Oświecenie - idee epoki, sztuka i Ignacy Krasicki

Oświecenie to epoka, w której szczególnie ceniono zdobywanie wiedzy i rozwój człowieka. W Europie przypadała niemal na cały XVIII wiek, a w Polsce rozpoczęła się w latach 40. XVIII wieku. Głównymi ośrodkami kulturalnymi były Francja i Anglia.

Nazwa epoki wiąże się z rozjaśnianiem, uświadamianiem i szerzeniem wiedzy. Za najlepsze źródło poznania uznano rozum, dlatego oświecenie nazywa się również wiekiem rozumu. Ceniono logiczne wyjaśnienia oraz możliwość sprawdzenia czegoś za pomocą zmysłów; zaczęto podważać rolę wiary w poznawaniu świata.

Rozwijały się astronomia, fizyka i biologia. Postęp medycyny przyczynił się do wydłużenia ludzkiego życia.

Myśliciele oświecenia wierzyli, że rozpowszechnianie wiedzy i zwalczanie ludzkich wad pomogą stworzyć społeczeństwo oparte na tolerancji, wolności i wzajemnym szacunku. Nauka miała więc znaczenie nie tylko dla pojedynczego człowieka, lecz także dla wspólnego życia.

Szerzeniu nowych idei sprzyjały rozwój szkolnictwa i literatury oraz powstawanie bibliotek i księgarni. Spadek cen książek i wzrost ich nakładów sprawiały, że publikacje docierały do większej liczby odbiorców.

Ważną rolę odgrywały encyklopedie i słowniki, które porządkowały wiadomości i ułatwiały ich wyszukiwanie. Wielkim dziełem epoki była 35-tomowa Wielka encyklopedia francuska. Przedstawiała dorobek nauk przyrodniczych i społecznych oraz wiedzę z zakresu techniki i produkcji.

Polskie oświecenie było czasem ważnych reform, ale również utraty niepodległości. Stanisław August Poniatowski, koronowany w 1764 roku, wspierał przemiany oraz rozwój kultury i nauki.

Konstytucję 3 maja uchwalono w 1791 roku. Była pierwszą konstytucją w Europie i drugą na świecie. W tym samym okresie następowały kolejne rozbiory: w 1772, 1793 i 1795 roku. W 1794 roku wybuchło powstanie kościuszkowskie.

Na początku XIX wieku ukazały się Ballady i romanse Adama Mickiewicza - ich wydanie przypada na 1822 rok.

Reforma szkolnictwa zmieniła język i treści nauczania: zamiast łaciny wprowadzono język polski, a większy nacisk położono na historię i przedmioty ścisłe. Szkoły stały się dostępne także dla uboższej młodzieży.

W 1740 roku założono Collegium Nobilium. W 1765 roku powstała Szkoła Rycerska, dostępna dla ubogiej młodzieży szlacheckiej. Utworzona w 1773 roku Komisja Edukacji Narodowej była pierwszą w Europie instytucją określaną jako ministerstwo oświaty.

Rozwijały się czasopiśmiennictwo i literatura: powstawały bajki, satyry i utwory dramatyczne, ukazała się też pierwsza polska powieść. W 1765 roku założono Teatr Narodowy. Wojciech Bogusławski był aktorem, autorem dramatycznym i organizatorem życia teatralnego, nazywanym ojcem teatru polskiego.

Król działał jako mecenas sztuki, czyli jej opiekun i patron. Organizował obiady czwartkowe - spotkania z ludźmi kultury, sztuki i nauki, odbywające się zazwyczaj na Zamku Królewskim w Warszawie, a latem także w Łazienkach. Z królem i życiem kulturalnym epoki wiązały się czasopisma Monitor oraz Zabawy Przyjemne i Pożyteczne.

Sztuka oświecenia nie była jednolita. Na początku epoki rozwijało się rokoko, związane z życiem dworskim. Później znaczenie zyskał klasycyzm, który czerpał wzory ze sztuki antycznej.

Rokokową Huśtawkę namalował Jean-Honoré Fragonard w 1767 roku. Jej lekkość budują pastelowe barwy, scena zabawy w ogrodzie i sposób przedstawienia postaci.

Przykładem klasycystycznej rzeźby jest pomnik Mikołaja Kopernika autorstwa Bertela Thorvaldsena: dostojna postać astronoma przypomina antyczne posągi. W architekturze klasycyzm reprezentuje pałac Na Wodzie w warszawskich Łazienkach Królewskich.

Obraz Śmierć Marata Jacques’a-Louisa Davida z 1793 roku zawiera nawiązania do antyku: nagie ciało z wyraźnie zaznaczonymi mięśniami, biały turban oraz wannę przypominającą sarkofag.

Ignacy Krasicki żył w latach 1735-1801. Był jednym z głównych przedstawicieli polskiego oświecenia. Łączył działalność pisarską z obowiązkami duchownego; na początku epoki idee oświeceniowe w Polsce głosili przede wszystkim księża.

Krasicki uczył się w Warszawie i Rzymie. Pełnił funkcję królewskiego kapelana Stanisława Augusta Poniatowskiego. W 1766 roku został biskupem warmińskim, a w 1795 roku - arcybiskupem gnieźnieńskim. Król nadał mu także tytuł księcia.

Pisarz współorganizował obiady czwartkowe i redagował czasopismo Monitor, propagujące idee oświecenia. Współcześni nazywali go księciem poetów polskich.

Lubił rzadkie książki i piękne przedmioty. Korzystanie z przyjemności i rozrywek łączył z należytym wypełnianiem obowiązków duchownego.

Krasicki pisał bajki i satyry, a także stworzył pierwszą polską powieść - Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki. W 1779 roku ukazały się jego Satyry oraz Bajki i przypowieści.

Za najważniejsze zadanie literatury uważał wychowanie społeczeństwa w duchu tolerancji. Pokazywał różne postawy wobec życia oraz ludzkie wady i zalety. Nie szukał nieznanych prawd, lecz nadawał prawdom powszechnie znanym starannie dobraną formę.

Jego styl był barwny, precyzyjny i dowcipny. Humor pomagał przekazywać pouczenie bez rezygnowania z przyjemności czytania.

Krasicki podpisywał się między innymi pseudonimami Niegustowski, Politycznicki i Słabski. Były to nazwiska znaczące: kierowały uwagę na istotne treści i postawy przedstawiane lub wyśmiewane w utworach. Ich nie zawsze pochlebne znaczenie świadczyło również o dystansie pisarza do siebie.