Wojewódzki Konkurs Języka Polskiego (wielkopolskie) - Pan Tadeusz, hymn, wiersze

1.Adam Mickiewicz - kontekst biograficzny „Pana Tadeusza”

Poeta romantyczny (1798-1855), urodzony w okolicach Nowogródka na dawnej Litwie. Studiował w Wilnie, za działalność w tajnym związku filomatów został zesłany w głąb Rosji. Po upadku powstania listopadowego (1830-1831) żył na emigracji we Francji. „Pana Tadeusza” napisał w Paryżu w latach 1832-1834 z tęsknoty za ojczyzną, do której nigdy już nie wrócił.

2.Pełny tytuł, czas i miejsce akcji „Pana Tadeusza”

Pełny tytuł: „Pan Tadeusz, czyli ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z roku 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem”. Akcja toczy się w Soplicowie i okolicy, na Litwie pod panowaniem Rosji. Księgi I-X obejmują kilka dni 1811 r., a dwie ostatnie przenoszą akcję na wiosnę 1812 r. Utwór wydano w Paryżu w 1834 r.

3.Kontekst historyczny „Pana Tadeusza”

Po rozbiorach (ostatni w 1795 r.) Litwa należała do Rosji. W 1807 r. Napoleon utworzył Księstwo Warszawskie, a w 1812 r. wyruszył na wojnę z Rosją. Polacy wierzyli, że Napoleon pomoże odbudować ich państwo. Dlatego szlachta w utworze z niecierpliwością czeka na wojnę, a ksiądz Robak potajemnie przygotowuje powstanie na Litwie.

4.Epopeja - cechy w „Panu Tadeuszu”

Epopeja to obszerny utwór epicki (zwykle wierszem), który pokazuje życie całej społeczności w przełomowym momencie historii. Cechy w „Panu Tadeuszu”: inwokacja na początku, wielu bohaterów z różnych warstw społecznych, rozbudowane opisy przyrody i obyczajów, losy prywatne splecione z wielką historią, wszechwiedzący narrator. Dlatego utwór nazywa się polską epopeją narodową.

5.Trzynastozgłoskowiec - wiersz „Pana Tadeusza”

Każdy wers ma 13 sylab, a średniówka (stała pauza wewnątrz wersu) dzieli go na 7 + 6 sylab. Rymy są parzyste (aabb): rymują się dwa kolejne wersy. Miarowy rytm nadaje opowieści spokojny, uroczysty ton i ułatwia zapamiętywanie. Przykład podziału: „Litwo! Ojczyzno moja! / ty jesteś jak zdrowie” (7 + 6).

6.Inwokacja - czym jest i do kogo zwraca się poeta

Inwokacja to uroczysty zwrot na początku eposu - dawniej do bóstwa lub Muzy z prośbą o natchnienie. Mickiewicz zwraca się do Litwy jako ojczyzny i do Matki Boskiej (z Jasnej Góry, Ostrej Bramy i Nowogródka). Ojczyznę porównuje do zdrowia: jej wartość poznaje dopiero ten, kto ją stracił. Wspomina, że w dzieciństwie Matka Boska cudem przywróciła mu zdrowie, i prosi, by przeniosła jego tęskniącą duszę do kraju dzieciństwa.

7.Inwokacja - obraz ojczyzny i środki artystyczne

Druga część inwokacji to wyidealizowany krajobraz: leśne pagórki, zielone łąki nad błękitnym Niemnem, pola pełne zboża, gryka „jak śnieg biała”, pola przedzielone zieloną miedzą z rzadkimi gruszami. Poeta używa apostrofy (Litwo! Ojczyzno moja!), porównań, barwnych epitetów i wykrzyknień. Obraz jest kolorowy, spokojny i pełen ładu - tak pamięta ojczyznę tęskniący emigrant.

8.Soplicowo - obraz polskiego dworu

Dwór Sopliców to drewniany, bielony dworek wśród pól i ogrodów, z bramą zawsze otwartą dla gości. Jest symbolem polskości, gościnności i ładu: żyje się tu według dawnego obyczaju, przy stole obowiązuje hierarchia, a gospodarz dba o tradycję. Soplicowo to „mała ojczyzna” - obraz kraju, za którym tęskni poeta.

9.Tadeusz Soplica

Młody szlachcic, syn Jacka Soplicy, wychowany przez stryja - Sędziego. Na początku utworu wraca ze szkół w Wilnie do Soplicowa. Jest porywczy, szczery i pełen zapału. Najpierw ulega urokowi Telimeny, potem zakochuje się w Zosi. Walczy z Rosjanami, wyjeżdża do wojska i wraca w 1812 r. jako oficer. Razem z Zosią postanawia uwłaszczyć chłopów.

10.Zosia

Wnuczka Stolnika Horeszki - córka jego córki Ewy. Wychowuje się w Soplicowie pod opieką Telimeny. Jest młoda, skromna, naturalna i pracowita: zajmuje się ogrodem i domowym ptactwem. Tadeusz po raz pierwszy widzi ją przelotnie w swoim dawnym pokoju. Na końcu zostaje jego narzeczoną - ich związek godzi zwaśnione rody Sopliców i Horeszków.

11.Sędzia Soplica

Brat Jacka, gospodarz Soplicowa i opiekun Tadeusza. Strażnik tradycji: dba o porządek w domu, gościnność i grzeczność, przy stole sadza gości według wieku i urzędu, poucza młodzież o dobrych obyczajach. Prowadzi z Hrabią spór sądowy o zamek Horeszków. Jest uczciwy i gościnny, ale też dumny i czuły na punkcie honoru rodu.

12.Jacek Soplica - ksiądz Robak

W młodości zawadiaka lubiany przez szlachtę. Zakochał się w Ewie, córce Stolnika Horeszki, ale Stolnik odmówił mu jej ręki. Urażony Jacek zastrzelił Stolnika podczas napadu Rosjan na zamek i okrył się hańbą zdrajcy. Aby odpokutować, został zakonnikiem bernardynem - księdzem Robakiem - i emisariuszem przygotowującym powstanie. To bohater dynamiczny: przechodzi drogę od pychy do pokory i poświęcenia dla ojczyzny.

13.Telimena

Krewna Sędziego i opiekunka Zosi. Elegancka, zalotna kobieta, która bywała w Petersburgu i lubi chwalić się wielkim światem. Flirtuje z Tadeuszem, potem z Hrabią, a w końcu zaręcza się z Rejentem. Narrator przedstawia ją z humorem, np. w Świątyni dumania, gdzie oblazły ją mrówki. Uosabia zamiłowanie do obcych mód i pozorów.

14.Hrabia

Daleki krewny Horeszków po kądzieli (przez kobiety), dziedzic ruin zamku, o który procesuje się z Sędzią. Marzyciel i romantyk zachwycony Włochami, lubi teatralne gesty i rycerskie opowieści. Podburzony przez Gerwazego prowadzi zajazd na Soplicowo. Później walczy z Rosjanami i wstępuje do wojska polskiego.

15.Gerwazy Rębajło i Protazy Brzechalski

Gerwazy to stary klucznik Horeszków, wierny dawnemu panu. Nosi ogromny rapier żartobliwie nazwany Scyzorykiem i pragnie zemsty na Soplicach za śmierć Stolnika - to on podburza Hrabiego i szlachtę do zajazdu. Protazy Brzechalski to woźny sądowy służący Sędziemu, przeciwnik Gerwazego w sporze o zamek. Obaj to starzy słudzy przywiązani do swoich panów i dawnych zwyczajów.

16.Szlachta zaściankowa - Dobrzyńscy

Szlachta zaściankowa to drobna, uboga szlachta mieszkająca razem w jednej wsi (zaścianku) i sama uprawiająca ziemię, ale dumna z herbu i szlachectwa. W utworze to ród Dobrzyńskich z Dobrzyna. Ich przywódca Maciek Dobrzyński, zwany Maćkiem nad Maćkami, to stary, mądry wojak z szablą nazwaną Rózeczką; przestrzega przed zajazdem.

17.Jankiel i koncert Jankiela

Jankiel to Żyd, karczmarz i polski patriota, przyjaciel szlachty i pomocnik emisariusza Robaka. W księdze XII gra na cymbałach koncert, który opowiada dzieje Polski: radość z Konstytucji 3 maja, nagły zgrzyt oznaczający zdradę targowicką, grozę rzezi Pragi, smutek po klęsce, a na koniec melodię Mazurka Dąbrowskiego - znak nadziei. Słuchacze rozpoznają w muzyce historię ojczyzny i płaczą ze wzruszenia.

18.Wojski i koncert Wojskiego

Wojski Hreczecha to stary szlachcic, pomocnik Sędziego w prowadzeniu domu, znawca łowów i obyczaju. Po polowaniu na niedźwiedzia (księga IV) gra na rogu myśliwskim koncert, w którym naśladuje odgłosy polowania: nawoływania myśliwych i ujadanie psów, a echo niesie melodię po puszczy. Opis koncertu to popis sztuki oddawania dźwięków słowami.

19.Spór o zamek i dawna wina Jacka

Akcję napędza spór Sopliców i Hrabiego o ruiny zamku Horeszków. Gerwazy opowiada Hrabiemu dawną historię: Stolnik Horeszko chętnie gościł Jacka Soplicę, ale gdy ten pokochał jego córkę Ewę, odmówił mu jej ręki. Wkrótce, gdy Rosjanie napadli na zamek, Jacek zastrzelił Stolnika. Gerwazy przysiągł zemstę i namawia Hrabiego do odebrania zamku siłą.

20.Zajazd i bitwa z Rosjanami (księgi VIII-IX)

Zajazd to dawny szlachecki obyczaj: zbrojny najazd na dwór sąsiada, by siłą wykonać wyrok sądu albo dochodzić swoich praw. Hrabia z Gerwazym i szlachtą z Dobrzyna napadają na Soplicowo. Wtedy nadciągają rosyjscy żołnierze i aresztują szlachtę. Soplicowie i Dobrzyńscy jednoczą się przeciw wspólnemu wrogowi i pokonują Rosjan, a ksiądz Robak zostaje ciężko ranny.

21.Spowiedź Jacka (księga X)

Po bitwie uczestnicy walki muszą uciekać przed karą - Tadeusz, Hrabia i część szlachty wyjeżdżają do wojska polskiego. Umierający ksiądz Robak wyznaje, że jest Jackiem Soplicą, i opowiada o swojej winie oraz latach pokuty w służbie ojczyzny. Gerwazy przebacza mu zabójstwo Stolnika. Jacek umiera pojednany, a później zostaje pośmiertnie oczyszczony z hańby.

22.Księgi XI-XII: rok 1812 i „Kochajmy się!”

Wiosną 1812 r. do Soplicowa wkracza wojsko polskie idące z Napoleonem na Rosję, z generałami Dąbrowskim i Kniaziewiczem. Odbywają się zaręczyny Tadeusza z Zosią. Młodzi ogłaszają, że uwalniają chłopów i dają im ziemię na własność (uwłaszczenie). Ucztę wieńczy koncert Jankiela i polonez, który prowadzi Podkomorzy z Zosią. Tytuł księgi XII „Kochajmy się!” to wezwanie do zgody.

23.Obyczaj szlachecki w „Panu Tadeuszu”

Utwór utrwala dawne zwyczaje szlachty: gościnność, ucztę z hierarchią miejsc przy stole, grzeczność okazywaną według wieku i urzędu (słynna przemowa Sędziego o grzeczności w księdze I), polowania i grzybobranie, spory sądowe, zajazd, strój polski (kontusz, pas, karabela) i poloneza. Mickiewicz opisuje ten świat z sentymentem, ale i z humorem - np. kłótnię Asesora z Rejentem o charty Kusego i Sokoła.

24.Epilog „Pana Tadeusza”

Epilog Mickiewicz napisał w Paryżu. Opisuje gorzkie życie emigrantów: kłótnie, wzajemne oskarżenia, poczucie klęski. Jedyną pociechą poety jest myślowy powrót do „kraju lat dziecinnych”, który pozostał w pamięci święty i czysty jak pierwsza miłość. Poeta marzy, by jego księgi „zbłądziły pod strzechy”, czyli trafiły do prostych ludzi na wsi. Stąd frazeologizm „trafić pod strzechy” - stać się popularnym wśród zwykłych ludzi.

25.Film Andrzeja Wajdy „Pan Tadeusz” (1999)

Adaptacja w reżyserii Andrzeja Wajdy. Aktorzy mówią wierszem Mickiewicza. Film ujęty jest w ramę: Mickiewicz (Krzysztof Kolberger) czyta poemat emigrantom w Paryżu. Role: Michał Żebrowski (Tadeusz), Alicja Bachleda-Curuś (Zosia), Grażyna Szapołowska (Telimena), Bogusław Linda (ksiądz Robak), Daniel Olbrychski (Gerwazy), Andrzej Seweryn (Sędzia). Muzykę, w tym słynnego poloneza, skomponował Wojciech Kilar.

26.Adaptacja filmowa i język filmu

Adaptacja to przeniesienie utworu literackiego na inny język sztuki, np. na ekran. Reżyser wybiera wątki, skraca, a opis zastępuje obrazem, muzyką i grą aktorów. Ważne pojęcia: reżyser (kieruje całością), scenariusz (tekst, według którego kręci się film), obsada (aktorzy), ujęcie (fragment nagrany bez przerwy jedną pracą kamery), kadr (to, co mieści się w polu widzenia kamery), scenografia i kostiumy, muzyka filmowa.

27.Mazurek Dąbrowskiego - powstanie

Józef Wybicki napisał pieśń w lipcu 1797 r. w Reggio nell'Emilia we Włoszech dla Legionów Polskich, które gen. Jan Henryk Dąbrowski tworzył u boku Napoleona po trzecim rozbiorze. Pierwotny tytuł: „Pieśń Legionów Polskich we Włoszech”. Pieśń miała dodać otuchy żołnierzom walczącym z dala od ojczyzny.

28.Mazurek Dąbrowskiego - treść i przesłanie

Pierwsza zwrotka głosi, że Polska nie zginęła, dopóki żyją Polacy: naród trwa nawet bez państwa, a to, co zabrał wróg, można odzyskać szablą. Refren wzywa Dąbrowskiego do marszu z ziemi włoskiej do Polski. Dalsze zwrotki dają wzory z historii: Bonapartego, który pokazał, jak zwyciężać, i hetmana Stefana Czarnieckiego, który po szwedzkim najeździe wrócił ratować kraj. Ostatnia pokazuje ojca, który mówi córce Basi, że słychać nadchodzące wojsko.

29.Mazurek Dąbrowskiego - hymn państwowy

Od 1927 r. Mazurek Dąbrowskiego jest oficjalnym hymnem Polski; potwierdza to Konstytucja z 1997 r. Melodia jest ludowa, w rytmie tańca mazurka - stąd nazwa. Hymn państwowy ma cztery zwrotki z refrenem. Wybicki urodził się w Będominie na Kaszubach, gdzie działa Muzeum Hymnu Narodowego. Hymn śpiewa się na stojąco, w postawie zasadniczej.

30.Archaizmy w Mazurku Dąbrowskiego

Archaizm to wyraz lub forma dawna, dziś nieużywana albo rzadka. W hymnie: „jeno” - tylko; „pono” - podobno; „tarabany” - bębny; „za twoim przewodem” - pod twoim dowództwem; „złączym się”, „przejdziem”, „będziem” - dawne skrócone formy czasowników (złączymy się, przejdziemy, będziemy). Archaizmy nadają tekstowi dawny, podniosły charakter.

31.„Katechizm polskiego dziecka” - autor i kontekst

Wiersz Władysława Bełzy (1847-1913) z 1900 r., napisany w czasie zaborów, gdy Polski nie było na mapie, a zaborcy w wielu szkołach zakazywali nauki po polsku. Miał uczyć najmłodszych, kim są i co jest dla nich najważniejsze. Recytowano go w domach i szkołach; jego pierwsze wersy zna dziś niemal każdy Polak.

32.„Katechizm polskiego dziecka” - forma i treść

Utwór ma formę dialogu: krótkie pytania i odpowiedzi, jak w katechizmie - książeczce do nauki religii. Wersy mają po cztery sylaby; rymują się odpowiedzi w co drugim wersie (np. mały - biały). Dziecko mówi o sobie: jest Polakiem, jego znakiem jest Orzeł biały, polska ziemia to jego ojczyzna zdobyta „krwią i blizną”; kocha ją, wierzy w Polskę i jest gotowe oddać za nią życie.

33.Gawęda - gatunek

Gawęda to swobodna opowieść snuta potocznym językiem przez opowiadacza (gawędziarza), który zwraca się do słuchaczy, robi dygresje i często wspomina dawne czasy, np. gawęda szlachecka. Słowo „gawęda” w tytule wiersza zapowiada bezpośredni, serdeczny ton, jak w rozmowie przy stole.

34.„Gawęda o miłości ziemi ojczystej” - Wisława Szymborska

Wiersz Wisławy Szymborskiej (1923-2012), poetki urodzonej w Prowencie koło Kórnika w Wielkopolsce, laureatki Literackiej Nagrody Nobla (1996). Utwór zestawia dwa rodzaje życia: bez miłości do ojczyzny - możliwe i wygodne, ale małe i ubogie - oraz życie, któremu ta miłość daje pełnię, choć przynosi też troski. Kontrast ten wyostrza myśl, że miłość ojczyzny poszerza ludzki los.

35.Aluzja literacka - „Jaki znak twój?” Michała Rusinka

Aluzja literacka to świadome nawiązanie do innego, znanego utworu przez cytat, tytuł, postać lub motyw - czytelnik ma je rozpoznać. Przykład: tytuł książki Michała Rusinka „Jaki znak twój?” powtarza pytanie z „Katechizmu polskiego dziecka” Bełzy. Aluzja łączy nowy tekst z tradycją i pozwala na nowo zadać dawne pytania o ojczyznę. Michał Rusinek to pisarz i literaturoznawca, wieloletni sekretarz Wisławy Szymborskiej.

36.„Rejtan - Upadek Polski” Jana Matejki

Obraz olejny Jana Matejki z 1866 r. Przedstawia sejm w Warszawie w 1773 r., który miał zatwierdzić pierwszy rozbiór Polski (1772). Poseł ziemi nowogródzkiej Tadeusz Rejtan położył się w drzwiach sali obrad, by nie dopuścić do zgody na rozbiór. Obraz znajduje się w Zamku Królewskim w Warszawie.

37.„Rejtan” - postacie i symbolika

Rejtan leży na progu, rozdziera szatę i odsłania pierś - gest gotowości do śmierci za ojczyznę (przypisuje mu się okrzyk „Zabijcie mnie, nie zabijajcie ojczyzny!”). Naprzeciw stoją posłowie przekupieni przez zaborców, z marszałkiem sejmu Adamem Ponińskim. Z loży przygląda się ambasador Rosji Otto Stackelberg - znak, kto naprawdę rządzi. Matejko zestawia poświęcenie jednego człowieka ze zdradą i prywatą wielu.

38.Jan Matejko i opis obrazu

Jan Matejko (1838-1893) z Krakowa - najsłynniejszy polski malarz scen historycznych (m.in. „Stańczyk”, „Bitwa pod Grunwaldem”, „Hołd pruski”). Malował, by w czasach niewoli przypominać Polakom ich dzieje - chwałę i błędy. Opisując obraz, mów o kompozycji (układ postaci, pierwszy i dalszy plan), świetle i kolorach, gestach i mimice postaci, kontrastach oraz symbolach.

39.Frazeologizmy związane z ojczyzną i obyczajem

„Przelać krew za ojczyznę” - walczyć, a nawet zginąć w jej obronie; „oddać życie za ojczyznę” - zginąć za nią; „na obczyźnie” - poza krajem, na emigracji; „trafić pod strzechy” - stać się popularnym wśród zwykłych ludzi; „dostać czarną polewkę” - zostać odrzuconym jako kandydat do ręki panny (dawniej podawano odrzuconemu konkurentowi zupę z krwi, czyli czerninę).