Pierwsi ludzie i pierwsze cywilizacje - Wczoraj i dziś 4

1.Prehistoria

Okres w dziejach od pojawienia się przodków człowieka do wynalezienia pisma. Starożytność zaczęła się wraz z wynalezieniem pisma około 3400 lat p.n.e., czyli około pięć i pół tysiąca lat temu. Dzieje człowieka są jednak dużo dłuższe.

2.Przodkowie człowieka (praludzie)

Przodkami człowieka rozumnego byli: australopitek, człowiek zręczny i człowiek wyprostowany. To, jak dziś wygląda człowiek i co potrafi, jest wynikiem przemian, które trwały kilka milionów lat.

3.Australopitek

Najstarszy przodek człowieka. Żył około 4 milionów lat temu w Afryce. Był niewielkiego wzrostu, a jako narzędzi używał gałęzi i kamieni.

4.Człowiek zręczny (Homo habilis)

Przodek człowieka, który jako pierwszy tworzył proste kamienne narzędzia. Porozumiewał się ze swoją grupą dźwiękami przypominającymi mowę.

5.Człowiek wyprostowany (Homo erectus)

Przodek człowieka, który poruszał się już w pełni wyprostowany. Nauczył się używać ognia i wynalazł oszczep.

6.Człowiek rozumny (Homo sapiens)

Gatunek, do którego należymy. Żyje na Ziemi od około 300 tysięcy lat. Jego najstarsze siedliska znajdowały się we wschodniej Afryce, gdzie klimat umożliwił mu przetrwanie i rozwój. Wynalazł łuk i żelazne narzędzia, stworzył pierwsze osady i kulturę.

7.Wędrówki człowieka rozumnego

Z Afryki człowiek rozumny stopniowo zasiedlał inne kontynenty, np. Australię około 50 000 lat p.n.e., a Europę około 40 000 lat p.n.e. Pomagały mu połączenia lądowe, które dawniej istniały między wieloma wyspami i kontynentami. Do Ameryki Północnej dotarł z Azji po lądzie. Najpóźniej zasiedlił Amerykę Południową.

8.Koczowniczy tryb życia

Życie w ciągłej wędrówce w poszukiwaniu pożywienia. Koczownicy nie mieli stałych domów - osiedlali się na krótko, a gdy w okolicy kończyło się jedzenie, ruszali dalej. Przed deszczem, chłodem i dzikimi zwierzętami chroniły ich jaskinie. Przetrwanie grupy zależało od współpracy i wzajemnej opieki.

9.Znaczenie ognia

Ognisko dawało ciepło i światło, odstraszało dzikie zwierzęta i pozwalało upiec mięso. Dzięki umiejętności rozpalania ognia ludzie mogli przenieść się w chłodniejsze rejony świata.

10.Zbieractwo i polowanie

Tak zdobywali pożywienie koczownicy. Zbierali leśne owoce, zioła, grzyby oraz jaja podbierane ptakom z gniazd. Polowali najczęściej w grupach, bo razem mieli większe szanse w starciu z dużym zwierzęciem, np. mamutem.

11.Prehistoryczne malunki

Obrazy na ścianach jaskiń, które przedstawiały zwykle zwierzęta i sceny polowań. To najstarsze obrazy stworzone przez człowieka - niektóre mają 50 tysięcy lat.

12.Narodziny rolnictwa

Ludzie zauważyli, że ziarna dziko rosnących zbóż są dobrym pożywieniem. Zaczęli je zbierać i sami wysiewać na polach - tak narodziło się rolnictwo. Uprawiano proso, jęczmień i pszenicę. Był to wielki przełom, bo ludzie nie musieli już wędrować.

13.Osiadły tryb życia

Życie w jednym miejscu, w którym ludzie uprawiają rośliny i hodują zwierzęta. Ludzie osiedli blisko pól i budowali stałe osady. Tym różnili się od koczowników, którzy wciąż wędrowali w poszukiwaniu pożywienia.

14.Hodowla zwierząt

Ludzie wyłapywali dzikie kozy, owce i inne zwierzęta, a potem je oswajali. Tak dzikie zwierzęta stawały się zwierzętami hodowlanymi.

15.Ziemianki

Najstarsze ludzkie domy. Budowano je z drewna i gliny, a dachy kryto słomą lub trzciną. Były częściowo zagłębione w ziemię - stąd ich nazwa.

16.Pierwszy chleb

Ludzie ścierali ziarna zbóż dwoma kamieniami na mąkę, mieszali ją z wodą i z ciasta formowali placki. Placki piekli na głazie rozgrzanym w ognisku.

17.Rewolucja neolityczna

Proces przejścia człowieka z koczowniczego na osiadły tryb życia, do którego doszło około 10 tysięcy lat p.n.e. Nazwa pochodzi od neolitu - okresu w dziejach, który zaczął się właśnie wtedy. Rewolucja to wielki przełom dla ludzkości.

18.Skutki rewolucji neolitycznej

Rolnictwo dawało duże nadwyżki żywności, więc osady mogły się powiększać, a część mieszkańców mogła zajmować się czymś innym niż szukanie jedzenia. Z czasem osady przerodziły się w najstarsze miasta, a miasta - w pierwsze państwa.

19.Żyzny Półksiężyc

Obszar na styku Azji i Afryki, na którym narodziło się rolnictwo i powstały najstarsze państwa. To pas ziem uprawnych i pastwisk w kształcie łuku. Płyną przez niego trzy wielkie rzeki: Nil, Eufrat i Tygrys. Leży na nim m.in. Mezopotamia.

20.Udomowienie psa i kota

Pies został udomowiony około 15 tysięcy lat temu, gdy ludzie byli jeszcze koczownikami. Pomagał w polowaniach i odstraszał dzikie zwierzęta. Koty pojawiły się przy osadach po powstaniu rolnictwa - polowały na myszy, które gromadziły się przy zapasach zboża.

21.Najstarsze miasta: Jerycho i Catal Höyük

Powstanie pierwszych miast było jednym ze skutków rewolucji neolitycznej. Miasta rozwinęły się z większych osad na Żyznym Półksiężycu. Jerycho to najstarsze zamieszkane miasto - ludzie żyją w nim nieprzerwanie od IX tysiąclecia p.n.e., czyli od 11 tysięcy lat. W podobnym czasie powstało Catal Höyük w dzisiejszej Turcji.

22.Mezopotamia

Obszar między dwiema wielkimi rzekami - Tygrysem i Eufratem, na Żyznym Półksiężycu. Żyzne gleby, ciepły klimat i dostęp do wody sprzyjały tu powstawaniu osad. Narodziła się tu cywilizacja Sumerów, a później powstało państwo babilońskie.

23.Cywilizacja

Rozwinięte społeczeństwo, które budowało miasta, posługiwało się pismem i stworzyło własne państwo. Pierwsze cywilizacje powstały w Mezopotamii.

24.Sumerowie i miasta-państwa

Około 4 tysiące lat p.n.e. w Mezopotamii mieszkali Sumerowie. Ich rolnicze wspólnoty łączyły się w miasta-państwa. Każde z nich obejmowało otoczone murami miasto i okoliczne ziemie. Były to najstarsze znane państwa, a Sumerowie stworzyli najstarszą cywilizację.

25.Władza w sumeryjskim mieście-państwie

Na czele miasta-państwa stał władca, który był też kapłanem i mieszkał w pałacu. Podlegali mu urzędnicy, którzy pobierali podatki i nadzorowali prace przy kanałach nawadniających. Większość mieszkańców zajmowała się rolnictwem i dbaniem o kanały, a także handlem i rzemiosłem.

26.Kanały nawadniające

Kanały doprowadzały wodę z rzeki do pól leżących dalej od niej. Ich budowa wymagała pracy wielu osób i dobrej organizacji. Zwykle ten, kto kierował tą pracą, zostawał władcą miasta-państwa.

27.Dokonania Sumerów

Sumerowie założyli pierwsze państwa i wymyślili wynalazki, z których korzystamy do dziś: pismo (około 3400 lat p.n.e. - od tego momentu liczymy starożytność), system sześćdziesiętny, kalendarz oraz koło i żagiel.

28.System sześćdziesiętny

Podział większych jednostek na sześćdziesiąt mniejszych, równych części. Wymyślili go Sumerowie, a my używamy go do dziś przy mierzeniu czasu: godzina ma 60 minut, a minuta - 60 sekund.

29.Kalendarz Sumerów

Sumeryjskim astronomom zawdzięczamy podział czasu na lata. Twórcy ich kalendarza podzielili każdy rok na 12 miesięcy, tak jak jest dziś.

30.Koło i żagiel

Dzięki tym wynalazkom Sumerowie zbudowali pierwsze pojazdy: wozy i statki. Mogli podróżować, przewozić towary i handlować z innymi ludami.

31.Zikkurat

Kilkupiętrowa świątynia w kształcie schodkowej piramidy, największa budowla w mieście-państwie. Na jej szczycie stała zwykle kaplica poświęcona bóstwu, bo Sumerowie wierzyli, że każdym miastem opiekuje się inny bóg. W czasie wylewów rzek zikkurat był schronieniem dla ludności.

32.Babilonia i król Hammurabi

Państwo w Mezopotamii, które zaczęło rosnąć w siłę na początku II tysiąclecia p.n.e. Jego stolicą był Babilon. Największą potęgę osiągnęło w XVIII wieku p.n.e., za króla Hammurabiego. Hammurabi podbił dużą część Mezopotamii, w tym sumeryjskie miasta-państwa.

33.Osiągnięcia Babilończyków

Babilończycy przejęli od Sumerów wiele odkryć i wynalazków. Sami rozwinęli matematykę - wykonywali obliczenia na bardzo dużych liczbach i działania na ułamkach. Prowadzili dokładne obserwacje astronomiczne, dzięki którym udoskonalili dwunastomiesięczny kalendarz i wprowadzili siedmiodniowy tydzień.

34.Brama Isztar

Jedna z głównych bram Babilonu. Zbudowano ją z cegieł pokrytych niebieską glazurą i ozdobiono kolorowymi sylwetkami zwierząt, m.in. byków i lwów.

35.Kodeks Hammurabiego

Zbiór praw, który kazał spisać król Hammurabi, by usprawnić swoje państwo. Na płaskorzeźbie nad prawami przedstawiono Hammurabiego, któremu jeden z bogów babilońskich wręcza symbole władzy.

36.Kary w Kodeksie Hammurabiego

Za to samo przestępstwo różne osoby dostawały różne kary. Obywatelowi, który wybił oko innemu obywatelowi, wybijano oko - według zasady „oko za oko, ząb za ząb”. Za wybicie oka cudzemu niewolnikowi płacono połowę jego ceny. Za rabunek groziła śmierć, a synowi, który uderzył ojca, ucinano rękę.

37.Od rewolucji neolitycznej do Hammurabiego

Około 10 tysięcy lat p.n.e. doszło do rewolucji neolitycznej. Około 3400 lat p.n.e. Sumerowie opracowali pismo i zaczęła się starożytność. Na początku II tysiąclecia p.n.e. Babilonia zaczęła rosnąć w siłę, a w XVIII wieku p.n.e. osiągnęła szczyt potęgi.