Rodzina wyrazów i wyrazy pochodne

Rodzina wyrazów to grupa słów połączonych wspólną cząstką, która ma określone znaczenie. Tę wspólną cząstkę nazywamy rdzeniem, a wszystkie wyrazy należące do jednej rodziny - wyrazami pokrewnymi.

Wyrazy pokrewne nie muszą wyglądać dokładnie tak samo. W rdzeniu może zachodzić oboczność, czyli wymiana głosek. Dlatego w jednej rodzinie mogą pojawić się różne warianty rdzenia, np. w wyrazach stół, stołowy i stolik.

Wyraz podstawowy jest punktem wyjścia do utworzenia innego wyrazu. Wyraz pochodny powstaje od wyrazu podstawowego za pomocą formantu. Między podstawą a wyrazem pochodnym istnieje bezpośrednia relacja słowotwórcza.

Rodzinę wyrazów można przedstawić na wykresie. W materiale wyraz chodzić jest podstawą dla takich wyrazów jak przechodzić, chodnik, dochodzić i zachodzić. Od chodnika utworzono chodniczek, od przechodzić - przechodzień, a od zachodzić - zachód i następnie zachodni.

Formant to cząstka, dzięki której tworzy się wyraz pochodny i która nadaje mu określone znaczenie.

• Przedrostek występuje przed podstawą słowotwórczą, np. w wyrazach zleczyć, odczytać, najszybszy.
• Przyrostek występuje po podstawie, np. w wyrazach modelka, państwowy, szybszy.
• Wrostek znajduje się między dwiema częściami podstawy pochodzącymi od dwóch wyrazów.
• Formant zerowy występuje wtedy, gdy część wyrazu została odrzucona albo zastąpiona inną końcówką.

Analiza słowotwórcza polega na rozpoznaniu wyrazu podstawowego, wyrazu pochodnego oraz rodzaju formantu.

Przedrostki z- i s- mają często podobną wymowę, ale ich zapis zależy od określonych zasad. Większość wyrazów zapisuje się zgodnie z wymową, jednak trzeba znać wyjątki i przykłady.

Przed literami l, ł, s, sz, si i dzi piszemy z-, np. zlepić, złożyć, zsunąć, zszarzeć, zsinieć, zdziwić się; z- piszemy też przed zi, jak w wyrazie zziębnięty. Przed literą c stosujemy s-, np. scałować, a przed ci piszemy ś-, np. ściągać i ścierać. Także przed ch piszemy s-, jak w wyrazie schodzić, natomiast przed h zapisujemy z-, jak w wyrazach zhardzieć i zheblować.

Niektóre przyrostki brzmią podobnie, ale zapisuje się je różnie. Dotyczy to przyrostków -dztwo, -ctwo i -stwo, np. w wyrazach dowództwo, bogactwo i sąsiedztwo.

Podobna trudność dotyczy przyrostków -dzki i -cki, np. w wyrazach sąsiedzki i katowicki. W takich przypadkach sama wymowa nie wystarcza do ustalenia pisowni.

Podczas nauki warto łączyć regułę z konkretnymi przykładami. Pomaga to zapamiętać, który zapis występuje w danym wyrazie i uniknąć kierowania się wyłącznie słuchem.

Kategorie słowotwórcze to grupy wyrazów pochodnych o podobnym znaczeniu. O tym, do której kategorii należy wyraz, decyduje jego budowa i znaczenie formantu.

• Nazwy wykonawców czynności: wykładowca, pisarz, podróżnik.
• Nazwy czynności: patrzenie, myślenie.
• Nazwy urządzeń i narzędzi: suszarka, pilnik, lodówka.
• Nazwy żeńskie: wykładowczyni, pisarka, Francuzka.
• Nazwy miejsc: stołówka, poczekalnia, cukiernia.
• Nazwy cech: młodość, głupota, spryt.
• Nazwy nosicieli cech: śpioch, siłacz, ważniak, skąpiec.
• Nazwy zdrobniałe i zgrubiałe, które wskazują odpowiednio na mniejszy lub większy rozmiar albo nacechowanie wyrazu.

Rozpoznanie kategorii wymaga połączenia budowy wyrazu z jego znaczeniem.