Pomorski Wojewódzki Konkurs z Języka Polskiego - Kleks, bajki i mity

1.„Akademia Pana Kleksa” - autor i gatunek

Powieść Jana Brzechwy wydana w 1946 roku. To powieść fantastyczna (baśniowa) dla dzieci: wydarzenia rozgrywają się w niezwykłej szkole, w której zwykłe lekcje mieszają się z czarami i postaciami z baśni. Brzechwa jest też autorem znanych wierszy dla dzieci, np. „Na straganie” i „Kaczka-dziwaczka”.

2.Adaś Niezgódka

Narrator i główny bohater powieści - uczeń Akademii, który opowiada o swoim pobycie u pana Kleksa. Mówi w pierwszej osobie („ja”, „my”), więc to narracja pierwszoosobowa: poznajemy wydarzenia oczami ich uczestnika, razem z jego zdziwieniem i uczuciami.

3.Pan Ambroży Kleks

Założyciel i nauczyciel Akademii, dziwak i czarodziej. Uczy inaczej niż zwykła szkoła: zamiast wkuwania rozwija wyobraźnię, pomysłowość i ciekawość świata, a jego lekcje przypominają czary. Dla uczniów jest zabawnym i życzliwym opiekunem.

4.Uczniowie Akademii

Pan Kleks przyjmuje do Akademii wyłącznie chłopców, których imiona zaczynają się na literę A - stąd np. Adaś i Alojzy. Uczniowie mieszkają w Akademii, uczą się, bawią i razem przeżywają niezwykłe przygody.

5.Akademia - miejsce akcji

Akademia mieści się na samym końcu ulicy Czekoladowej, w budynku otoczonym parkiem. Park otacza mur z furtkami, które prowadzą do świata baśni - w powieści zwykły świat sąsiaduje więc z fantastycznym.

6.Szpak Mateusz

Mówiący ptak, towarzysz i pomocnik pana Kleksa. Wymawia tylko końcówki wyrazów, więc uczniowie muszą się domyślać, co chce powiedzieć. Naprawdę jest zaczarowanym królewiczem, który ma postać ptaka - to typowy baśniowy motyw przemiany.

7.Kleks i kleksografia

Kleks to plama z atramentu, np. kapnięta z pióra na papier - stąd nazwisko bohatera. Kleksografia to jedna z niezwykłych lekcji w Akademii: uczniowie robią kleksy i dopatrują się w nich różnych kształtów, tak jak w chmurach na niebie. Takie zajęcia ćwiczą wyobraźnię.

8.Alojzy Bąbel

Mechaniczna lalka zbudowana przez golibrodę Filipa, którą pan Kleks uruchamia i uczy zachowywać się jak człowiek. Początkowo Alojzy jest pojętnym i posłusznym uczniem, lecz z czasem staje się zarozumiały, nieposłuszny i niszczy Akademię. (podpowiedź: Alojzy nie jest prawdziwym chłopcem.)

9.Golibroda Filip

Golibroda to dawna nazwa fryzjera, który strzyże włosy i goli brody. Filip działa przeciw panu Kleksowi: to on stworzył Alojzego Bąbla - mechaniczną lalkę, która sieje zamęt w Akademii.

10.Realizm i fantastyka w „Akademii Pana Kleksa”

Elementy realistyczne mogłyby zdarzyć się naprawdę: szkoła, lekcje, uczniowie, ich przyjaźnie i psoty. Elementy fantastyczne są w rzeczywistości niemożliwe: mówiący szpak, zaczarowany królewicz, lalka udająca chłopca, furtki do baśni. Połączenie jednych i drugich tworzy fikcję literacką - świat wymyślony przez autora.

11.Ignacy Krasicki

Poeta żyjący w XVIII wieku, biskup warmiński, nazywany „księciem poetów polskich”. Najbardziej znany z bajek, zebranych m.in. w tomie „Bajki i przypowieści”. Jego bajki są krótkie i dowcipne, a krytykują ludzkie wady i niesprawiedliwość świata.

12.Bajka (gatunek)

Krótki utwór, najczęściej wierszowany, którego bohaterami są zwykle zwierzęta (czasem ludzie lub rzeczy) o ludzkich cechach. Przedstawia typowe ludzkie zachowania i prowadzi do morału. Nie myl jej z baśnią: w baśni są czary i zwykle szczęśliwe zakończenie.

13.Morał

Pouczenie, nauka płynąca z bajki: mówi, jak należy postępować albo jaki jest świat. Może być podany wprost - na początku lub na końcu utworu - albo wynikać z całej historii. U Krasickiego morał bywa gorzki: nie zawsze wygrywa ten, kto ma rację.

14.Bajka epigramatyczna a bajka narracyjna

Bajka epigramatyczna jest bardzo krótka (kilka wersów), zwięzła i zakończona puentą - taka jest np. „Jagnię i wilcy”. Bajka narracyjna jest dłuższa, ma rozbudowaną akcję, opisy i dialogi.

15.Uosobienie i alegoria w bajkach

Uosobienie (personifikacja) - zwierzęta mówią, myślą i postępują jak ludzie. Alegoria - każde zwierzę oznacza pewien typ człowieka: wilk to ktoś silny i bezwzględny, owca i jagnię - słabi i bezbronni, lis - przebiegły. Dzięki temu bajka mówi o ludziach, choć opowiada o zwierzętach.

16.„Jagnię i wilcy” - fabuła

Dwa wilki porywają jagnię, czyli młodą owcę. Jagnię pyta, jakim prawem chcą je zjeść. Wilki odpowiadają krótko, że jest smaczne, słabe i w lesie - i zjadają je. Tytułowe „wilcy” to dawna forma liczby mnogiej od „wilk”.

17.„Jagnię i wilcy” - morał

Morał stoi na początku bajki: kto chce komuś zrobić krzywdę, zawsze znajdzie pretekst („zawżdy znajdzie przyczynę”; zawżdy = zawsze, zwada = kłótnia). Bajka pokazuje prawo silniejszego: dla silnych liczy się przewaga, a nie sprawiedliwość.

18.„Wilk i owce”

Wilk, łakomy na padlinę, wpada do dołu i udaje, że siedzi w nim dobrowolnie - za pokutę za pożeranie owiec. Naiwne owce proszą go, by wyszedł, i same z trudem wyciągają go z jamy. Wilk zaraz gryzie i dusi wszystkie „owce głupie”. Bajka ośmiesza łatwowierność i przestrzega przed obłudną skruchą krzywdzicieli.

19.„Szczur i kot”

Szczur, czując dym kadzidła palonego w świątyni, uznał, że to hołd oddawany jemu, i wpadł w pychę. Wtedy dopadł go kot. Morał: pycha i zarozumiałość gubią - kto za bardzo wierzy we własną wielkość, przestaje dostrzegać niebezpieczeństwo.

20.„Malarze”

Dwaj malarze malowali portrety. Jeden przedstawiał ludzi wiernie, tak jak wyglądali naprawdę - i żył w biedzie. Drugi upiększał klientów, czyli im pochlebiał - i dorobił się majątku. Morał: ludzie wolą pochlebstwo niż prawdę. Bajka krytykuje próżność.

21.Mit

Dawna opowieść o bogach, herosach i początkach świata, w którą wierzyli starożytni Grecy. Mity wyjaśniały zjawiska przyrody (np. pory roku) i uczyły, jak postępować. Polskim czytelnikom przybliża je m.in. zbiór Wandy Markowskiej „Mity Greków i Rzymian”. Rzymianie przejęli greckich bogów, nadając im własne imiona.

22.Hades i kraina zmarłych

Hades to brat Zeusa, władca podziemnej krainy zmarłych, którą też często nazywa się Hadesem; u Rzymian - Pluton. Dusze zmarłych przewoził przez rzekę Styks przewoźnik Charon, a wejścia do podziemia pilnował trójgłowy pies Cerber.

23.Demeter

Bogini urodzaju, rolnictwa i zboża, siostra Zeusa; u Rzymian - Ceres. Od jej opieki zależało, czy ziemia wyda plony. Jej ukochaną córką była Kora.

24.Kora (Persefona)

Córka Demeter; imię Kora znaczy po grecku „dziewczyna”. Gdy zrywała kwiaty na łące, porwał ją Hades i zabrał do podziemi, by uczynić ją swoją żoną. Jako królowa świata zmarłych nosi imię Persefona (u Rzymian - Prozerpina).

25.Rozpacz Demeter

Demeter długo szukała córki, wędrując po całej ziemi z pochodniami. W smutku przestała troszczyć się o plony: ziemia stała się jałowa i ludziom zagroził głód. Wtedy Zeus nakazał Hadesowi oddać Korę, a po dziewczynę posłano Hermesa, posłańca bogów.

26.Pestki granatu i pory roku

Zanim Kora opuściła podziemie, zjadła kilka pestek granatu, a kto skosztował pokarmu w krainie zmarłych, musiał do niej wracać. Dlatego część roku spędza z matką (Demeter się cieszy, przyroda kwitnie), a część u Hadesa (Demeter smutnieje, nadchodzi jesień i zima). Tak mit wyjaśnia zmianę pór roku.

27.Prometeusz

Tytan, czyli istota z pokolenia starszego niż bogowie olimpijscy. Wielki przyjaciel i dobroczyńca ludzi; według jednej z wersji mitu ulepił pierwszych ludzi z gliny, a potem uczył ich rzemiosł. Jego imię znaczy „ten, który myśli zawczasu”.

28.Kradzież ognia

Zeus nie chciał dać ludziom ognia. Prometeusz wykradł go bogom, ukryty w łodydze rośliny, i podarował ludziom. Dzięki ogniowi mogli się ogrzać, przygotowywać pożywienie i obrabiać metale - to początek ludzkiej cywilizacji.

29.Kara Prometeusza

Na rozkaz Zeusa Hefajstos przykuł Prometeusza do skały na Kaukazie. Codziennie przylatywał orzeł i wyjadał mu wątrobę, która w nocy odrastała - męka miała trwać bez końca. Uwolnił go dopiero Herakles, zabijając orła strzałą.

30.Postawa prometejska

Od imienia Prometeusza nazywa się postawę człowieka, który poświęca się dla dobra innych, nawet za cenę własnego cierpienia, i buntuje się przeciw tyranii. „Ogień prometejski” oznacza zapał do działania dla ludzi i dążenie do wiedzy.

31.Puszka Pandory

Za dar ognia Zeus ukarał także ludzi: kazał stworzyć piękną Pandorę i dał jej zamknięte naczynie. Z ciekawości otworzyła je, a na świat wyleciały wszystkie nieszczęścia: choroby, smutek i zło; na dnie została tylko nadzieja. Frazeologizm „otworzyć puszkę Pandory” znaczy: zapoczątkować wiele kłopotów.

32.Syzyf

Król Koryntu, słynący z przebiegłości. Oszukał nawet bogów: zakuł w kajdany boga śmierci Tanatosa, więc ludzie przestali umierać. Gdy w końcu trafił do podziemia, podstępem wymógł powrót na ziemię - wcześniej kazał żonie nie wyprawiać mu pogrzebu, a potem prosił, by mógł wrócić i ją za to ukarać.

33.Kara Syzyfa

W podziemiu Syzyf musi wtaczać ogromny głaz na stromą górę. Gdy kamień jest już tuż przy szczycie, wymyka mu się i stacza na dół - i praca zaczyna się od nowa, bez końca.

34.Syzyfowa praca

Frazeologizm oznaczający ciężką, męczącą pracę, która nie przynosi efektu, bo trzeba ją wciąż zaczynać od nowa. Od tego mitu pochodzi też tytuł powieści Stefana Żeromskiego „Syzyfowe prace”.

35.Dedal i Labirynt

Dedal był genialnym wynalazcą, architektem i rzeźbiarzem z Aten. Na Krecie, na zlecenie króla Minosa, zbudował Labirynt - budowlę z plątaniną korytarzy, w której bardzo trudno było odnaleźć drogę do wyjścia. Zamknięto w nim Minotaura, potwora pół człowieka, pół byka.

36.Skrzydła Dedala

Minos nie chciał wypuścić Dedala z wyspy i strzegł lądu oraz morza. Dedal uznał, że wolne zostało tylko niebo: zrobił dla siebie i syna Ikara skrzydła z ptasich piór połączonych nićmi i woskiem. Przed lotem przestrzegł syna: nie leć za nisko, bo wilgoć znad morza obciąży pióra, ani za wysoko, bo słońce stopi wosk.

37.Upadek Ikara

Ikar, zachwycony lotem, zapomniał o przestrodze ojca i wzbił się wysoko ku słońcu. Wosk stopniał, pióra się rozsypały i chłopiec spadł do morza, które nazwano Ikaryjskim. Dedal doleciał sam na Sycylię. Ikar to symbol śmiałych marzeń, ale też lekkomyślności i nieposłuszeństwa; Dedal - rozsądku i umiaru.

38.Orfeusz

Śpiewak z Tracji, syn muzy Kaliope. Grał na lirze tak pięknie, że jego pieśni słuchały dzikie zwierzęta, a drzewa i skały ruszały się z miejsc. Jest symbolem potęgi muzyki i sztuki.

39.Eurydyka i zejście do podziemia

Eurydyka, ukochana żona Orfeusza, zmarła ukąszona przez węża. Zrozpaczony Orfeusz zszedł po nią do krainy zmarłych. Swoim śpiewem wzruszył Charona, uspokoił Cerbera i ubłagał Hadesa i Persefonę, by oddali mu żonę.

40.Warunek i strata Eurydyki

Władcy podziemia postawili warunek: Orfeusz idzie przodem i nie może obejrzeć się na Eurydykę, zanim oboje wyjdą na ziemię. Tuż przed wyjściem, z niepokoju i tęsknoty, obejrzał się - i stracił żonę na zawsze. Mit mówi o miłości silniejszej niż śmierć, ale też o tym, jak trudno zaufać.