Osiągnięcia Greków, teatr i igrzyska - Wczoraj i dziś 4

1.Architektura grecka

Grecy w całej Helladzie wznosili okazałe budowle: przede wszystkim świątynie, a także teatry i gimnazjony. Początkowo budowali z drewna, później z trwalszego kamienia, szczególnie z marmuru. Typowe elementy greckich budowli to kolumny i ozdobne tympanony. Rząd kolumn, czyli kolumnada, otaczał całą świątynię i podtrzymywał jej dwuspadowy dach.

2.Gimnazjon

W starożytnej Grecji zespół budowli przeznaczonych do uprawiania sportu. Tworzyły go sale gimnastyczne, szatnie i stadiony.

3.Świątynia Artemidy w Efezie

Słynna grecka świątynia, zwana Artemizjonem, poświęcona Artemidzie - bogini łowów i lasów. Ukończono ją około 560 roku p.n.e. Miała 127 kolumn, z których do dziś przetrwała tylko jedna. Zaliczano ją do siedmiu cudów świata starożytnego.

4.Tympanon

Trójkątne pole ponad wejściem do greckiej świątyni. Często umieszczano w nim kolorowe płaskorzeźby ze scenami z mitologii.

5.Rzeźba grecka

Grecy osiągnęli w rzeźbiarstwie mistrzostwo. Z drewna, marmuru, kości słoniowej i złota tworzyli posągi bóstw, herosów, wodzów, władców i sportowców. Chcieli oddać piękno, równowagę i proporcje. Rzymianie kopiowali greckie rzeźby, dlatego znamy wygląd wielu zaginionych dzieł, np. „Dyskobola” Myrona.

6.Fidiasz

Uważany za najwybitniejszego greckiego rzeźbiarza. Stworzył posąg Ateny na ateńskim Akropolu i posąg Zeusa w Olimpii, wzniesiony około 435 roku p.n.e. Posąg Zeusa zaliczano do siedmiu cudów świata starożytnego.

7.Filozofia

Nauka, której nazwa po grecku oznacza „umiłowanie mądrości”. Filozofowie szukali odpowiedzi na najważniejsze pytania: jak powstał świat i z czego jest zbudowany, jaki jest cel życia człowieka i jak należy postępować oraz czy istnieje życie po śmierci.

8.Najwybitniejsi filozofowie greccy

Sokrates, Platon i Arystoteles. Platon był uczniem Sokratesa, a Arystoteles - uczniem Platona. Najwybitniejsi filozofowie zakładali własne szkoły, a ich uczniowie głosili i rozwijali nauki swoich mistrzów.

9.Sokrates

Grecki filozof, który żył w V wieku p.n.e. w Atenach. W rozmowach z przechodniami uczył, że człowiek powinien dążyć do doskonałości ciała i umysłu. Powtarzał: „Wiem, że nic nie wiem”.

10.Platon

Grecki filozof, uczeń Sokratesa. Uważał, że świat składa się z dwóch części: materialnej i duchowej. Ciało człowieka jest materialne i ulega rozpadowi, a dusza trwa wiecznie.

11.Arystoteles

Grecki filozof i wszechstronny badacz, uczeń Platona. Jego badania leżą u podstaw dzisiejszej biologii, fizyki i logiki. Opisał ponad 500 gatunków zwierząt, a zajmował się też ustrojami greckich polis i historią teatru.

12.Nauka w starożytnej Grecji

Filozofia uczy krytycznego myślenia, dlatego stała się podstawą prawa, demokracji i nauki. Grecka nauka leży u podstaw dzisiejszej matematyki (Pitagoras opracował ważne wzory), medycyny (Hipokrates), fizyki i astronomii, która ułatwiała Grekom żeglowanie. Wybitnym uczonym i inżynierem był Archimedes, wynalazca m.in. dźwigni.

13.Hipokrates

Grecki lekarz, uważany za ojca dzisiejszej medycyny. Wyznawał zasadę „przede wszystkim nie szkodzić”: lekarz powinien wspierać naturalny powrót chorego do zdrowia. Dziś lekarze składają przyrzeczenie zwane przysięgą Hipokratesa.

14.Wielkie Dionizje

Radosne święto ku czci boga wina Dionizosa, podczas którego chóry śpiewały pieśni o przygodach bogów i ludzi. Z czasem do chórzystów dołączyły dwie, a potem trzy osoby, które prowadziły rozmowy, czyli dialogi. Tak około VI wieku p.n.e. narodził się teatr. Spektakle grano najpierw na agorze, a później w teatrach.

15.Tragedia

Przedstawienie teatralne o poważnej tematyce. Greckie tragedie poruszały ważne problemy, np. nieposłuszeństwo wobec bogów, konflikty między ludźmi czy nadużywanie władzy. Zwykle kończyły się klęską głównego bohatera.

16.Komedia

Przedstawienie teatralne o żartobliwym charakterze. Greckie komedie w zabawny sposób opowiadały o aktualnych wydarzeniach. Ośmieszały wady i złe uczynki obywateli, aby skłonić ich do poprawy.

17.Aktorzy w teatrze greckim

Nosili kostiumy, maski, peruki i koturny, czyli buty na podwyższeniu. Występowali na specjalnym podwyższeniu. Wszystkie role w sztuce grało trzech aktorów, którzy zmieniali maski i kostiumy.

18.Teatr grecki

Budowla do wystawiania sztuk, wznoszona najczęściej na zboczu wzgórza, by widzowie nawet z najdalszych rzędów dobrze widzieli i słyszeli aktorów. Budowniczowie korzystali z wiedzy z matematyki i akustyki - nauki o dźwięku. Teatr tworzyły: widownia, podwyższenie dla aktorów i budynek zwany skene.

19.Widownia w teatrze greckim

Część teatru zbudowana ze stopni wznoszących się ku górze. W największych teatrach mieściła kilkanaście tysięcy osób. Mogli na niej zasiadać wszyscy, również niewolnicy, a koszty spektaklu ponosiły władze polis.

20.Pitagoras

Wybitny grecki uczony, który opracował ważne wzory matematyczne. Obok Hipokratesa należy do najwybitniejszych uczonych starożytnej Grecji.

21.Skene

Budynek w greckim teatrze, który służył aktorom jako garderoba i magazyn rekwizytów. W czasie przedstawienia wieszano na nim dekoracje. Od jego nazwy pochodzi słowo „scena”.

22.Chór w teatrze greckim

Grupa śpiewaków, która mogła liczyć nawet kilkanaście osób. Pieśni chóru opisywały akcję sztuki i komentowały postępowanie bohaterów.

23.Epos

Długi, wierszowany utwór literacki opowiadający o ważnych wydarzeniach i bohaterskich czynach. Najsłynniejsze greckie eposy to „Iliada” i „Odyseja”.

24.Homer

Grecki poeta, któremu przypisuje się „Iliadę” i „Odyseję” - największe dzieła literatury greckiej, powstałe około VIII wieku p.n.e. Według tradycji był niewidomy i recytował swoje utwory z pamięci.

25.„Iliada”

Epos Homera o walkach podczas oblężenia Troi, zwanej też Ilionem. Według Homera wojna trojańska trwała 10 lat. Włączyli się w nią także bogowie - każdy z nich wspierał jedną ze stron. Głównym bohaterem utworu jest waleczny heros Achilles.

26.„Odyseja”

Epos Homera o tułaczce króla Odyseusza, który po wojnie trojańskiej przez 10 lat wracał do domu, na wyspę Itakę. Podczas przygód zginęła cała jego załoga, a gniewny Posejdon wciąż go ścigał. Dzięki pomocy bogini Ateny Odyseusz dotarł do domu, gdzie czekała na niego wierna żona Penelopa.

27.Koń trojański

Drewniana konstrukcja, w której według mitów ukryli się greccy wojownicy. Trojanie uznali ją za dar bogów i wprowadzili do miasta. W nocy Grecy wyszli z konia i otworzyli bramy, a ich armia wkroczyła do Troi i ją zniszczyła.

28.Dlaczego sport był ważny dla Greków?

Grecy przywiązywali dużą wagę do sprawności fizycznej. Uważali, że sport nie tylko rozwija ciało, lecz także kształtuje dobre cechy charakteru, np. wytrwałość i uczciwość.

29.Igrzyska olimpijskie w starożytności

Najsłynniejsze greckie zawody sportowe, rozgrywane co cztery lata ku czci Zeusa w Olimpii na Peloponezie. Startowali w nich sportowcy z całej Grecji, a na czas rywalizacji Grecy przerywali wojny. Startować w zawodach i oglądać je z trybun mogli tylko mężczyźni.

30.Olimpiada

Okres czterech lat między dwoma igrzyskami olimpijskimi. Pierwsze igrzyska odbyły się w 776 roku p.n.e. i od tej daty Grecy liczyli lata według olimpiad, np. „trzeci rok dziesiątej olimpiady”.

31.Pięciobój olimpijski

Pięć najważniejszych konkurencji igrzysk w Olimpii: bieg na dystansie jednego stadionu (192 m), skok w dal z ciężarkami w rękach, rzut oszczepem, rzut dyskiem i zapasy. Zapasy wygrywał ten, kto trzy razy pokonał przeciwnika.

32.Jakie nagrody dostawali zwycięzcy igrzysk?

Wieniec z gałązek drzewa oliwnego - symbol sławy i uznania. Od miasta, które reprezentowali, otrzymywali pieniądze lub inne dobra. Poeci układali na ich cześć pieśni, a niektórym sportowcom wystawiano pomniki.

33.Nowożytne igrzyska olimpijskie

Starożytne igrzyska odbywały się od 776 roku p.n.e., ale w IV wieku n.e. ich zakazano. Pierwsze nowożytne igrzyska zorganizowano dopiero w 1896 roku w Atenach i od tej pory odbywają się co cztery lata. Startują w nich kobiety i mężczyźni z całego świata, a dyscyplin jest więcej, np. siatkówka i kolarstwo.

34.Ogień olimpijski

Ogień rozpalany w ruinach świątyni w Olimpii. Sztafeta niesie go do miasta, które organizuje igrzyska. W dniu otwarcia zawodów roznieca się nim znicz, który płonie do końca igrzysk.

35.Sparta

Greckie miasto-państwo, które różniło się od innych polis. Spartanie nie pasjonowali się nauką ani literaturą, tylko sztuką wojenną. Odwagę i waleczność cenili ponad wszystko, a całe życie poświęcali służbie wojskowej. Miasto nie miało kamiennego muru, bo jego murem mieli być sami Spartanie i ich tarcze.

36.Hoplici

Ciężkozbrojni wojownicy greccy; za najdzielniejszych uchodzili Spartanie. Walczyli włócznią z metalowym grotem, a po jej utracie - mieczem. Chroniły ich hełm, pancerz i nagolenniki z brązu oraz tarcza zwana hoplonem, od której pochodzi nazwa „hoplita”.

37.Wychowanie chłopców w Sparcie

Już po siódmych urodzinach chłopcy na stałe opuszczali dom i trafiali do szkoły. Uczyli się walczyć oraz znosić głód, zimno i ból. Spali na ziemi, jedli niewiele i codziennie trenowali, by stać się wytrzymałymi, silnymi, sprytnymi i odważnymi wojownikami.

38.„Z tarczą albo na tarczy”

Zasada spartańskich wojowników: z wojny wraca się zwycięskim (z tarczą) albo poległym (na tarczy). Spartanin nigdy nie mógł się poddać, a za ucieczkę z pola walki okrywał się hańbą i po powrocie był publicznie poniżany.

39.Bitwa pod Termopilami

Bitwa z 480 roku p.n.e., w której trzystu Spartan z królem Leonidasem przez trzy dni broniło przesmyku Termopile przed ponad 100-tysięczną armią perską. W wąskim przejściu Persowie nie mogli wykorzystać przewagi liczebnej. Wszyscy Spartanie polegli, ale dali Grekom czas na przygotowanie się do dalszych walk.

40.Spartanki

Spartańskie dziewczęta regularnie ćwiczyły - biegały i rzucały dyskiem, bo wierzono, że silne matki urodzą zdrowe dzieci, przyszłych wojowników. Spartanki uczyły się też czytać, pisać i liczyć, ponieważ zarządzały majątkami, gdy mężczyźni wyruszali na wojnę.