Małopolski Konkurs Języka Polskiego - herosi mitów i Biblii

1.Heros

W mitologii greckiej heros to bohater o niezwykłej sile i odwadze, zwykle syn boga i śmiertelnej kobiety (albo bogini i śmiertelnika), dlatego nazywany półbogiem. Herosi walczą z potworami, wykonują zadania ponad ludzkie siły i pomagają ludziom; najsłynniejsi to Herakles i Tezeusz. Dziś herosem nazywamy człowieka wyjątkowo odważnego, który poświęca się dla innych. Mity greckie w wersji szkolnej opowiada m.in. książka Wandy Markowskiej „Mity Greków i Rzymian”.

2.Prometeusz - ogień dla ludzi

Prometeusz był tytanem, przyjacielem i opiekunem ludzi. Gdy Zeus odmówił ludziom ognia, Prometeusz wykradł go bogom i przyniósł na ziemię. Dzięki ogniowi ludzie mogli się ogrzać, przyrządzać jedzenie i wytapiać metale; Prometeusz uczył ich też różnych umiejętności. Złamał w ten sposób wolę najpotężniejszego z bogów: stanął po stronie słabszych ludzi, choć wiedział, że czeka go surowa kara.

3.Kara Prometeusza na Kaukazie

Rozgniewany Zeus kazał przykuć Prometeusza łańcuchami do skały w górach Kaukazu. Codziennie przylatywał tam orzeł i wyjadał mu wątrobę, która w nocy odrastała, więc męka zaczynała się co dzień od nowa. Kara na Kaukazie trwała bardzo długo, ale tytan nie wyrzekł się swojego czynu. Prometeusz stał się symbolem kogoś, kto cierpi za to, że pomógł innym.

4.Uwolnienie Prometeusza

Prometeusza uwolnił Herakles, syn Zeusa. Podczas swoich wędrówek dotarł na Kaukaz, zastrzelił z łuku orła dręczącego tytana i uwolnił go z łańcuchów, a Zeus na to pozwolił. Mit kończy się więc nadzieją: cierpienie za dobro ludzi nie trwało wiecznie, a obrońca ludzi odzyskał wolność. Uwolnienie Prometeusza przez Heraklesa przywołuje też zakończenie utworu Adama Asnyka „Herakles”.

5.Syzyf - król Koryntu

Syzyf był królem Koryntu, słynącym z wielkiego sprytu i przebiegłości. Nie bał się oszukiwać nawet bogów. Gdy przyszedł po niego Tanatos, bóg śmierci, Syzyf podstępem go uwięził i przez pewien czas na ziemi nikt nie umierał, dopóki bogowie nie uwolnili Tanatosa. Później Syzyf przechytrzył także władców podziemi: uzyskał zgodę na powrót na ziemię i nie chciał wracać do świata zmarłych. Za te oszustwa spotkała go wieczna kara.

6.Kara Syzyfa w Hadesie

Jego kara w Hadesie, podziemnym świecie zmarłych, polega na tym, że musi wtaczać na stromą górę ogromny głaz. Gdy jest już prawie na szczycie, kamień wymyka mu się i stacza w dół, więc Syzyf zaczyna od nowa - i tak bez końca. Kara jest szczególnie okrutna, bo łączy ogromny wysiłek z całkowitą daremnością. Od tego mitu pochodzi związek frazeologiczny syzyfowa praca, a do niego nawiązuje tytuł powieści Stefana Żeromskiego „Syzyfowe prace”.

7.Herakles - syn Zeusa i Alkmeny

Herakles (u Rzymian Herkules) był synem Zeusa i śmiertelnej Alkmeny, a więc herosem. Żona Zeusa, bogini Hera, nienawidziła go od urodzenia. Gdy był niemowlęciem, zesłała do jego kołyski dwa węże, ale mały Herakles udusił je rękami. Wyrósł na najsilniejszego z ludzi; jego znakami są maczuga, łuk i lwia skóra narzucona na ramiona. Hera prześladowała go przez całe życie, zsyłając na niego kolejne nieszczęścia.

8.Dlaczego Herakles służył Eurysteuszowi?

Hera zesłała na Heraklesa szał, w którym zabił własne dzieci. Gdy oprzytomniał, chciał odpokutować tę straszną winę. Wyrocznia w Delfach nakazała mu służyć królowi Eurysteuszowi i wykonać zadania, które ten mu wyznaczy. Tak powstało dwanaście prac Heraklesa - zadań ponad ludzkie siły, które były zadośćuczynieniem za czyn popełniony w szaleństwie. Tchórzliwy Eurysteusz wybierał zadania najniebezpieczniejsze, ale Herakles wykonał wszystkie.

9.Prace Heraklesa: od lwa nemejskiego do ptaków stymfalijskich

Lew nemejski - jego skóry nie przebijała broń, więc Herakles udusił go rękami i odtąd nosił tę skórę. Hydra lernejska - wielogłowy wąż z bagien; w miejsce uciętej głowy wyrastały nowe, aż Iolaos zaczął przypalać szyje pochodnią. Łania kerynejska o złotych rogach - ścigał ją rok i złapał żywą. Dzik erymantejski - schwytany żywcem. Stajnie Augiasza - oczyścił je w jeden dzień, kierując przez nie dwie rzeki. Ptaki stymfalijskie - spłoszył je kołatkami i zestrzelił z łuku.

10.Prace Heraklesa: od byka kreteńskiego do Cerbera

Byk kreteński - szalejące zwierzę z Krety; Herakles schwytał je i przywiózł do Grecji. Klacze Diomedesa - ludożercze konie króla Tracji; oswoiły się po śmierci swego okrutnego pana. Pas Hippolity - zdobył go od królowej Amazonek dla córki Eurysteusza. Woły Geriona - przygnał je z dalekiego zachodu od olbrzyma o trzech ciałach. Jabłka Hesperyd - złote owoce przyniósł mu tytan Atlas, a Herakles w tym czasie trzymał za niego niebo. Cerber - trzygłowego psa wyprowadził z Hadesu i pokazał Eurysteuszowi.

11.Śmierć Heraklesa i miejsce wśród bogów

Herakles dokonał też wielu innych czynów, m.in. uwolnił Prometeusza. Zginął przez podstęp: jego żona Dejanira, chcąc zatrzymać jego miłość, dała mu szatę nasączoną krwią centaura Nessosa, nie wiedząc, że jest zatruta. Cierpiący Herakles kazał zbudować stos i spłonął na nim. Bogowie przyjęli go jednak na Olimp i uczynili nieśmiertelnym, a Hera pogodziła się z nim. Herakles stał się wzorem siły, wytrwałości i zwycięstwa nad przeciwnościami.

12.Tezeusz, Minotaur i labirynt

Tezeusz był synem Egeusza, króla Aten. Ateny musiały co pewien czas wysyłać na Kretę, do króla Minosa, daninę: siedmiu młodzieńców i siedem dziewcząt, których pożerał Minotaur - potwór o ciele człowieka i głowie byka. Minotaur żył w labiryncie, budowli o tak splątanych korytarzach, że nikt nie umiał z niej wyjść; zbudował ją wynalazca Dedal. Tezeusz zgłosił się na ochotnika do tej grupy, by zabić potwora i uwolnić Ateny od daniny.

13.Ariadna i kłębek nici

Na Krecie zakochała się w Tezeuszu Ariadna, córka króla Minosa. Dała mu kłębek nici: Tezeusz przywiązał jej koniec przy wejściu do labiryntu i rozwijał nić, idąc w głąb. Odnalazł i zabił Minotaura, a potem wrócił po nici do wyjścia. Razem z Ariadną i ocalonymi Ateńczykami odpłynął z Krety, ale Ariadnę zostawił po drodze na wyspie Naksos. Od tego mitu pochodzi związek frazeologiczny nić Ariadny.

14.Egeusz i czarne żagle

Statek, który wiózł Tezeusza na Kretę, miał czarne żagle. Tezeusz obiecał ojcu, że jeśli zwycięży, w drodze powrotnej zmieni je na białe. W radości z wygranej zapomniał o obietnicy. Egeusz, który wypatrywał statku z wysokiego brzegu, zobaczył czarne żagle, uznał, że syn zginął, i z rozpaczy rzucił się do morza. Od jego imienia morze to nazwano Egejskim. Tezeusz został po nim królem Aten.

15.Tantal i uczta dla bogów

Tantal był królem, synem Zeusa i ulubieńcem bogów: zasiadał z nimi przy ucztach na Olimpie. Z czasem stał się pyszny i zuchwały. Jego najcięższą zbrodnią była uczta dla bogów, na której chciał sprawdzić, czy naprawdę wszystko wiedzą: podał im potrawę przyrządzoną z własnego syna Pelopsa. Bogowie poznali straszny podstęp, przywrócili Pelopsa do życia, a Tantala strącili do Hadesu na wieczne męki.

16.Męki Tantala

Tantal cierpi męki w Hadesie: stoi w wodzie sięgającej mu do brody, a nad jego głową zwisają gałęzie pełne dojrzałych owoców. Dręczą go głód i pragnienie, ale gdy pochyla się, by się napić, woda ucieka spod ust, a gdy sięga po owoc, wiatr unosi gałąź. To, czego pragnie, ma tuż obok, a nigdy nie może tego dosięgnąć. Stąd związek frazeologiczny męki Tantala: cierpienie kogoś, kto widzi upragnioną rzecz blisko, ale nie może jej osiągnąć.

17.Mitologizm

Mitologizm to wyraz albo związek frazeologiczny, który pochodzi z mitologii, najczęściej greckiej lub rzymskiej. Aby go dobrze zrozumieć, trzeba znać mit, z którego wyrósł. Przykłady: syzyfowa praca, nić Ariadny, męki Tantala, prometejski czyn, puszka Pandory (źródło nieszczęść), pięta Achillesa (czyjś słaby punkt), stajnia Augiasza (miejsce skrajnie zaniedbane, wielki bałagan). Mitologizmy wzbogacają język, bo jednym krótkim wyrażeniem przywołują całą opowieść.

18.Prometejski czyn i prometeizm

Prometejski czyn to czyn bohaterski i ofiarny, dokonany dla dobra innych ludzi z narażeniem siebie, często wbrew silniejszym. Prometeizm to postawa człowieka gotowego poświęcić się, a nawet cierpieć dla dobra innych (ludzkości, narodu) i buntować się przeciw tym, którzy krzywdzą słabszych. Oba określenia pochodzą od tytana Prometeusza, który dał ludziom ogień i przyjął za to okrutną karę. Przykład: lekarz, który z narażeniem życia ratuje chorych podczas epidemii, dokonuje prometejskiego czynu.

19.Syzyfowa praca, męki Tantala, dwanaście prac Heraklesa

Syzyfowa praca to praca ciężka, żmudna i daremna, bo jej efekt ciągle się niweczy, np. sprzątanie pokoju, w którym młodsze rodzeństwo od razu robi bałagan. Męki Tantala to cierpienie z powodu tego, że upragniona rzecz jest blisko, a nie można jej mieć, np. głodny uczeń czuje na lekcji zapach pizzy z korytarza. Dwanaście prac Heraklesa to zadania niezwykle trudne, wymagające ogromnej siły i wytrwałości, np. przygotowanie wielkiego festynu przez jedną osobę w jeden dzień.

20.Nić Ariadny

Nić Ariadny to sposób wyjścia z bardzo zawiłej, trudnej sytuacji albo wskazówka, która pozwala rozwiązać skomplikowany problem. Wyrażenie pochodzi z mitu o Tezeuszu: dzięki kłębkowi nici od Ariadny heros nie zgubił się w labiryncie Minotaura. Przykład: list znaleziony w szufladzie stał się nicią Ariadny, która pozwoliła rozwikłać rodzinną zagadkę. Podobnie słowo labirynt oznacza dziś nie tylko budowlę, ale też każdą zagmatwaną sytuację albo plątaninę dróg.

21.Marsowa mina

Marsowa mina to groźny, surowy i poważny wyraz twarzy, jakby ktoś szykował się do walki albo był bardzo niezadowolony. Wyrażenie pochodzi od Marsa, rzymskiego boga wojny (u Greków odpowiadał mu Ares). Przykład: trener z marsową miną słuchał wymówek spóźnionych zawodników. Od imienia Marsa wywodzą się też nazwa miesiąca marzec i nazwa planety Mars.

22.Adam Asnyk „Herakles” - budowa utworu

Adam Asnyk (1838-1897) to polski poeta XIX wieku. Jego utwór „Herakles” składa się z trzech części oznaczonych cyframi rzymskimi, a każda z nich jest sonetem. Sonet to wiersz z czternastu wersów, zwykle ułożonych w dwie strofy czterowersowe i dwie trzywersowe - tak jest u Asnyka. Wersy mają po jedenaście sylab, a rymy są regularne; w strofach czterowersowych rymy się przeplatają. Podmiot liryczny nie mówi o sobie, lecz opowiada o Heraklesie w trzeciej osobie.

23.Asnyk „Herakles” - sens utworu

Asnyk przedstawia Heraklesa jako alegorię ludu, czyli prostych, ciężko pracujących ludzi. W części I Herakles jest silny, wytrwały i skazany na wieczną pracę, ale uległy wobec pana i sam przyczynia się do własnej niewoli. W części II zdarzają mu się upadki i wybuchy szału, które niszczą dorobek wieków, lecz potem wraca do pracy. W części III bogowie, którzy chcieli mieć w nim posłuszne narzędzie, prześladują go, a utwór kończy zapowiedź, że Herakles zwycięży i uwolni Prometeusza.

24.Walka Dawida z Goliatem - tło opowieści

Opowieść o walce Dawida z Goliatem zapisano w Biblii: 1 Księga Samuela, rozdział 17 (w Biblii Tysiąclecia, polskim przekładzie wydanym po raz pierwszy w 1965 roku, skrót 1 Sm 17). Izraelici pod wodzą króla Saula stanęli do bitwy z wojskiem Filistynów. Filistyni byli sąsiednim ludem, z którym Izrael toczył wojny. Olbrzym Goliat z Gat, w ciężkiej zbroi, przez czterdzieści dni wyzywał Izraelitów na pojedynek: lud pokonanego miał służyć zwycięzcom. Saul i jego żołnierze bali się olbrzyma.

25.Dawid - pasterz z Betlejem

Dawid był najmłodszym synem Jessego z Betlejem. Jako pasterz pasł owce ojca, a jego trzej najstarsi bracia służyli w wojsku Saula. Gdy ojciec wysłał go do obozu z żywnością dla braci, Dawid usłyszał, jak Goliat znieważa Izraelitów i ich Boga. Oburzony zgłosił się do walki, choć najstarszy brat zganił go za zuchwałość. Królowi Saulowi powiedział, że broniąc stada, zabijał lwa i niedźwiedzia, i że Bóg, który go wtedy ocalił, ocali go także przed Filistynem.

26.Zbroja Saula i proca

Saul ubrał Dawida w swoją zbroję i dał mu hełm, ale chłopiec nie mógł w nich chodzić, bo nie był do nich przyzwyczajony, więc je zdjął. Wziął za to kij pasterski, wybrał z potoku pięć gładkich kamieni, włożył je do pasterskiej torby i z procą w ręku wyszedł naprzeciw olbrzyma. Proca to prosta broń pasterzy: z rozkręconego rzemienia wyrzuca się kamień. Goliat drwił z młodego przeciwnika, a Dawid odpowiedział, że idzie do walki w imię Boga.

27.Zwycięstwo Dawida i sens opowieści

Dawid wypuścił kamień z procy i trafił Goliata w czoło. Olbrzym upadł na ziemię, a Dawid dokończył walkę jego własnym mieczem. Filistyni, widząc, że ich bohater zginął, uciekli, a Izraelici ruszyli za nimi w pościg. Opowieść pokazuje, że o zwycięstwie nie musi decydować siła ani uzbrojenie: słabszy pokonał olbrzyma dzięki odwadze, zręczności i zaufaniu Bogu. Dawid został później królem Izraela.

28.Anna Kamieńska „Walka Dawida z Goliatem”

Anna Kamieńska była polską poetką. W zbiorze „Książka nad książkami” opowiedziała młodym czytelnikom wybrane historie biblijne. Jedną z tych opowieści jest „Walka Dawida z Goliatem”, oparta na biblijnym opisie pojedynku pasterza z olbrzymem. Tytuł zbioru nawiązuje do Biblii, nazywanej Księgą ksiąg. Taka opowieść to opracowanie tekstu biblijnego dla młodych czytelników, a nie przekład Biblii.

29.Biblizm i walka Dawida z Goliatem

Biblizm to wyraz albo związek frazeologiczny pochodzący z Biblii. Walka Dawida z Goliatem oznacza starcie kogoś słabego z kimś dużo silniejszym, zwłaszcza gdy słabszy ma szansę wygrać dzięki odwadze i sprytowi, np. mecz małej szkolnej drużyny z mistrzem. Inne biblizmy: syn marnotrawny (ktoś, kto po błędach wraca do domu), miłosierny Samarytanin (bezinteresowny pomocnik), zakopać talent (zmarnować zdolności), wieża Babel (zamęt, pomieszanie języków), hiobowe wieści (bardzo złe wiadomości).

30.Stanisław Lem „Bajki robotów”

„Bajki robotów” (1964) to zbiór utworów Stanisława Lema, polskiego pisarza znanego przede wszystkim z fantastyki naukowej. Bohaterami tych bajek są roboty i maszyny, a język stylizowany jest na dawne bajki i baśnie. Do zbioru należą m.in. „Trzej elektrycerze” oraz „Jak Mikromił i Gigacyan ucieczkę mgławic wszczęli”. Już tytuły łączą słownictwo nauki i techniki (elektryczność, mgławice) z baśniowym, staroświeckim brzmieniem.

31.Astrid Lindgren „Bracia Lwie Serce”

„Bracia Lwie Serce” (1973) to powieść szwedzkiej pisarki Astrid Lindgren, autorki m.in. „Dzieci z Bullerbyn” i „Pippi Pończoszanki”. To baśniowa opowieść fantasy o dwóch braciach, którzy po śmierci trafiają do krainy Nangijala i walczą tam ze złem. Narratorem jest młodszy z braci, Karol, który opowiada w pierwszej osobie. Powieść mówi o miłości braterskiej, odwadze, wolności i o tym, jak poradzić sobie ze strachem i śmiercią.

32.Jonatan i Karol (Sucharek)

Karol, zwany Sucharkiem, jest młodszy, ciężko chory i lękliwy; wie, że niedługo umrze. Jego starszy brat Jonatan jest piękny, dobry i odważny, a Karol bardzo go kocha i podziwia. Jonatan pociesza go opowieściami o Nangijali, krainie, do której trafia się po śmierci. Gdy w domu wybucha pożar, Jonatan ratuje Karola, skacząc z nim na plecach przez okno, ale sam ginie. Wkrótce umiera też Karol i spotyka brata w Nangijali.

33.Nangijala: Dolina Wiśni i Dolina Dzikiej Róży

Nangijala to baśniowa kraina przygód, przypominająca dawne czasy: jeździ się tam konno, a ludzie żyją blisko przyrody. Bracia zamieszkują w spokojnej Dolinie Wiśni, gdzie ludzie są wolni. Sąsiednia Dolina Dzikiej Róży jest zniewolona przez okrutnego Tengila: jego żołnierze otoczyli ją murem i pilnują mieszkańców, którzy żyją w strachu. Jonatan postanawia pomóc ludziom z Doliny Dzikiej Róży, a Karol, choć się boi, nie chce go zostawić.

34.Tengil, smoczyca Katla i zdrajca Jossi

Tengil to okrutny tyran, który zniewolił Dolinę Dzikiej Róży i chce podbić także Dolinę Wiśni. Jego najgroźniejszą bronią jest smoczyca Katla, ziejąca ogniem bestia, która sieje grozę. Zdrajca Jossi mieszka w Dolinie Wiśni i udaje przyjaciela mieszkańców, a potajemnie służy Tengilowi. Mieszkańcy obu dolin z pomocą braci podejmują walkę o wolność. Postacie te można odczytać jako obraz tyranii, strachu i zdrady, z którymi trzeba się zmierzyć.

35.Nangilima i odwaga mimo strachu

W końcowej walce Jonatan zostaje dotknięty ogniem Katli i traci władzę w ciele. Bracia wiedzą, że istnieje jeszcze jedna kraina, Nangilima, i postanawiają przenieść się tam razem. Tym razem to Karol musi być odważny: przezwyciężając strach, bierze brata na plecy, tak jak kiedyś Jonatan jego. Powieść pokazuje, że prawdziwa odwaga nie polega na braku lęku, lecz na tym, by zrobić to, co słuszne, mimo strachu. Karol przemienia się z lękliwego chłopca w bohatera.

36.Giuseppe Arcimboldo

Giuseppe Arcimboldo był włoskim malarzem z XVI wieku, pochodzącym z Mediolanu. Przez wiele lat był nadwornym malarzem Habsburgów w Wiedniu i Pradze. Zasłynął niezwykłymi portretami: z daleka widać ludzką głowę, a z bliska okazuje się, że jest złożona z roślin, owoców, zwierząt albo przedmiotów. Namalował m.in. cykle „Cztery pory roku” i „Cztery żywioły” oraz portret cesarza Rudolfa II jako Wertumnusa, rzymskiego boga pór roku, złożony z owoców, warzyw i kwiatów.

37.Arcimboldo „Cztery żywioły”: „Ogień” i „Woda”

Cykl „Cztery żywioły” tworzą cztery głowy: „Ogień”, „Woda”, „Powietrze” i „Ziemia”. Żywioły to w dawnej wiedzy podstawowe składniki świata. W „Wodzie” głowa jest złożona z ryb i innych stworzeń morskich, np. krabów, muszli i korali. W „Ogniu” tworzą ją przedmioty związane z ogniem, np. płonące polana, świeca i lufy broni palnej, a włosy są płomieniami. Obrazy „Ogień” i „Woda” znajdują się w wiedeńskim Kunsthistorisches Museum.

38.„Kajko i Kokosz. Szkoła latania” - bohaterowie na wesoło

„Kajko i Kokosz. Szkoła latania” to komiks Janusza Christy o dwóch wojach z grodu Mirmiłowo, którym rządzi kasztelan Mirmił. Kajko jest drobny, sprytny i rozsądny, a Kokosz duży i silny, ale łakomy, leniwy i chełpliwy. Nie są posągowymi herosami z mitów: mają słabości i wpadają w zabawne kłopoty, a jednak dzięki odwadze, przyjaźni i sprytowi radzą sobie z przeciwnikami. Komiks opowiada historię w kolejnych obrazkach z dymkami.

39.„Opowieści z Narnii. Lew, czarownica i stara szafa” - ofiara Aslana

W powieści C. S. Lewisa czworo rodzeństwa (Piotr, Zuzanna, Edmund i Łucja) przechodzi przez szafę do Narnii, skutej wieczną zimą przez Białą Czarownicę. Edmund zdradza rodzeństwo, a według prawa Narnii zdrajca należy do Czarownicy. Lew Aslan oddaje za niego życie na Kamiennym Stole, ale potem zmartwychwstaje i pokonuje Czarownicę. Ofiarę Aslana często odczytuje się jako nawiązanie do ofiary Chrystusa. To przykład bohatera, który poświęca się za winnego.

40.„Hobbit, czyli tam i z powrotem” - niepozorny bohater

W powieści J. R. R. Tolkiena hobbit Bilbo Baggins, który kocha wygodny i spokojny dom, wyrusza z czarodziejem Gandalfem i trzynastoma krasnoludami, by odzyskać skarb zagarnięty przez smoka Smauga w Samotnej Górze. Na początku jest bezradny i przestraszony, ale z czasem okazuje się sprytny, odważny i uczciwy. To przykład bohatera, który nie ma siły herosa, a staje się bohaterem dzięki odwadze i rozumowi.