Dziedzictwo Rzymu i początki chrześcijaństwa - Wczoraj i dziś 4

1.Romanizacja

Przyjmowanie języka, obyczajów i kultury rzymskiej przez mieszkańców Imperium Rzymskiego. Rzymianie wprowadzali na podbitych ziemiach swoje prawa i obyczaje, a tamtejsze plemiona przejmowały rzymską kulturę, język i wierzenia.

2.Jakie były skutki romanizacji?

Mieszkańcy prowincji upodabniali się do Rzymian: używali łaciny, przyjmowali rzymskie obyczaje, nosili rzymską broń, ubiory i ozdoby. W prowincjach powstawały budowle wzorowane na rzymskich, np. amfiteatr w Al-Dżamm w północnej Afryce. Skutki romanizacji widać do dziś.

3.Łacina

Język, którym posługiwali się Rzymianie. Stał się wspólnym językiem różnych ludów Imperium Rzymskiego, podobnie jak dziś angielski łączy ludzi z wielu krajów. Z łaciny wywodzą się języki romańskie.

4.Prawo XII tablic

Najstarszy zbiór przepisów prawa rzymskiego, spisany w V w. p.n.e. Przepisy wyryto na dwunastu tablicach, które ustawiono na Forum Romanum.

5.Dlaczego Rzymianie spisali swoje prawo?

Początkowo zasady prawa nie były spisane i opierały się na tradycji. Z czasem przepisów przybyło tak wiele, że nie dało się zapamiętać wszystkich. Dlatego w V w. p.n.e. spisano je na tablicach, aby każdy obywatel mógł poznać obowiązujące prawo.

6.Jakie przepisy zawierało Prawo XII tablic?

Prawo nakazywało m.in., by pozwany stawił się przed sądem. Dłużnik, który nie zapłacił w ciągu 30 dni, mógł trafić do niewoli. Za złamanie kości człowiekowi wolnemu płacono wyższą karę niż za złamanie kości niewolnikowi. Zakazane były też małżeństwa patrycjuszy z plebejuszami.

7.Prawo rzymskie

Prawo stworzone przez Rzymian, uznane za mądre i sprawiedliwe. Przetrwało upadek Imperium Rzymskiego i stało się podstawą prawa w wielu państwach, także w Polsce. Przyszli prawnicy uczą się go na studiach. Przetrwały też jego zasady, np. „Prawo nie działa wstecz” i „Umów należy dotrzymywać”.

8.Jakie ślady pozostawiło Imperium Rzymskie?

Na ziemiach dawnego imperium leży dziś ponad dwadzieścia państw Europy, północnej Afryki i Bliskiego Wschodu, w których zachowały się rzymskie zabytki. Rzymianie założyli wiele miast, np. Londyn, Paryż i Wiedeń. Rzymska architektura wpłynęła na współczesne budowle i przebieg dróg w Europie. Przetrwały też zasady prawa rzymskiego i języki romańskie.

9.Wał Hadriana

Rzymska fortyfikacja zbudowana w II w. n.e. w Brytanii i nazwana od imienia cesarza Hadriana. Miała 117 km długości i 5 m wysokości. Przez setki lat broniła północnej granicy imperium przed atakami plemion barbarzyńskich z terenów dzisiejszej Szkocji.

10.Szlak Bursztynowy

Starożytny szlak handlowy, który prowadził od Akwilei przez Wiedeń, Czechy i ziemie dzisiejszej Polski nad Morze Bałtyckie. Rzymianie cenili bursztyn, więc rzymscy kupcy przybywali go kupować na północy Europy. Przypomina o tym faktoria w Pruszczu Gdańskim - zrekonstruowana osada kupców i żołnierzy z pierwszych wieków naszej ery.

11.Akwedukt Pont du Gard

Największy z zachowanych rzymskich akweduktów, czyli budowli doprowadzających wodę. Powstał w I w. p.n.e. na terenie dzisiejszej Francji. Ma prawie 50 m wysokości i niemal 300 m długości, a w przeszłości służył jednocześnie jako akwedukt i most.

12.Języki romańskie

Języki, które wywodzą się od łaciny, m.in. włoski, francuski, hiszpański i portugalski. Wiele słów brzmi w nich podobnie jak w łacinie, np. łacińskie mater (matka) to po włosku, hiszpańsku i portugalsku madre, a po francusku mère. Dlatego znajomość łaciny ułatwia naukę tych języków.

13.Słowa pochodzące z łaciny

Słowa łacińskie przeniknęły do wszystkich języków europejskich, także do polskiego. Z łaciny pochodzi wiele pojęć związanych ze sztuką, religią, prawem, medycyną i szkołą, np. lekcja, tablica, komputer i wakacje. Łacińskie nazwy mają też wszystkie gatunki roślin i zwierząt.

14.Alfabet łaciński

Alfabet, którym posługiwali się starożytni Rzymianie. Pierwotnie miał 23 litery, a później dodawano kolejne, by zapisać dźwięki typowe dla danego języka, np. polskie ą, ę i ł. Dziś używa się go w większości państw świata, także w Polsce.

15.Rzymskie drogi

Kamienne trakty, które łączyły Rzym z najdalszymi zakątkami cesarstwa. Ich sieć liczyła tysiące kilometrów, a najważniejsze drogi zbiegały się w stolicy - stąd powiedzenie „Wszystkie drogi prowadzą do Rzymu”. Robotnicy usuwali warstwę ziemi i układali warstwami kamienie różnej wielkości i żwir, dlatego drogi były bardzo wytrzymałe i wiele z nich przetrwało do dziś.

16.Do czego służyły rzymskie drogi?

Po dobrych drogach armia szybko przemieszczała się po całym państwie, co ułatwiało prowadzenie wojen i tłumienie buntów w prowincjach. Kupcy przywozili nimi do Rzymu towary z odległych prowincji, a posłańcy przewozili listy. Kamienie milowe przy drogach wskazywały odległość od Rzymu.

17.Pompeje

Rzymskie miasto na południu Italii, zniszczone 24 sierpnia 79 r. n.e. przez wybuch wulkanu Wezuwiusz. Przykryła je kilkumetrowa warstwa pyłu i popiołu wulkanicznego, która zachowała budowle, przedmioty, a nawet kształty ciał mieszkańców. Ruiny odkryto w połowie XVIII w. i dziś widać w nich, jak wyglądało starożytne rzymskie miasto.

18.Palestyna

Kraina zamieszkana w starożytności przez Żydów. W I w. p.n.e. została podbita przez Rzymian i stała się jedną z prowincji Imperium Rzymskiego. Tam nauczał Jezus z Nazaretu i narodziło się chrześcijaństwo.

19.Judaizm

Monoteistyczna religia Żydów, którzy wierzyli w jednego Boga, nazywanego Jahwe. Różniła się od wierzeń Greków i Rzymian, którzy czcili wielu bogów.

20.Monoteizm

Wiara w jednego boga. Religiami monoteistycznymi są judaizm i chrześcijaństwo. Grecy i Rzymianie wyznawali politeizm, czyli wiarę w wielu bogów.

21.Mesjasz

Wybawiciel zesłany przez Boga, którego nadejścia oczekiwali Żydzi. Niektórzy z nich uznali za Mesjasza Jezusa z Nazaretu.

22.Jezus z Nazaretu

Nauczyciel, którego nauki stały się podstawą chrześcijaństwa. Ok. 30 r. n.e. rozpoczął nauczanie i razem z apostołami przemierzał Palestynę. Podawał się za syna bożego, co nie spodobało się części Żydów. W 33 r. n.e. oskarżono go przed władzami rzymskimi i skazano na ukrzyżowanie.

23.Co głosił Jezus?

Głosił, że oprócz przestrzegania Dekalogu najważniejsza jest miłość do Boga i bliźnich, a wszyscy ludzie są równi przed Bogiem. Obiecywał zbawienie po śmierci tym, którzy uwierzą, że jest Mesjaszem. Zapowiadał też, że cierpiący, którzy żyli właściwie, zostaną po śmierci nagrodzeni.

24.Dekalog

Dziesięć przykazań bożych, czyli podstawowych zasad, które obowiązują wyznawców judaizmu i chrześcijaństwa.

25.Chrześcijaństwo

Religia monoteistyczna oparta na naukach Jezusa z Nazaretu. Narodziła się w I w. n.e. w Palestynie. Po śmierci Jezusa apostołowie ogłosili, że ich mistrz zmartwychwstał, a wiara w to, że pokonał śmierć, stała się podstawą nowej religii.

26.Apostołowie

Uczniowie Jezusa z Nazaretu, którzy upowszechniali jego nauki. Po jego śmierci nawrócili na chrześcijaństwo wielu Żydów, a potem podróżowali po Imperium Rzymskim i zdobywali wyznawców także poza Palestyną.

27.Paweł z Tarsu

Inaczej święty Paweł. Odbył najwięcej podróży po Imperium Rzymskim, głosząc zasady nowej wiary. Początkowo prześladował chrześcijan, ale według Biblii doznał objawienia, nawrócił się i stał się gorliwym wyznawcą chrześcijaństwa.

28.Gmina chrześcijańska

Niewielka wspólnota pierwszych chrześcijan, na której czele stał biskup. Jej członkowie spotykali się na wspólnej modlitwie i pomagali sobie w potrzebie. Pierwsze gminy powstawały głównie w miastach portowych nad Morzem Śródziemnym, a już w I w. n.e. także w Rzymie.

29.Biskup

Przywódca gminy chrześcijańskiej. Według tradycji pierwszym biskupem Rzymu był apostoł Piotr.

30.Kim byli pierwsi chrześcijanie?

Nową wiarę przyjmowali głównie ludzie ubodzy i mający trudne życie: niewolnicy i plebejusze. Przyciągało ich to, że Jezus głosił równość wszystkich przed Bogiem i obiecywał nagrodę po śmierci cierpiącym, którzy żyli właściwie.

31.Prześladowania chrześcijan

Początkowo Rzymianie odnosili się do chrześcijan obojętnie, bo w imperium każdy mógł wyznawać dowolną religię. Z czasem zauważyli, że chrześcijanie nie oddają boskiej czci cesarzom, i przestraszyli się, że wywoła to gniew bogów i upadek państwa. Kolejni cesarze rozpoczęli prześladowania: burzono kościoły, zabijano duchownych, a chrześcijan skazywano na więzienie, tortury i śmierć.

32.Katakumby

Podziemne korytarze, w których chowano zmarłych. W czasach prześladowań chrześcijanie często spotykali się w nich w tajemnicy.

33.Co oznaczał znak ryby?

W czasach prześladowań ryba była znakiem rozpoznawczym chrześcijan. Kto dyskretnie ją rysował, dawał znać, że szuka kontaktu z innymi wyznawcami Chrystusa. Po grecku wyraz „ryba” składa się z pierwszych liter słów: Jezus Chrystus Boga Syn Zbawiciel.

34.Edykt mediolański

Dokument wydany w 313 r. w Mediolanie przez cesarza Konstantyna Wielkiego. Cesarz wydał go, bo chrześcijaństwo zyskało w cesarstwie duże znaczenie, a walka z nim okazała się bezowocna. Edykt zapewnił wolność religijną, zakończył prześladowania chrześcijan i pozwolił nowej religii swobodnie się rozwijać.

35.Wolność religijna

Swoboda wyznawania dowolnej religii, a także prawo do nieskrępowanej zmiany wiary. W Imperium Rzymskim zapewnił ją Edykt mediolański z 313 r.

36.Jak chrześcijaństwo stało się główną religią Imperium Rzymskiego?

Mimo prześladowań wyznawców nowej wiary przybywało. Prawie trzy wieki po jej powstaniu wydano Edykt mediolański (313 r.). Potem chrześcijanami coraz częściej zostawali patrycjusze, a nawet cesarze. Pod koniec IV w. chrześcijaństwo stało się jedyną religią uznawaną w imperium.

37.Jak chrześcijaństwo rozwijało się po upadku cesarstwa rzymskiego?

Szerzyło się na kolejnych obszarach i w średniowieczu stało się główną religią w Europie. W X w. dotarło na ziemie dzisiejszej Polski. Dziś chrześcijanie żyją na wszystkich zamieszkanych kontynentach.