Mała i duża ojczyzna, mapa historyczna - Wczoraj i dziś 4

1.Wspólnota

Grupa osób połączonych przez zwyczaje, uznawane zasady i wzajemne poczucie więzi. Małe wspólnoty to np. rodzina, grupa koleżeńska i szkolna klasa - wszyscy się w nich znają. Duże wspólnoty to wspólnota państwowa i naród - ich członkowie nie znają się osobiście.

2.Wspólnota państwowa i państwo

Państwo to ściśle określone terytorium, które zamieszkuje społeczność podległa władzy państwowej. Wspólnotę państwową tworzą mieszkańcy państwa, którzy są jego obywatelami z urodzenia lub wyboru. Mają oni określone prawa i obowiązki.

3.Naród (wspólnota narodowa)

Zbiorowość ludzi, którzy czują się ze sobą związani, bo mają wspólny język, historię, kulturę i tradycję.

4.Ojczyzna i patriotyzm

Ojczyzna to kraj, który uznajemy za własny. Zwykle to kraj, w którym się urodziliśmy i mieszkamy, tak jak nasi przodkowie. Ojczyzną może się jednak stać inny kraj, np. ten, w którym spędzamy większą część życia. Patriotyzm to miłość i przywiązanie do ojczyzny. Patriota w razie potrzeby poświęca dla niej własne korzyści, a na co dzień działa dla dobra jej mieszkańców.

5.Polonia

Osoby, które żyją poza granicami Polski, ale czują się Polakami. Jest ich około 20 milionów, a w samej Polsce mieszka około 38 milionów ludzi.

6.Symbole narodowe

Ważne znaki, które wyróżniają państwo: godło, flaga (barwy narodowe) i hymn. Podkreślają odrębność i niezależność państwa oraz wzmacniają więź między jego mieszkańcami. Najstarszym polskim symbolem narodowym jest godło.

7.Barwy narodowe Polski

Biel i czerwień, które nawiązują do kolorów godła. Biel oznacza czystość zamiarów, a czerwień - waleczność, bo to kolor krwi. Biało-czerwone stroje noszą reprezentanci Polski na zawodach sportowych.

8.Hymn Polski - „Mazurek Dąbrowskiego”

Pieśń powstała w 1797 roku jako pieśń wojskowa, która miała zagrzewać do walki o utraconą ojczyznę. Tekst napisał Józef Wybicki do melodii mazurka, czyli ludowego utworu o żywym tempie. Od 1927 roku jest hymnem narodowym. Wykonuje się go na uroczystościach państwowych i szkolnych oraz podczas wydarzeń sportowych.

9.Po co obchodzimy święta państwowe?

Święta państwowe to dni, w które wspominamy ważne wydarzenia z dziejów państwa lub narodu. Dzięki nim pamiętamy o tych wydarzeniach, oddajemy cześć ich uczestnikom, zastanawiamy się nad znaczeniem ich działań i czujemy się częścią wspólnoty.

10.Najważniejsze polskie święta państwowe

Narodowe Święto Niepodległości (11 listopada) - odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 roku. Święto Narodowe Trzeciego Maja (3 maja) - uchwalenie pierwszej polskiej konstytucji w 1791 roku. Święto Wojska Polskiego (15 sierpnia) - zwycięstwo nad Rosją w Bitwie Warszawskiej w 1920 roku.

11.Flaga i hymn Unii Europejskiej

Unia Europejska to związek 27 państw utworzony, by zapewnić Europie pokój i rozwój gospodarczy. Jej flaga ma 12 złotych gwiazd na niebieskim tle i oznacza jedność, solidarność i współpracę narodów Europy. Wieszamy ją obok flagi Polski, bo Polska należy do Unii. Hymn Unii, „Oda do radości”, nie ma słów, więc w każdym kraju można go śpiewać w innym języku.

12.Legenda o Lechu, Czechu i Rusie

Trzej bracia szukali w puszczy miejsca do osiedlenia. O zachodzie słońca Lech zobaczył białego orła, który krążył nad gniazdem na tle czerwonego nieba. Został tam i nazwał to miejsce Gnieznem - od słowa „gniazdo”. Według legendy tak powstała najstarsza stolica Polski, a orzeł stał się symbolem naszego kraju.

13.Dlaczego władcy wybierali orła na swój znak?

Orzeł to wielki, silny i rzadko spotykany ptak - władca przestworzy. Z dużej wysokości obserwuje swój teren i niespodziewanie spada na ofiarę. Każdy władca chciał być jak on: potężny, groźny i widzący wszystko. Równie popularne w herbach były lwy (np. u Anglików, Czechów i Norwegów), a niektórzy wybierali gryfa - mityczne skrzyżowanie lwa z orłem.

14.Orzeł Piastów i Jagiellonów

Piastowie, pierwszy ród rządzący na ziemiach polskich, umieszczali orła z rozpostartymi skrzydłami na pieczęciach i tarczach. W 1295 roku Przemysł II dodał orłowi złotą koronę. Odtąd orzeł był symbolem polskich królów, a potem godłem Polski. Za Jagiellonów orzeł zyskał złote szpony, dziób i koronę, a jego skrzydła przypominały stalowe łuski zbroi rycerza.

15.Orzeł Biały od końca XVIII wieku do dziś

Pod koniec XVIII wieku ziemie Polski zagarnęły trzy sąsiednie państwa. Orzeł stał się wtedy symbolem wszystkich Polaków - mimo zakazów wieszano go potajemnie i umieszczano na sztandarach powstańców. W 1918 roku wrócił jako godło państwowe. Po II wojnie światowej nowe władze odebrały mu koronę, a w 1989 roku orzeł ją odzyskał. Dziś widnieje m.in. na paszportach i wszystkich polskich monetach.

16.Mała ojczyzna

Miejsce, w którym człowiek się urodził i wychowywał albo w którym teraz żyje: wieś, miasto lub jego dzielnica, a nawet region. Tu są nasz dom, rodzina, sąsiedzi, szkoła i koledzy, dlatego na co dzień to miejsce jest dla nas bardzo ważne.

17.Kolędowanie - tradycja z południa Polski

W święta Bożego Narodzenia kolędnicy idą barwnym pochodem od domu do domu. Ważne postacie to: Gwiazdor, który niesie gwiazdę betlejemską, Śmierć z kosą, która przypomina, że życie przemija, oraz Turoń - rogate zwierzę, które lubi płatać figle.

18.Czym różnią się małe ojczyzny?

Różnią się krajobrazem, dawną zabudową miast i wsi, rodzajami upraw, strojami i zwyczajami. Przykład zwyczaju to pobudka barbórkowa - pochód orkiestry górniczej, który otwiera obchody święta św. Barbary, patronki górników. Kaszubskie czarne wesele to zabawy po każdym dniu wspólnego zbierania torfu na opał (torf jest czarny).

19.Gwary i języki regionalne

W różnych częściach Polski te same rzeczy nazywamy inaczej, np. ziemniaki to „pyry” albo „kartofle”, a z domu wychodzi się „na dwór” albo „na pole”. Gdzieniegdzie na co dzień używa się gwar i języków regionalnych. Najpopularniejsze z nich to język śląski na Śląsku i język kaszubski na Kaszubach.

20.Region

Duży obszar, który wyróżnia się krajobrazem, historią i zwyczajami mieszkańców. Regiony powstały, bo losy części Polski układały się różnie: jedne długo były w granicach kraju, a inne przez wieki podlegały władcom sąsiednich państw.

21.Główne regiony Polski

Wielkopolska, Małopolska, Pomorze, Mazowsze, Śląsk, Warmia, Mazury i Podlasie. Każdy region ma odmienną historię, gospodarkę, zwyczaje i tradycje, w tym własne potrawy. Regiony różnią się też krajobrazem - od nadbałtyckich plaż po wysokie szczyty Tatr.

22.Wielkopolska i Małopolska

Wielkopolska to kolebka państwa polskiego - leży tu Gniezno, pierwsza stolica Polski. To region rolniczy. Małopolska długo była centrum państwa, a Kraków zasłynął jako druga stolica Polski, siedziba królów i pierwszego polskiego uniwersytetu.

23.Pomorze, Warmia i Mazury

Pomorze tylko od czasu do czasu należało do Polski, ale leżący tam Gdańsk był przez setki lat największym polskim portem. Warmia i Mazury słyną z jezior i lasów. Swoje państwo budował tu zakon krzyżacki, a pamiątką po nim są liczne zamki.

24.Mazowsze, Podlasie i Śląsk

Mazowsze przez kilkaset lat było niezależne od Polski, a pod koniec XVI wieku Warszawa została stolicą Polski. Podlasie to miejsce spotkań kilku kultur - widać tu wpływy litewskie, tatarskie i białoruskie. Na Śląsku łączyły się wpływy polskie, niemieckie i czeskie, a złoża węgla sprawiły, że był ważny dla przemysłu.

25.Historyczne stolice Polski

Funkcję stolicy Polski pełniły po sobie trzy miasta: Gniezno w Wielkopolsce, Kraków w Małopolsce i Warszawa na Mazowszu, która stała się stolicą pod koniec XVI wieku.

26.Stroje ludowe

Ważny element tradycji regionalnej. Najbardziej znany strój krakowski ma gorset i zapaskę (fartuch) u kobiet oraz sukmanę i czapkę krakuskę u mężczyzn. Strój górali podhalańskich ma m.in. cuchę (kurtę) i ciupagę (laskę), a kobiecy - chustę, korale i gorset. Strój łowicki wyróżniają wielobarwne pasy na spodniach i spódnicach oraz kolorowe hafty.

27.Skąd czerpać wiedzę o historii małej ojczyzny?

Historia małej ojczyzny to dzieje jej dawnych mieszkańców. Podstawowe informacje daje zwykle strona internetowa lokalnych władz. Warto też odwiedzić muzeum historyczne, skansen, dom kultury lub bibliotekę - spotkamy tam pasjonatów lokalnej historii. Źródłami wiedzy są także ślady w terenie, legendy i zabytki.

28.Bohaterowie narodowi i regionalni

Bohaterowie narodowi to postacie, które wpłynęły na losy całej wspólnoty i trwale zapisały się w jej pamięci. Bohaterowie regionalni zasłużyli się dla mieszkańców miejscowości lub regionu - to często działacze społeczni, nauczyciele lub artyści. Przykład: Antoni Abraham działał na rzecz polskiej kultury na Pomorzu i Kaszubach.

29.Ślady przeszłości w miejscowości

Rynek to zwykle najstarszy plac miasta, a jego prostokątny kształt wskazuje, że miasto założono w średniowieczu. Nazwy ulic mówią, gdzie stały dawne ważne budynki, np. zamek, dworzec lub szkoła. Pomniki, tablice pamiątkowe i murale upamiętniają ważne wydarzenia i postacie. Budynki przemysłowe pokazują, czym dawniej zajmowali się mieszkańcy.

30.Legenda

Opowieść, która łączy elementy prawdziwe i zmyślone. Mogą w niej występować prawdziwe postacie, miejsca i wydarzenia, ale zwykle są tylko w tle. Główni bohaterowie i ich czyny są zmyśleni. W legendzie o Smoku Wawelskim prawdziwa jest tylko smocza jama - jaskinia u stóp Zamku Królewskiego na Wawelu.

31.Czego dowiadujemy się z legend?

Z legend dowiadujemy się, co dawniej uznawano za dobre, a co za złe, czego się obawiano, a z czego się śmiano, oraz skąd pochodzą nazwy miejscowości. Legendy regionalne pomagają zrozumieć, kim byli dawni mieszkańcy regionu.

32.Legenda o początkach Białegostoku

Litewski książę Gedymin, władca Litwy (żył w latach 1275-1341), polował w Puszczy Bielskiej i odpoczywał nad czystym strumieniem. Nazwał go „czystym, białym stokiem”, bo stok to dawniej potok lub strumień. Wkrótce zbudowano tam dwór, a potem wieś Biały Stok. Według legendy stąd pochodzi nazwa Białegostoku.

33.Zabytek

Budowla lub przedmiot o szczególnej wartości historycznej lub artystycznej, chroniony przez prawo. Zabytkami są m.in. kościoły, zamki, pałace i kamienice, a także fabryki, stacje kolejowe i mosty. Niektóre są bardzo stare, inne mają kilkadziesiąt lat. Właściciel lub zarządca musi o zabytek dbać, ale troszczyć się o niego powinniśmy wszyscy.

34.Mapa i mapa historyczna

Mapa to przedstawienie terenu za pomocą rysunku - świata, kontynentu, kraju lub regionu. Mapa historyczna pokazuje, jak dany obszar wyglądał w przeszłości, np. gdzie biegły granice państw w średniowieczu albo jakie lądy znali Europejczycy w XVI wieku. Może też pokazać cały proces, np. jak zmieniały się granice Polski.

35.Strony świata

Cztery główne kierunki geograficzne: północ (N, od angielskiego north), południe (S - south), wschód (E - east) i zachód (W - west). Na współczesnych mapach północ jest na górze, południe na dole, wschód po prawej, a zachód po lewej stronie.

36.Pierwsze mapy świata

Powstały już w starożytności, na podstawie wiedzy i wyobrażeń autorów. Babilończycy sądzili, że Ziemia jest kołem, w którego środku leży Babilon. Egipcjanie uważali Ziemię za prostokątną, a Grecy przedstawiali ją jako tarczę, czyli koło wypukłe na środku.

37.Elementy mapy historycznej

Tytuł mówi, jaki obszar i jakie czasy pokazuje mapa, np. „Polska za Kazimierza Wielkiego w latach 1333-1370”. Legenda wyjaśnia znaczenie znaków, kolorów i linii. Podziałka informuje o skali mapy, czyli o jej pomniejszeniu.

38.Legenda mapy - znaki, które warto znać

Legenda mapy to krótkie objaśnienia użytych symboli. Linie ciągłe to zwykle granice państw, strzałki - trasy wypraw lub działania wojsk, skrzyżowane miecze - miejsca bitew, a karty papieru - miejsca zawarcia umów. Nawet znajomy znak zawsze warto sprawdzić w legendzie.

39.Plan historyczny

Plan pokazuje niewielki obszar w dużej skali, czyli w dużym przybliżeniu i dokładniej niż mapa. Historycy tworzą plany, by pokazać przebieg dawnej bitwy, np. pod Grunwaldem 15 lipca 1410 roku (położenie i ruchy wojsk), albo rozwój zabudowy miasta. Najstarsze plany polskich miast, np. Poznania i Zamościa, mają około 400 lat.

40.Dlaczego mapy są zwrócone na północ?

Dziś na górze mapy jest północ, ale dawniej bywało inaczej: w średniowieczu na górze często umieszczano wschód, a w czasach nowożytnych - południe. Północ wybrano może dlatego, że upowszechnił się kompas, który wskazuje biegun północny. Inni sądzą, że zdecydował autorytet starożytnego geografa Ptolemeusza, którego mapa świata była skierowana na północ.