc gaz można ścisnąć. W cieczy wolnych przestrzeni jest bardzo mało, a w ciele stałym nie ma ich wcale, dlatego cieczy i ciał stałych nie da się ścisnąć.
21.Trzy stany skupienia wody
W naturalnych warunkach woda występuje jako lód (stan stały, np. śnieg, grad), woda (stan ciekły, np. rzeki, kałuże, deszcz) i para wodna (stan gazowy, niewidoczna, jest w powietrzu).
22.Para wodna
Woda w stanie gazowym. Znajduje się w powietrzu, ale jest niewidoczna. Tworzy się np. nad czajnikiem, nad jeziorem i w łazience podczas kąpieli.
23.Temperatura
Określa, czy coś jest zimne czy ciepłe. Zimą temperatura powietrza jest niska, a latem - wysoka.
24.Termometr
Przyrząd do mierzenia temperatury. Temperaturę odczytujemy ze skali termometru w miejscu, gdzie kończy się słupek cieczy, i podajemy w stopniach Celsjusza (°C).
25.Temperatura dodatnia i ujemna
Temperatura dodatnia jest powyżej 0°C, a ujemna - poniżej 0°C. Temperaturę ujemną zapisujemy ze znakiem minus, np. -5°C.
26.Od czego zależy stan skupienia wody?
Od temperatury otoczenia. W temperaturze ujemnej woda jest lodem (stan stały), a w dodatniej - cieczą. Para wodna powstaje w każdej temperaturze, ale im cieplej, tym więcej jej jest.
27.Właściwości materii
Cechy, którymi opisujemy materię, m.in. stan skupienia, barwa, zapach i mętność (czyli przejrzystość). Właściwości wody możemy poznać za pomocą zmysłów.
28.Właściwości wody do picia
Woda do picia jest cieczą. Jest bezbarwna (nie ma koloru), bezwonna (nie ma zapachu) i przejrzysta (nie zawiera zmętnień).
29.Parowanie
Zamiana cieczy w gaz, np. gdy schną ubrania albo wysychają kałuże. Woda paruje w każdej temperaturze, ale im wyższa temperatura, tym parowanie jest szybsze.
30.Skraplanie
Zamiana gazu w ciecz. Para wodna skrapla się, gdy zostanie schłodzona, np. na pokrywce garnka, na zimnej butelce z lodówki albo na trawie, gdzie tworzy rosę.
31.Krzepnięcie
Zamiana cieczy w ciało stałe. Tak powstaje lód, np. na powierzchni jeziora i w zamrażarce. Woda krzepnie w temperaturze 0°C.
32.Topnienie
Zamiana ciała stałego w ciecz, np. gdy w słoneczny zimowy dzień z sopli na dachu kapią krople wody. Lód topnieje w temperaturze 0°C.
33.Zmiany stanów skupienia wody
Topnienie (lód → woda), krzepnięcie (woda → lód), parowanie (woda → para wodna) i skraplanie (para wodna → woda). Woda zmienia stan skupienia, gdy zmienia się temperatura otoczenia.
34.W jakiej temperaturze topnieje lód i krzepnie woda?
W temperaturze 0°C. Dopóki w naczyniu są jednocześnie lód i woda, temperatura się nie zmienia i wynosi 0°C - aż cały lód się stopi albo cała woda zamieni się w lód.
35.Kiedy parowanie zachodzi szybciej?
Gdy zwiększymy powierzchnię parowania (np. rozwiesimy ręcznik), podniesiemy temperaturę wody (np. włączymy kaloryfer) albo zwiększymy ruch powietrza (np. otworzymy okno).
36.Dlaczego pary wodnej nie widać?
Para wodna składa się z niewielu drobin oddalonych od siebie, dlatego jest niewidoczna. Mgiełka nad gorącą herbatą to nie para, lecz malutkie krople wody. Powstają, gdy gorąca para skrapla się w chłodniejszym powietrzu.
37.Wrzenie
Bardzo intensywne parowanie w całym naczyniu. Woda wrze w temperaturze 100°C. Temperatura wrzącej wody już nie rośnie, więc mocniejsze grzanie nie przyspieszy gotowania.
38.Obieg wody w przyrodzie
Nieustanne krążenie wody, podczas którego zmienia ona stan skupienia. Woda paruje, para wodna tworzy chmury, z chmur spadają opady, a woda wsiąka w glebę albo spływa i wraca do zbiorników wodnych, np. mórz.
39.Jak powstają chmury?
Para wodna unosi się w powietrzu i na pewnej wysokości się ochładza. Wtedy skrapla się w małe krople wody, a gdy jest znacznie chłodniej - zamienia się w kryształki lodu.
Notatka
Materia i jej stany skupienia
Materia to wszystko, co można zważyć i co zajmuje określoną ilość miejsca.
Aby rozpoznać materię, zadaj dwa pytania: czy da się to zważyć i czy zajmuje to miejsce. Jeśli na oba pytania odpowiesz „tak”, to jest materia, np. kamyk, miód albo powietrze w dętce rowerowej.
Materią nie jest to, czego nie można zważyć ani określić, ile zajmuje miejsca, np. światło latarki czy echo w górach.
Materia występuje w trzech stanach skupienia:
- ciała stałe, np. drewniany stół, mają określony kształt. Zmieniają go dopiero wtedy, gdy ktoś je złamie lub zgniecie;
- ciecze nie mają określonego kształtu - przyjmują kształt naczynia, np. kompot przelany z dzbanka do butelki;
- gazy nie mają określonego kształtu i zajmują całą dostępną przestrzeń, np. powietrze w dmuchanym materacu.
Po przelaniu do innego naczynia ciecz ma inny kształt, ale jej ilość się nie zmienia.
Rodzaje ciał stałych
Ciała stałe różnie się zachowują, gdy je zgniatamy, łamiemy lub ściskamy. Jak rozpoznać rodzaj ciała stałego? Sprawdź, co się z nim dzieje, gdy je zgniatasz albo w nie uderzasz:
- rozpada się na kawałki, których nie da się złożyć w całość - ciało kruche;
- trwale zmienia kształt - ciało plastyczne;
- zmienia kształt, a potem wraca do dawnej postaci - ciało sprężyste;
- nie zmienia kształtu - ciało twarde.
Rodzaj ciała stałego można zbadać doświadczeniem. Najpierw próbujemy przedmiot zgnieść, złamać i rozciągnąć rękami. Młotkiem uderzamy tylko w te przedmioty, których kształtu nie udało się zmienić rękami. Przed użyciem młotka zakładamy okulary ochronne.
Wiedza o materii pomaga dobrać materiał do przedmiotu. Na przykład część młotka do uderzania jest z twardej stali, więc nie odkształca się od uderzeń.
Drobiny w ciałach stałych, cieczach i gazach
Materia jest zbudowana z drobin, czyli bardzo małych ziarenek niewidocznych gołym okiem. Dlatego mówimy, że ma budowę drobinową. Ciała stałe, ciecze i gazy różnią się ułożeniem drobin i tym, jak mocno są one ze sobą związane.
| Stan skupienia | Drobiny | Ruch drobin |
|---|---|---|
| ciało stałe | bardzo blisko siebie, silnie związane | drgają w miejscu |
| ciecz | blisko siebie, słabiej związane | swobodnie się przemieszczają |
| gaz | daleko od siebie, niezwiązane | swobodnie się przemieszczają |
Silnie związane drobiny trzymają się swoich miejsc, dlatego ciało stałe ma określony kształt. Drobiny cieczy mogą się przemieszczać, więc ciecz przyjmuje kształt naczynia. Niezwiązane drobiny gazu rozchodzą się po całej dostępnej przestrzeni. Drgania drobin w ciele stałym są tak małe, że ich nie widać.
Ruch drobin i ściśliwość
Drobiny cieczy i gazów nie są silnie związane, dlatego ciągle się poruszają. Samego ruchu nie widać, ale widać jego skutki:
- zapach kawy parzonej w kuchni po chwili czuć w pokoju obok;
- kropla atramentu wpuszczona do wody bez mieszania po pewnym czasie zabarwia całą wodę.
Ściśliwość mówi nam, czy dane ciało da się ścisnąć. Decyduje o niej ilość wolnego miejsca między drobinami:
- gazy są ściśliwe, bo między ich drobinami jest dużo wolnych przestrzeni;
- ciecze są nieściśliwe, bo wolnych przestrzeni jest w nich bardzo mało;
- ciała stałe są nieściśliwe, bo wolnych przestrzeni w nich nie ma.
Na przykład gdy zatkasz palcem wylot pompki rowerowej, nadal możesz trochę wsunąć tłok. Ściskasz wtedy powietrze w pompce.
Zapamiętaj
Kształt i ściśliwość to różne cechy. Ciecz łatwo zmienia kształt, ale nie da się jej ścisnąć.
Woda w trzech stanach skupienia
Woda w naturalnych warunkach występuje we wszystkich trzech stanach skupienia:
- lód - stan stały, np. bałwan ze śniegu, lodowisko na stawie;
- woda - stan ciekły, np. woda w basenie i w akwarium;
- para wodna - stan gazowy, np. para wodna z suszącego się prania.
Para wodna jest niewidoczna. Jej drobin jest niewiele i są daleko od siebie.
Ważne
Biała mgiełka nad miską gorącej zupy to nie para wodna, tylko malutkie krople wody. Powstają, gdy gorąca para skrapla się w chłodniejszym powietrzu.
Materię opisujemy jej właściwościami, np. stanem skupienia, barwą, zapachem i mętnością, czyli przejrzystością. Woda do picia jest cieczą bezbarwną, bezwonną i przejrzystą.
Właściwości wody poznajemy zmysłami: barwę i mętność oceniamy wzrokiem, a zapach - węchem. Mętność łatwiej ocenić na tle białej kartki.
Temperatura i termometr
Temperatura mówi, czy coś jest zimne czy ciepłe. Mierzymy ją termometrem i podajemy w stopniach Celsjusza (°C).
Wynik odczytujemy ze skali, w miejscu, w którym kończy się słupek cieczy. Gdy słupek kończy się powyżej zera, temperatura jest dodatnia, np. 14°C. Gdy kończy się poniżej zera, temperatura jest ujemna i zapisujemy ją ze znakiem minus, np. -8°C.
Stan skupienia wody zależy od temperatury otoczenia:
- gdy temperatura jest ujemna, woda jest lodem;
- gdy temperatura jest dodatnia, woda jest cieczą;
- para wodna tworzy się w niskiej i w wysokiej temperaturze, ale im wyższa temperatura, tym więcej pary.
Zapamiętaj
Lód topnieje i woda krzepnie w tej samej temperaturze: 0°C.
Dopóki w naczyniu są jednocześnie lód i woda, termometr wskazuje 0°C. Zmieni się to dopiero wtedy, gdy stopi się cały lód albo zamarznie cała woda.
Zmiany stanów skupienia wody
Gdy zmienia się temperatura otoczenia, woda może zmienić stan skupienia:
| Przemiana | Co się zmienia | Przykład |
|---|---|---|
| parowanie | ciecz → gaz | schnie mokra podłoga |
| skraplanie | gaz → ciecz | krople na zimnej szybie |
| krzepnięcie | ciecz → ciało stałe | zamarza woda w oczku wodnym |
| topnienie | ciało stałe → ciecz | bałwan zmienia się w kałużę |
Parowanie i skraplanie to przemiany odwrotne, podobnie krzepnięcie i topnienie. Para wodna skrapla się, gdy zostanie schłodzona.
Parowanie przyspieszają: większa powierzchnia parowania, wyższa temperatura wody i ruch powietrza. Dlatego szeroka, płytka kałuża szybko wysycha w ciepły, wietrzny dzień.
Wrzenie to bardzo intensywne parowanie w całym naczyniu. Woda wrze w temperaturze 100°C. Podczas wrzenia temperatura wody przestaje rosnąć. Dlatego silniejszy płomień nie skróci gotowania.
Obieg wody w przyrodzie
Woda w przyrodzie nieustannie krąży między morzami, rzekami, glebą, powietrzem i organizmami. Po drodze zmienia stan skupienia. Obieg tworzą kolejne etapy:
- woda paruje - pod wpływem ciepła słonecznego woda z mórz, jezior, gleby i roślin zmienia się w parę wodną, która unosi się w powietrzu;
- powstają chmury - na pewnej wysokości para wodna ochładza się i skrapla w małe krople wody, a w większym chłodzie tworzą się z niej kryształki lodu;
- powstają opady - chmury przemieszczają się, rosną i stają się coraz cięższe; wtedy spada z nich deszcz albo śnieg;
- śnieg topnieje, woda wsiąka - część wody ze stopniałego śniegu i z deszczu wsiąka w glebę; tam pobierają ją rośliny albo woda spływa głębiej;
- woda wraca do zbiorników - woda spływa po powierzchni terenu i pod ziemią do dużych zbiorników, np. mórz.
Z mórz woda znów paruje i obieg się powtarza.
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Pierwsze podejście. Klucz z punktacją i oceną jest na ostatniej stronie.
Pobierz sprawdzian (PDF)Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
Okiem badacza - Odkrywam przyrodę 440 fiszek uczy się 8
Na lądzie - Odkrywam przyrodę 440 fiszek uczy się 2
Człowiek i przyroda - Odkrywam przyrodę 440 fiszek uczy się 1
Życie w wodzie, rzeka i jezioro - Nowe Poznajemy przyrodę 438 fiszek
Życie na łące i na polu - Nowe Poznajemy przyrodę 438 fiszek
Życie na lądzie i w lesie - Nowe Poznajemy przyrodę 439 fiszek