Rodzina wyrazów i wyrazy pochodne
Polski
Zestaw wyjaśnia, czym są rodziny wyrazów, rdzeń, wyrazy podstawowe i pochodne oraz formanty. Obejmuje także zasady pisowni przedrostków z- i s-, przyrostków oraz przykłady kategorii słowotwórczych.
1.Rodzina wyrazów
Grupa słów, w których występuje wspólna cząstka mająca określone znaczenie.
2.Rdzeń
Wspólna cząstka wyrazów należących do jednej rodziny wyrazów.
3.Wyrazy pokrewne
Wszystkie wyrazy należące do jednej rodziny wyrazów, połączone wspólnym rdzeniem i znaczeniem.
4.Oboczność
Wymiana głosek zachodząca w rdzeniu wyrazów należących do tej samej rodziny.
5.Oboczność rdzenia
Różne warianty tego samego rdzenia występujące w wyrazach pokrewnych, np. zmiana ó na o lub ł na l.
6.Wyraz podstawowy
Wyraz, od którego utworzono inny wyraz pochodny.
7.Wyraz pochodny
Wyraz utworzony od innego wyrazu za pomocą odpowiedniego formantu.
8.Bezpośrednia relacja słowotwórcza
Relacja między wyrazem podstawowym a wyrazem pochodnym utworzonym bezpośrednio od niego.
9.Formant
Cząstka słowotwórcza, dzięki której powstaje wyraz pochodny i która nadaje mu określone znaczenie.
10.Przedrostek
Formant występujący przed podstawą słowotwórczą, np. w wyrazach zleczyć, najszybszy, odczytać.
11.Przyrostek
Formant występujący po podstawie słowotwórczej, np. w wyrazach modelka, państwowy, szybszy.
12.Wrostek
Formant występujący między dwiema częściami podstawy słowotwórczej, która pochodzi od dwóch wyrazów.
13.Formant zerowy
Formant występujący wtedy, gdy część wyrazu została odrzucona lub zastąpiona inną końcówką, np. dźwig → dźwig, pracować → praca.
14.Przedrostki z- i s-
Przedrostki, których pisownia często zależy od wymowy, ale w określonych sytuacjach obowiązują szczegółowe zasady.
15.Pisownia z- przed l, ł, s, sz i dzi
Przed literami l, ł, s, sz i dzi piszemy przedrostek z-, np. zheblować, zsunąć, zszarzeć, zsinieć, zziębnięty, zdziwić się.
16.Pisownia s- przed c
Przed literą c piszemy przedrostek s-, a nie z-, np. ściągać i ścierać.
17.Pisownia s- przed ch
Przedrostek s- piszemy przed ch, np. schodzić.
18.Pisownia z- przed h
Przedrostek z- piszemy przed h, np. zhardzieć.
19.Przyrostki -dztwo, -ctwo i -stwo
Przyrostki o podobnej wymowie, lecz różnej pisowni, np. dowództwo, bogactwo, sąsiedztwo.
20.Przyrostki -dzki i -cki
Przyrostki o podobnej wymowie, ale różnej pisowni, np. sąsiedzki i katowicki.
21.Kategorie słowotwórcze
Grupy wyrazów pochodnych o podobnym znaczeniu, wynikającym z ich budowy i zastosowanego formantu.
22.Nazwy wykonawców czynności
Kategoria wyrazów nazywających osoby wykonujące czynność, np. wykładowca, pisarz, podróżnik.
23.Nazwy czynności
Kategoria wyrazów nazywających czynności, np. patrzenie, myślenie, bieganie.
24.Nazwy urządzeń i narzędzi
Kategoria wyrazów nazywających przedmioty służące do wykonywania czynności, np. suszarka, pilnik, lodówka.
25.Nazwy żeńskie
Kategoria wyrazów nazywających kobiety, np. wykładowczyni, pisarka, Francuzka.
Notatka
Rodzina wyrazów i rdzeń
Rodzina wyrazów to grupa słów połączonych wspólną cząstką, która ma określone znaczenie. Tę wspólną cząstkę nazywamy rdzeniem, a wszystkie wyrazy należące do jednej rodziny — wyrazami pokrewnymi.
Wyrazy pokrewne nie muszą wyglądać dokładnie tak samo. W rdzeniu może zachodzić oboczność, czyli wymiana głosek. Dlatego w jednej rodzinie mogą pojawić się różne warianty rdzenia, np. w wyrazach stół, stołowy i stolik.
Zapamiętaj
O pokrewieństwie wyrazów decydują wspólny rdzeń oraz związek znaczeniowy, a nie tylko podobne brzmienie lub identyczna końcówka.
Wyrazy podstawowe i pochodne
Wyraz podstawowy jest punktem wyjścia do utworzenia innego wyrazu. Wyraz pochodny powstaje od wyrazu podstawowego za pomocą formantu. Między podstawą a wyrazem pochodnym istnieje bezpośrednia relacja słowotwórcza.
Rodzinę wyrazów można przedstawić na wykresie. W materiale wyraz chodzić jest podstawą dla takich wyrazów jak przechodzić, chodnik, dochodzić i zachodzić. Od chodnika utworzono chodniczek, od przechodzić — przechodzień, a od zachodzić — zachód i następnie zachodni.
Przykład
chodnik → chodniczek oznacza, że chodnik jest wyrazem podstawowym, a chodniczek — pochodnym.
Formanty słowotwórcze
Formant to cząstka, dzięki której tworzy się wyraz pochodny i która nadaje mu określone znaczenie.
- Przedrostek występuje przed podstawą słowotwórczą, np. w wyrazach zleczyć, odczytać, najszybszy.
- Przyrostek występuje po podstawie, np. w wyrazach modelka, państwowy, szybszy.
- Wrostek znajduje się między dwiema częściami podstawy pochodzącymi od dwóch wyrazów.
- Formant zerowy występuje wtedy, gdy część wyrazu została odrzucona albo zastąpiona inną końcówką.
Analiza słowotwórcza polega na rozpoznaniu wyrazu podstawowego, wyrazu pochodnego oraz rodzaju formantu.
Pisownia przedrostków z- i s-
Przedrostki z- i s- mają często podobną wymowę, ale ich zapis zależy od określonych zasad. Większość wyrazów zapisuje się zgodnie z wymową, jednak trzeba znać wyjątki i przykłady.
Przed literami l, ł, s, sz i dzi piszemy z-, np. zheblować, zsunąć, zszarzeć, zsinieć, zziębnięty, zdziwić się. Przed literą c stosujemy s-, np. ściągać i ścierać. Także przed ch piszemy s-, jak w wyrazie schodzić, natomiast przed h zapisujemy z-, jak w wyrazie zhardzieć.
Ważne
Podobna wymowa przedrostka nie oznacza, że można wybrać dowolny zapis. W razie wątpliwości trzeba zastosować właściwą regułę lub zapamiętany przykład.
Trudne przyrostki
Niektóre przyrostki brzmią podobnie, ale zapisuje się je różnie. Dotyczy to przyrostków -dztwo, -ctwo i -stwo, np. w wyrazach dowództwo, bogactwo i sąsiedztwo.
Podobna trudność dotyczy przyrostków -dzki i -cki, np. w wyrazach sąsiedzki i katowicki. W takich przypadkach sama wymowa nie wystarcza do ustalenia pisowni.
Podczas nauki warto łączyć regułę z konkretnymi przykładami. Pomaga to zapamiętać, który zapis występuje w danym wyrazie i uniknąć kierowania się wyłącznie słuchem.
Kategorie słowotwórcze
Kategorie słowotwórcze to grupy wyrazów pochodnych o podobnym znaczeniu. O tym, do której kategorii należy wyraz, decyduje jego budowa i znaczenie formantu.
- Nazwy wykonawców czynności: wykładowca, pisarz, podróżnik.
- Nazwy czynności: patrzenie, myślenie.
- Nazwy urządzeń i narzędzi: suszarka, pilnik, lodówka.
- Nazwy żeńskie: wykładowczyni, pisarka, Francuzka.
- Nazwy miejsc: stołówka, poczekalnia, cukiernia.
- Nazwy cech: młodość, głupota, spryt.
- Nazwy nosicieli cech: śpioch, siłacz, ważniak, skąpiec.
- Nazwy zdrobniałe i zgrubiałe, które wskazują odpowiednio na mniejszy lub większy rozmiar albo nacechowanie wyrazu.
Rozpoznanie kategorii wymaga połączenia budowy wyrazu z jego znaczeniem.
Quizy w tym zestawie
41 pytań w 5 etapach — odblokujesz je po dodaniu zestawu