Nazwy geograficzne, części mowy, ortografia - Nowe Zamieńmy słowo 4

1.Wielka czy mała litera zmienia znaczenie wyrazu

Ten sam wyraz może znaczyć co innego zależnie od pierwszej litery. Polka to mieszkanka Polski, a polka to taniec. Kanadyjka to mieszkanka Kanady, a kanadyjka to rodzaj łódki.

2.Jakie nazwy geograficzne piszemy wielką literą?

Nazwy planet, państw, miast, regionów, dzielnic, ulic, gór i rzek, np. Jowisz, Czechy, Toruń, Kaszuby, Bielany, Karpaty, Warta.

3.Wielowyrazowe nazwy geograficzne

Piszemy je wielką literą, np. Morze Czarne, Góry Świętokrzyskie, Nizina Mazowiecka. Gdy nazwa własna jest rzeczownikiem w mianowniku, wyraz pospolity przed nią (jezioro, wyspa) piszemy małą literą, np. jezioro Hańcza, wyspa Wolin.

4.Budowa wielowyrazowych nazw geograficznych

Rzeczownik + rzeczownik w mianowniku (np. jezioro Hańcza, wyspa Wolin), rzeczownik + rzeczownik w dopełniaczu (np. Cieśnina Magellana) oraz rzeczownik + przymiotnik (np. Nizina Mazowiecka, Morze Czarne).

5.Nazwy mieszkańców - zasada od 2026 roku

Wielką literą piszemy nazwy mieszkańców państw, miast, dzielnic, osiedli i wsi, np. Holender, Krakowianin, Wrocławianin. Wielka litera w nazwach mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi to zmiana z reformy ortografii 2026.

6.Mieszkaniec i mieszkanka miasta

Obie nazwy piszemy wielką literą, np. Krakowianin i Krakowianka, Wrocławianin i Wrocławianka, Lublinianin i Lublinianka. Gdy nie znamy nazwy mieszkańca, sprawdzamy ją w słowniku.

7.Przymiotniki od nazw geograficznych

Przymiotniki utworzone od nazw kontynentów, państw i miast piszemy małą literą, np. afrykański, włoski, toruński. Wielką literą piszemy przymiotnik tylko wtedy, gdy jest częścią nazwy geograficznej, np. Nizina Mazowiecka.

8.Rzeczownik

Odmienna część mowy, która odpowiada na pytania kto? co?. Nazywa osoby, zwierzęta, rośliny, miejsca, rzeczy, zjawiska i pojęcia, np. kapitan, mewa, sosna, port, kompas, tęcza, odwaga.

9.Liczba i rodzaj rzeczownika

Rzeczowniki odmieniają się przez liczby: pojedynczą i mnogą. Mają zwykle stały rodzaj, który ustalamy na podstawie mianownika: męski (ten kompas), żeński (ta mapa), nijaki (to jezioro).

10.Przypadki rzeczownika i pytania

Mianownik (M.) kto? co?, dopełniacz (D.) kogo? czego?, celownik (C.) komu? czemu?, biernik (B.) kogo? co?, narzędnik (N.) kim? czym?, miejscownik (Ms.) o kim? o czym?, wołacz (W.) - bezpośredni zwrot do kogoś.

11.Odmiana rzeczownika przez przypadki - przykład

Rzeczownik zmienia formę zależnie od tego, z jakim wyrazem się łączy. Na przykład mapa: M. mapa, D. mapy, C. mapie, B. mapę, N. mapą, Ms. (o) mapie, W. mapo!

12.Czasownik

Część mowy, która nazywa czynności oraz stany. Odpowiada na pytania: co ktoś lub coś robi? co się z nim dzieje? w jakim jest stanie?, np. wiosłuje, smuci się.

13.Jak odmienia się czasownik?

Czasownik jest odmienną częścią mowy. Odmienia się przez osoby, liczby, czasy i rodzaje. Formy, w których możemy określić osobę (np. zwiedzam, zwiedzacie), to formy osobowe.

14.Bezokolicznik

Forma nieosobowa czasownika - nie można w niej określić osoby. Kończy się na -ć, -ść, -źć albo -c, np. pływać, gryźć, móc. Od bezokolicznika pływać tworzymy np. nazwę czynności pływanie i czas przeszły pływał.

15.Czasy czasownika

Czas przeszły - czynność była wykonywana wcześniej niż moment mówienia (pływałem). Czas teraźniejszy - czynność trwa w chwili mówienia (pływam). Czas przyszły - czynność będzie wykonywana później (popłynę, będę pływać).

16.Rodzaje czasownika w czasie przeszłym

W liczbie pojedynczej: męski (żeglował), żeński (żeglowała), nijaki (żeglowało). W liczbie mnogiej: męskoosobowy, gdy mowa o mężczyznach lub osobach różnej płci (żeglowali), i niemęskoosobowy w pozostałych przypadkach (żeglowały).

17.Czas teraźniejszy i czas przyszły - rodzaje

Czas teraźniejszy nie odmienia się przez rodzaje. Czas przyszły prosty (jeden wyraz, np. popłynę) też nie. Czas przyszły złożony (dwa wyrazy) odmienia się przez rodzaje (będę pływał, będę pływała), chyba że użyjemy bezokolicznika (będę pływać).

18.Przymiotnik

Odmienna część mowy, która nazywa cechy osób, przedmiotów, zjawisk, roślin i zwierząt. Jest określeniem rzeczownika. Odpowiada na pytania: jaki? jaka? jakie?, czyj? czyja? czyje?, który? która? które?

19.Odmiana przymiotnika

Przymiotnik odmienia się przez liczby, rodzaje i przypadki. Liczba pojedyncza: męski (odważny), żeński (odważna), nijaki (odważne). Liczba mnoga: męskoosobowy (jacy? odważni) i niemęskoosobowy (jakie? odważne). Przymiotnik dostosowuje formę do rzeczownika, który określa.

20.Wikipedia, blog, portal edukacyjny

Wikipedia to encyklopedia internetowa, którą może redagować każdy użytkownik. Blog to strona z osobistymi opiniami autora, rodzaj internetowego dziennika. Portal edukacyjny to strona internetowa z różnymi materiałami służącymi do nauki.

21.Jak szukać wiarygodnych informacji w internecie?

Używaj sprawdzonych wyszukiwarek. Sprawdzaj adres strony, autora, datę publikacji i źródła. Porównuj informacje z kilku miejsc. Uważaj na fałszywe wiadomości. Gdy masz wątpliwości, poproś o pomoc rodzica lub nauczyciela.

22.Co sprawdzić na stronie internetowej?

Adres strony (bezpieczne są strony instytucji, rządowe, znanych organizacji i portali edukacyjnych), autora tekstu (np. imię, nazwisko, stopień naukowy), datę publikacji (czy tekst jest aktualny) i źródła informacji (czy autor podaje, skąd czerpie wiedzę).

23.Bezpieczne zakończenia adresów stron

Strony instytucji, rządowe, znanych organizacji i portali edukacyjnych mają często zakończenia: .edu.pl, .gov.pl, .org, .edu. Zakończenie gov.pl oznacza stronę rządową.

24.Fałszywe wiadomości - jak się chronić?

Nie klikaj w nieznane linki ani w wyskakujące okienka. Nie udostępniaj informacji, jeśli nie masz pewności, że są prawdziwe. Gdy różne strony podają różne informacje, ustal, które źródło jest najbardziej wiarygodne.

25.Kiedy piszemy ó?

1. Gdy w innych formach wyrazu lub w wyrazach pokrewnych ó wymienia się na o, a, e (stół - stoły, wrócić - wracać, wiózł - wieźć). 2. W zakończeniach -ów, -ówka, -ówna (Tarnów, pocztówka). 3. Na początku wyrazów: ów, ówczesny, ówdzie, ósemka, ósmy, ósmoklasista. 4. W wyrazach z ó niewymiennym (np. żółty).

26.Wyjątki od pisowni zakończenia -ówka

Wyrazy skuwka, zasuwka i wsuwka piszemy przez u, bo pochodzą od czasowników skuwać, zasuwać, wsuwać.

27.Kiedy piszemy u?

1. Na początku wyrazów (np. ucho, uczeń), z wyjątkami: ów, ówczesny, ówdzie, ósemka, ósmy, ósmoklasista. 2. W czasownikach zakończonych na -uję, -ujesz, -uje, -ujemy, -ujecie, -ują (rysujemy). 3. W zakończeniach m.in. -uch, -ula, -ulec, -un, -unek, -usia, -us, -uszek, -utki (maluch, rachunek). 4. Na końcu wyrazów (np. domu).

28.Kiedy piszemy rz?

1. Po spółgłoskach b, p, d, t, g, k, ch, j, w (brzoza, przygoda, drzewo, grzmot). 2. W zakończeniach -arz, -erz, -mierz, -mistrz (pisarz, żołnierz). 3. Gdy w innych formach wymienia się na r (aktorzy - aktor). 4. W wyrazach z rz niewymiennym, których pisownię trzeba zapamiętać (np. rzeka, rzęsa).

29.Wyjątki od pisowni rz po spółgłoskach

Kształt, pszczoła, Pszczyna (miasto na Śląsku) i pszenica piszemy przez sz.

30.Kiedy piszemy ż?

1. Gdy wymienia się na g, dz, h, z, ź, s (śnieżek - śnieg, wożę - wozić, wyżej - wysoko). 2. Po literach l, ł, n, r. 3. W zakończeniach -aż, -eż rzeczowników rodzaju żeńskiego (wyprzedaż, grabież), wyjątek: twarz. 4. W wyrazach obcego pochodzenia (pejzaż, reportaż). 5. W wyrazach, których pisownię trzeba zapamiętać (np. żyrafa).

31.Kiedy piszemy h?

1. Gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na g, ż, z. 2. Po literze z. 3. W cząstkach hipo-, higro-, hydro-, hekto-, hiper-, helio- (hipermarket, hektogram). 4. W wyrazach, których pisownię trzeba zapamiętać (np. herbata, hamak, humor).

32.Kiedy piszemy ch?

1. Gdy w wyrazach pokrewnych wymienia się na sz (ucho - uszko, strach - straszny). 2. Na końcu wyrazów (zapach, mech), wyjątek: druh. 3. Po literze s (schować, schronisko). 4. W wyrazach, których pisownię trzeba zapamiętać (np. chleb, chmura).

33.Wyrazy, których pisowni nie wyjaśnia żadna reguła

To wyrazy z ó, rz, ż, h, ch niewymiennym, np. żółty, rzeka, żyrafa, herbata, chleb. Ich pisownię trzeba zapamiętać, a w razie wątpliwości sprawdzić w słowniku ortograficznym.