Czas w historii i obliczanie czasu - Wczoraj i dziś 4

1.Chronologia

Nauka o mierzeniu czasu. Pomaga historykom poznać daty dawnych wydarzeń i ustalić, które z nich były wcześniej, a które później.

2.Porządek chronologiczny

Układ wydarzeń od najdawniejszego do najnowszego. Dzięki niemu łatwiej zrozumieć, jak wydarzenia mogły na siebie wpływać, oraz ustalić ich przyczyny i skutki.

3.Oś czasu

Linia, na której zaznacza się wydarzenia w porządku chronologicznym. Najstarsze umieszczamy po lewej stronie, a najnowsze - po prawej. Strzałka na końcu osi pokazuje, w którą stronę płynie czas.

4.Jednostki czasu w historii

Rok ma 365 lub 366 dni (od 1 stycznia do 31 grudnia). Wiek, inaczej stulecie, to 100 lat (np. od 1401 do 1500 roku). Tysiąclecie to 10 wieków, czyli 1000 lat (np. od 1001 do 2000 roku).

5.Dwie ery: przed naszą erą i nasza era

W Europie lata liczymy od narodzin Jezusa z Nazaretu - to 1 rok naszej ery (n.e.). Wydarzenia późniejsze należą do naszej ery, a wszystkie wcześniejsze - do czasów przed naszą erą (p.n.e.).

6.Kiedy zaczęła się historia?

Od wynalezienia pisma. Ludzie żyją na Ziemi od 300 tysięcy lat, ale historycy badają ich przeszłość dopiero od tego momentu, bo dzięki pismu znają nazwy dawnych miast i państw i mogą badać życie ich mieszkańców.

7.Prehistoria

Okres w dziejach od pojawienia się przodków człowieka do wynalezienia pisma, czyli czasy przed początkiem historii.

8.Epoka historyczna

Etap w dziejach zapoczątkowany i zakończony ważnym wydarzeniem - przełomem, który zmienił losy ludzkości. Epoki historyczne to: starożytność, średniowiecze, nowożytność i współczesność.

9.Starożytność

Pierwsza epoka historyczna: od wynalezienia pisma (ok. 3400 roku p.n.e.) do upadku Rzymu w 476 roku. To czasy pierwszych państw, piramid i faraonów oraz potęgi Imperium Rzymskiego.

10.Średniowiecze

Epoka od upadku Rzymu w 476 roku do odkrycia Ameryki w 1492 roku, czyli od V do XV wieku. To czasy zamków i katedr, początków państwa polskiego i narodzin uniwersytetów.

11.Nowożytność

Epoka od odkrycia Ameryki w 1492 roku do końca I wojny światowej w 1918 roku. To czasy wielkich odkryć geograficznych, rozwoju nauki oraz maszyny parowej, fabryk i kolei.

12.Współczesność

Epoka od końca I wojny światowej w 1918 roku do dziś. To czasy rozwoju komunikacji i technologii, podboju kosmosu oraz komputerów i internetu.

13.Długość epok historycznych

Starożytność trwała około 3900 lat, średniowiecze - 1016 lat, a nowożytność - 426 lat. Współczesność trwa od 1918 roku do dziś. Epoki bliższe naszym czasom są dużo krótsze od dawniejszych.

14.Kiedy skończyło się średniowiecze?

Historycy wskazują kilka równie ważnych wydarzeń: wynalezienie druku przez Jana Gutenberga (połowa XV wieku), zdobycie Konstantynopola przez Turków (1453 rok), odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba (1492 rok) i ogłoszenie przez Mikołaja Kopernika, że Ziemia kręci się wokół Słońca (1543 rok).

15.Cyfry rzymskie

Cyframi rzymskimi oznaczamy wieki, tysiąclecia i miesiące, np. XXI wiek. Podstawowe znaki to: I = 1, V = 5, X = 10, L = 50, C = 100, D = 500, M = 1000.

16.Jak odczytać liczbę rzymską?

Gdy mniejszy znak stoi za większym, dodajemy go (VI = 6, XV = 15, LX = 60). Gdy mniejszy znak stoi przed większym, odejmujemy go (IV = 4, IX = 9, XL = 40, XC = 90).

17.Oś czasu złożona z dwóch części

Górna oś pokazuje epoki historyczne z datami ich początku i końca; epoka omawianego tematu jest wyróżniona kolorem. Dolna oś pokazuje omawiany okres: stulecia i najważniejsze wydarzenia, np. 44 rok p.n.e. - śmierć Juliusza Cezara, 80 rok n.e. - pierwsze igrzyska w Koloseum.

18.Ile lat minęło? Wydarzenia z naszej ery

Od daty późniejszej (większej) odejmujemy datę wcześniejszą (mniejszą). Wynik można sprawdzić: wcześniejsza data dodana do wyniku daje datę późniejszą.

19.Ile lat minęło? Wydarzenia sprzed naszej ery

Lata p.n.e. liczymy wstecz, więc data wcześniejszego wydarzenia jest większa. Dlatego od daty wcześniejszej (większej) odejmujemy datę późniejszą (mniejszą).

20.Brak roku zerowego

W historii nie było roku zerowego. Zaraz po 31 grudnia 1 roku p.n.e. nastąpił 1 stycznia 1 roku n.e. Na przełomie er lata idą tak: 2 rok p.n.e., 1 rok p.n.e., 1 rok n.e., 2 rok n.e.

21.Ile lat minęło? Wydarzenia z różnych er

Dodajemy do siebie obie daty, a od sumy odejmujemy 1, bo nie było roku zerowego.

22.Granice wieków naszej ery

Wiek naszej ery zaczyna się w roku z końcówką 01, a kończy w roku z końcówką 00. I wiek trwał od 1 do 100 roku n.e., II wiek - od 101 do 200 roku n.e., a XX wiek - od 1901 do 2000 roku.

23.Granice wieków przed naszą erą

Wieki p.n.e. odliczamy wstecz od 1 roku n.e. Wiek p.n.e. zaczyna się w roku z końcówką 00, a kończy w roku z końcówką 01: I wiek p.n.e. trwał od 100 do 1 roku p.n.e., a II wiek p.n.e. - od 200 do 101 roku p.n.e.

24.Jak ustalić, który to wiek?

Zakrywamy dwie ostatnie cyfry daty, do pozostałej liczby dodajemy 1, a wynik zapisujemy cyframi rzymskimi, np. 2016 rok → $20 + 1 = 21$ → XXI wiek. Ten sposób działa dla dat naszej ery i przed naszą erą.

25.Wyjątek: data kończy się na 00

Wtedy nie dodajemy 1. W naszej erze taki rok to ostatni, setny rok wieku (np. 2000 rok → XX wiek). Przed naszą erą to pierwszy rok wieku (np. 200 rok p.n.e. rozpoczyna II wiek p.n.e.).

26.Kiedy kończą się tysiąclecia?

Tysiąclecia liczymy tak jak wieki. Drugie tysiąclecie trwało od 1001 do 2000 roku, więc skończyło się dopiero 31 grudnia 2000 roku, a nie w grudniu 1999 roku.

27.Słońce - najstarszy zegar

Słońce wschodzi i zachodzi każdego dnia, a jego pozycja na niebie zmienia się w ciągu roku. Dzięki temu ludzie rozpoznawali pory roku: wiosnę, lato, jesień i zimę, a także wyznaczali godziny.

28.Zegar słoneczny

Zegar bez wskazówek, który pokazuje czas cieniem. Starożytni Egipcjanie i Grecy wbijali kij w ziemię i patrzyli, jak jego cień się wydłuża i skraca. Najkrótszy cień oznaczał południe, czyli środek dnia.

29.Klepsydra

Przyrząd, w którym przesypuje się piasek. Używano jej, gdy słońce schowało się za chmury albo zapadła noc. Pokazuje tylko upływ określonego odcinka czasu - po przesypaniu się piasku trzeba ją odwrócić.

30.Zegary mechaniczne

Pierwsze zbudowano w średniowieczu. Miały ciężarki i koła zębate, a ich dzwony biły co godzinę. Dzięki nim całe miasto wiedziało, kiedy jest czas na modlitwę, obiad albo sen.

31.Jak zmieniały się zegary?

Najpierw czas mierzono zegarami słonecznymi i klepsydrami, w średniowieczu zbudowano zegary mechaniczne, potem pojawiły się zegarki kieszonkowe, zakładane na rękę, a dziś - cyfrowe. Jeden z najbardziej znanych zegarów, Big Ben w Londynie, wskazuje godzinę od ponad 180 lat.

32.Kalendarz księżycowy

Pierwszy kalendarz, oparty na fazach Księżyca. Księżyc przechodzi przez swoje fazy w mniej więcej 29 dni, czyli około 12 razy w roku - dlatego rok ma 12 miesięcy. Rok księżycowy był jednak za krótki, więc pory roku się przesuwały: wiosna wypadała zimą.

33.Kalendarz egipski

Starożytni Egipcjanie obserwowali słońce i Nil, który wylewał prawie zawsze po 365 dniach. Odkryli, że rok słoneczny jest trochę dłuższy od księżycowego, i podzielili go na 12 miesięcy po 30 dni oraz 5 dni świąt. Był to pierwszy naprawdę dokładny kalendarz, sprzed 5 tysięcy lat.

34.Kalendarz juliański i rok przestępny

W I wieku p.n.e. Juliusz Cezar zreformował kalendarz: co cztery lata dodawano jeden dzień - 29 lutego. Tak powstały kalendarz juliański i rok przestępny, który ma 366 dni.

35.Kalendarz gregoriański

Wprowadził go papież Grzegorz XIII w 1582 roku, bo kalendarz juliański nie zgadzał się z porami roku. W wielu krajach Europy po 4 października nastąpił od razu 15 października - nowy kalendarz „połknął” 10 dni.