„Potop” - bohaterowie, obraz Polaków i przemiana moralna

1.„Potop” - autor i gatunek

„Potop” Henryka Sienkiewicza jest powieścią historyczną, która łączy losy fikcyjnych bohaterów z prawdziwymi wydarzeniami i postaciami z przeszłości.

2.Cechy powieści historycznej

Fabuła jest osadzona w przeszłości i rozgrywa się na tle prawdziwych wydarzeń. Obok postaci autentycznych występują fikcyjne; utwór cechują realizm, prawdopodobieństwo zdarzeń, archaizacja języka i wielowątkowość.

3.Czas i miejsca akcji „Potopu”

Akcja rozgrywa się podczas najazdu szwedzkiego, od stycznia 1655 do jesieni 1657 roku. Obejmuje Litwę, Mazowsze, Wielkopolskę, Małopolskę, Śląsk, Podlasie i Prusy Książęce; ważnymi miejscami są Warszawa i Jasna Góra.

4.Główny wątek „Potopu”

Głównym wątkiem jest moralna i ideowa przemiana Andrzeja Kmicica pod wpływem wydarzeń historycznych i miłości: z warchoła, zabijaki i stronnika Radziwiłłów staje się patriotą oraz obrońcą Jana Kazimierza.

5.„Dla pokrzepienia serc” - rola „Potopu”

Powieść miała dawać Polakom pod zaborami nadzieję i pocieszenie. Ukazywała możliwość przezwyciężenia klęski dzięki patriotyzmowi, odrodzeniu moralnemu i wspólnej walce.

6.Najazd szwedzki - sens w wizji historii przedstawionej w „Potopie”

Najazd jest przedstawiony jako kara za grzechy szlachty oraz próba, z której Polacy wychodzą oczyszczeni i wzmocnieni.

7.Obraz społeczeństwa w „Potopie”

Sienkiewicz ukazuje magnaterię, szlachtę, lud i mieszczan oraz podział na patriotów i zdrajców. Społeczeństwo przechodzi od początkowej rezygnacji do mobilizacji i odkupienia win.

8.Negatywny obraz magnaterii w „Potopie”

Magnaci kierują się korzyściami materialnymi lub osobistą wrogością, nawet kosztem ojczyzny. Cechują ich m.in. cynizm, samowola, pycha, egoizm i warcholstwo.

9.Niejednoznaczni magnaci w „Potopie”

Ich poparcie dla ojczyzny zależy od tego, czy nie koliduje z ich własnymi interesami.

10.Szlachta przed przemianą w „Potopie”

Początkowo jest m.in. butna, niekarna, lekkomyślna, interesowna i krótkowzroczna. Ulega magnaterii, poddaje się najeźdźcom i godzi z nową sytuacją; w jej szeregach są jednak także wierni patrioci.

11.Lud i mieszczanie w „Potopie”

Często występują bezimiennie. Są patriotyczni, gotowi do walki i wierni królowi; stawiają opór oraz buntują się. Lud jest ukazany jako umęczony, lecz waleczny i wierny ojczyźnie oraz Bogu.

12.Punkty zwrotne w postawie narodu w „Potopie”

Obrona Jasnej Góry i powrót króla wiążą się z przejściem od rezygnacji do mobilizacji. Naród odzyskuje wolę walki oraz wiarę w zwycięstwo, a oddziały partyzanckie zadają wrogowi coraz większe straty.

13.Warchoł - definicja

Osoba egoistyczna, która najwyżej ceni własną wolność, wywołuje kłótnie i zamęt przez samowolę. Nie szanuje prawa, władzy ani autorytetów i prowadzi hulaszczy tryb życia.

14.Andrzej Kmicic przed przemianą

Jest młodym, przystojnym szlachcicem i żołnierzem: porywczym, zapalczywym, dumnym i skłonnym do samowoli. Nadużywa alkoholu, dopuszcza się przemocy i nieświadomie staje po stronie zdrajców.

15.Andrzej Kmicic jako postać dynamiczna

Kmicic zmienia postawę i hierarchię wartości. Odrzuca warcholstwo oraz służbę zdrajcom, odkupuje winy i staje się gorliwym patriotą, dla którego wyzwolenie Polski jest ważniejsze od osobistego szczęścia.

16.Babinicz - znaczenie przybranego nazwiska Kmicica

Pod nazwiskiem Babinicz Kmicic podejmuje walkę ze Szwedami i odkupuje wcześniejsze winy. Ukrycie dawnej tożsamości towarzyszy jego drodze do odzyskania dobrego imienia.

17.Aleksandra „Oleńka” Billewiczówna - charakter i rola

Ukochana Kmicica, piękna i dumna szlachcianka, pełni funkcję moralnego kompasu. Odrzuca go za zdradę ojczyzny, lecz wiernie czeka na jego poprawę i opiera się zalotom magnatów.

18.Znaczenie miłości Oleńki dla przemiany Kmicica

Miłość i wierność Oleńki chronią Kmicica przed upadkiem moralnym oraz skłaniają go do poprawy. Jego przemiana wymaga jednak także lojalności wobec ojczyzny i króla oraz podporządkowania osobistego szczęścia obowiązkowi.

19.Michał Wołodyjowski - charakterystyka

Nazywany Małym Rycerzem, jest najlepszą szablą Rzeczypospolitej, wzorem lojalności, honoru i żołnierskiego rzemiosła. Jest mentorem Kmicica i dowódcą chorągwi laudańskiej.

20.Jan Onufry Zagłoba - charakterystyka

Starszy, otyły szlachcic, pijak i samochwał, który unika walki, ale nadrabia sprytem oraz fortelami. Wielokrotnie ratuje dzięki nim przyjaciół i jest gotów do poświęceń dla ojczyzny.

21.Jan Skrzetuski - charakterystyka

Drugoplanowy bohater, wzór cnót rycerskich i bezgranicznego patriotyzmu. Jest rotmistrzem chorągwi królewskiej oraz uczestnikiem działań militarnych podczas powstania Chmielnickiego.

22.Bogusław i Janusz Radziwiłłowie - postawy

Bogusław jest cynicznym kosmopolitą i zdrajcą, który knuje intrygi i zabiega o Oleńkę. Janusz to potężny hetman, który z pychy i chęci zdobycia korony Litwy oddaje kraj Szwedom.

23.Jan Kazimierz, ksiądz Kordecki i Karol Gustaw - role

Jan Kazimierz jest królem Polski, ukazanym jako zidealizowany, religijny ojciec narodu. Ksiądz Kordecki to przeor Jasnej Góry i przywódca obrony klasztoru. Karol Gustaw jest królem Szwecji, który w 1655 roku najechał Polskę.

24.Soroka, Kiemlicze i Kuklinowski - role

Soroka jest wachmistrzem Kmicica i opiekuje się nim po zranieniu. Kiemlicze to ojciec oraz jego synowie Kosma i Damian, służący pod Kmicicem. Kuklinowski jest przykładem szlachcica zdrajcy.

25.Literacki rodowód Kmicica - wspólny schemat losów z Jackiem Soplicą

Obaj przechodzą drogę od warchoła do bohatera: od zuchwałych czynów, przez zbrodnię lub zdradę, do odkupienia win pod przybranym nazwiskiem i rehabilitacji.

26.Wspólne cechy Jacka Soplicy i Andrzeja Kmicica

Łączą ich m.in. brawura, męstwo, zapalczywość, porywczość, wierność w miłości i przyjaźni, emocjonalizm, honor, duma granicząca z pychą oraz religijność.

27.Robak i Babinicz - odkupienie win oraz rehabilitacja

Soplica jako Robak zostaje zakonnikiem i tajnym emisariuszem; rehabilitacja następuje po jego śmierci, a Jacek przez małżeństwo syna z Zosią godzi się z rodziną Ewy. Kmicic jako Babinicz walczy ze Szwedami, zostaje oczyszczony z zarzutów listem króla i poślubia Oleńkę.

28.Negatywny i pozytywny obraz Polaków w „Potopie”

Negatywny obraz podkreśla m.in. łamanie prawa, anarchię, zdrady, brak patriotyzmu i niestałość. Pozytywny wskazuje na lekkomyślność zamiast wrodzonego zła, brak wielkich zbrodni, uznanie win oraz gotowość do poświęceń i poprawy.

29.Związek przemiany Kmicica z przemianą narodu

Losy Kmicica symbolizują odrodzenie całego narodu: po błędach, zaufaniu złym doradcom i znalezieniu się w tragicznej sytuacji następują walka, odkupienie win i odzyskanie godności.

30.Elementy eposu, baśni i westernu w „Potopie”

Z eposem łączą utwór niezwykli obrońcy ojczyzny, wyolbrzymienie ich zalet i sakralizacja obrony kraju. Z baśnią - triumf dobra mimo przeciwności. Z westernem - silni bohaterowie, niebezpieczeństwa, dynamizm, porwania, pojedynki, ucieczki i nagły ratunek.