Kujawsko-Pomorski Konkurs z Języka Polskiego - nauka o języku

1.Słownictwo ogólnonarodowe i słownictwo o ograniczonym zasięgu

Słownictwo ogólnonarodowe to wyrazy znane i używane przez ogół Polaków, niezależnie od regionu, wieku i zawodu, np. dom, woda, iść, dobry. Słownictwo o ograniczonym zasięgu rozumie i stosuje tylko część użytkowników języka. Należą do niego m.in. terminy naukowe (mitochondrium, hipotenuza), słowa gwarowe używane w jednym regionie, słownictwo zawodowe i środowiskowe (np. uczniowskie), a także archaizmy. Dobierając słowa, trzeba pomyśleć, czy odbiorca je zrozumie.

2.Archaizmy i neologizmy

Archaizmy to wyrazy, formy lub znaczenia, które wyszły z codziennego użycia, np. waść, białogłowa (kobieta), kmieć (chłop), azaliż (czy). Spotykamy je w dawnych tekstach i w utworach, których język ma przypominać minioną epokę. Neologizmy to wyrazy nowe, utworzone po to, by nazwać nową rzecz lub zjawisko, np. smartfon, hejter, lajkować. Część neologizmów z czasem wchodzi do języka na stałe - kiedyś nowością były słowa samolot i samochód. Osobną grupą są neologizmy artystyczne, wymyślane przez pisarzy na potrzeby utworu.

3.Kolokwializmy i eufemizmy

Kolokwializmy to wyrazy i zwroty potoczne, typowe dla swobodnej rozmowy, np. fajny, kumpel, gapić się, mieć luz. Pasują do kontaktów nieoficjalnych, ale w rozprawce, podaniu czy oficjalnym przemówieniu zwykle są błędem stylistycznym. Eufemizmy to wyrazy lub wyrażenia łagodzące, którymi zastępujemy słowa zbyt dosadne, przykre albo niegrzeczne, np. odszedł zamiast umarł, mijać się z prawdą zamiast kłamać, puszysty zamiast gruby. Eufemizm pozwala mówić taktownie, ale bywa też używany po to, by ukryć niewygodną prawdę.

4.Synonimy, antonimy i słownictwo wartościujące

Synonimy to wyrazy bliskoznaczne - o takim samym lub bardzo podobnym znaczeniu, np. auto - samochód, odważny - śmiały, iść - kroczyć. Pomagają unikać powtórzeń, ale rzadko są w pełni wymienne, bo różnią się odcieniem znaczenia. Antonimy to wyrazy o znaczeniu przeciwstawnym, np. dzień - noc, hojny - skąpy, wejść - wyjść. Słownictwo wartościujące oprócz nazwania wyraża ocenę: dodatnią (mistrz, cudowny) albo ujemną (rudera, lizus, gadać). Słownictwo neutralne tylko nazywa, bez oceny: dom, uczeń, mówić.

5.Frazeologizmy (związki frazeologiczne)

Frazeologizm to utrwalone w języku połączenie wyrazów, którego znaczenia nie da się odczytać dosłownie ze znaczeń poszczególnych słów. Przykłady: mieć muchy w nosie (być w złym humorze), rzucać słowa na wiatr (obiecywać bez pokrycia), pięta Achillesa (słaby punkt), syzyfowa praca (wysiłek daremny, bez końca). Wiele frazeologizmów pochodzi z mitologii, Biblii i literatury. Mają utrwalony skład, dlatego zmienianie w nich słów albo łączenie dwóch związków w jeden to częsty błąd językowy.

6.Strona czynna i strona bierna czasownika

W stronie czynnej podmiot jest wykonawcą czynności: Uczeń czyta książkę. W stronie biernej podmiotem staje się to, na czym czynność jest wykonywana: Książka jest czytana przez ucznia. Stronę bierną tworzymy z osobowej formy czasownika być lub zostać i imiesłowu przymiotnikowego biernego: jest czytana, został zbudowany, będzie otwarte. Wykonawcę można podać w wyrażeniu z przyimkiem przez albo pominąć, gdy jest nieznany lub nieważny: Most został zbudowany w ciągu roku.

7.Czasowniki przechodnie i nieprzechodnie - przekształcanie konstrukcji

Czasowniki przechodnie nazywają czynność, która przechodzi na jakiś obiekt, dlatego łączą się z dopełnieniem bliższym i tworzą stronę bierną: malować (obraz), budować (dom), pisać (list). Czasowniki nieprzechodnie strony biernej nie tworzą: spać, iść, leżeć, rosnąć. Przekształcając zdanie ze strony czynnej na bierną, zamieniamy dopełnienie w podmiot, a dawny podmiot w wyrażenie z przyimkiem przez: Mama upiekła ciasto. - Ciasto zostało upieczone przez mamę. Czas i sens zdania pozostają te same.

8.Odmienne części mowy

Odmienne części mowy zmieniają formę. Rzeczownik (kto? co?) odmienia się przez przypadki i liczby, ma stały rodzaj. Przymiotnik (jaki? czyj? który?) odmienia się przez przypadki, liczby i rodzaje, często się stopniuje. Liczebnik (ile? który z kolei?) nazywa liczbę lub kolejność: pięć, piąty. Zaimek zastępuje inne części mowy: on, mój, ten, kto; większość zaimków się odmienia. Czasownik (co robi? co się z nim dzieje?) odmienia się przez osoby, liczby, czasy, tryby i strony. Odmiana przez przypadki to deklinacja, a przez osoby - koniugacja.

9.Nieodmienne części mowy

Nieodmienne części mowy mają jedną formę. Przysłówek (jak? gdzie? kiedy?) określa zwykle czasownik: szybko, tutaj, wczoraj; nie odmienia się, ale często się stopniuje (szybko - szybciej - najszybciej). Przyimek łączy się z rzeczownikiem w wyrażenie przyimkowe: w, na, pod, obok, dzięki. Spójnik łączy wyrazy lub zdania: i, ale, bo, że, więc. Partykuła wzmacnia lub zmienia sens wypowiedzi: nie, czy, niech, by, no, chyba. Wykrzyknik wyraża emocje, służy do wołania lub naśladuje dźwięki: ach, hej, bęc.

10.Imiesłowy przymiotnikowe: czynny i bierny

Imiesłów to forma czasownika. Imiesłowy przymiotnikowe odmieniają się jak przymiotniki (przez przypadki, liczby i rodzaje) i odpowiadają na pytanie jaki? Imiesłów przymiotnikowy czynny kończy się na -ący, -ąca, -ące, tworzymy go od czasowników niedokonanych; określa wykonawcę czynności: czytający chłopiec, śpiące dziecko. Imiesłów przymiotnikowy bierny ma zakończenia -ny, -ony, -ty; określa to, co czynności podlega: czytana książka, zrobione zadanie, umyty kubek. Służy do tworzenia strony biernej.

11.Imiesłowy przysłówkowe: współczesny i uprzedni

Imiesłowy przysłówkowe są nieodmienne i odpowiadają na pytania: jak? kiedy? co robiąc? co zrobiwszy? Imiesłów przysłówkowy współczesny kończy się na -ąc, tworzymy go od czasowników niedokonanych; nazywa czynność równoczesną z czynnością orzeczenia: Idąc do szkoły, słuchał muzyki. Imiesłów przysłówkowy uprzedni kończy się na -wszy lub -łszy, tworzymy go od czasowników dokonanych; nazywa czynność wcześniejszą: Zjadłszy obiad, wyszedł. Przeczytawszy list, odpisała. Wykonawca obu czynności musi być ten sam.

12.Podmiot i orzeczenie (czasownikowe i imienne)

Podmiot nazywa wykonawcę czynności albo tego, o kim lub o czym mowa w zdaniu (kto? co?); najczęściej jest rzeczownikiem lub zaimkiem w mianowniku. Bywa domyślny: Czytam (ja). Orzeczenie informuje o czynności lub stanie (co robi? co się dzieje? kim, czym, jaki jest?). Orzeczenie czasownikowe najczęściej jest osobową formą czasownika: Pies szczeka. W zdaniach bezpodmiotowych może być wyrażone formą na -no lub -to: Zbudowano most. Orzeczenie imienne składa się z łącznika (forma czasownika być, stać się lub zostać) i orzecznika: Brat jest lekarzem. Niebo stało się szare.

13.Przydawka, dopełnienie, okolicznik

Przydawka określa rzeczownik (jaki? czyj? który? ile? czego? z czego?): ciekawa książka, dom brata, trzy koty, sok z malin. Dopełnienie określa czasownik i odpowiada na pytania przypadków zależnych, czyli wszystkich oprócz mianownika i wołacza: czyta (co?) książkę, pomaga (komu?) siostrze, myśli (o czym?) o wakacjach. Okolicznik też określa czasownik, ale informuje o okolicznościach czynności: miejsca (gdzie?), czasu (kiedy?), sposobu (jak?), przyczyny (dlaczego?), celu (po co?): mieszka w Gdyni, wrócił wczoraj, biegnie szybko.

14.Związki wyrazów w zdaniu: zgody, rządu i przynależności

Wyrazy w zdaniu łączą się w pary: wyraz nadrzędny (określany) i podrzędny (określający). W związku zgody wyraz podrzędny dostosowuje formę do nadrzędnego - mają ten sam przypadek, liczbę i rodzaj: zielona łąka, zielonej łąki. W związku rządu wyraz nadrzędny wymaga od podrzędnego określonego przypadka: piję sok, piłem sok (biernik). W związku przynależności wyraz podrzędny jest nieodmienny i łączy się z nadrzędnym tylko znaczeniem: biegnie szybko, wrócił wczoraj. Podmiot z orzeczeniem tworzą związek główny.

15.Rozbiór logiczny i rozbiór gramatyczny zdania

Rozbiór logiczny to analiza budowy zdania: wskazujemy podmiot i orzeczenie (związek główny), a potem ich określenia - przydawki, dopełnienia i okoliczniki - oraz związki między wyrazami. Grupę podmiotu tworzy podmiot z określeniami, grupę orzeczenia - orzeczenie z określeniami. Wynik często zapisuje się w postaci wykresu. Rozbiór gramatyczny polega na nazwaniu części mowy każdego wyrazu i określeniu jego formy, np. książkę - rzeczownik, biernik, liczba pojedyncza, rodzaj żeński; czyta - czasownik, 3. osoba, liczba pojedyncza, czas teraźniejszy.

16.Wyraz podstawowy, wyraz pochodny i podstawa słowotwórcza

Wyraz pochodny powstał od innego wyrazu, zwanego podstawowym: domek od dom, pisarz od pisać, leśny od las. Podstawa słowotwórcza to ta część wyrazu pochodnego, która pochodzi od wyrazu podstawowego (dom- w wyrazie domek); cząstka dodana to formant (-ek). Znaczenie wyrazu pochodnego da się objaśnić za pomocą podstawowego: domek to mały dom, pisarz to ten, kto pisze. W podstawie mogą zachodzić oboczności, czyli wymiany głosek: las - leś-ny, ręka - rącz-ka. Wyraz pochodny może stać się podstawowym dla kolejnego: las - leśnik - leśniczy.

17.Formant: przedrostek, przyrostek, wrostek

Formant to cząstka, za pomocą której tworzymy wyraz pochodny. Przedrostek stoi przed podstawą słowotwórczą: prze-pisać, na-pisać, pra-dziadek, nad-zwyczajny. Przyrostek stoi po podstawie: dom-ek, pis-arz, leś-ny, nauczyciel-ka. Wrostek łączy dwie podstawy w wyrazie złożonym: par-o-wóz, żyw-o-płot, wod-o-spad. Formanty nadają wyrazom znaczenia, np. przyrostek -ek tworzy zdrobnienia (kotek), -arz i -ciel nazwy wykonawców czynności (piekarz, nauczyciel), -arnia nazwy miejsc (kwiaciarnia, księgarnia).

18.Rodzina wyrazów i rdzeń

Rodzina wyrazów to grupa wyrazów pokrewnych, które wywodzą się od jednego wyrazu podstawowego i mają wspólną cząstkę znaczeniową - rdzeń. Przykład: las, lasek, leśny, leśnik, leśniczy, leśniczówka, zalesić, bezleśny. Rdzeń tej rodziny to las-, wymienny na leś- (oboczność a : e oraz s : ś). Inny przykład: dom, domek, domowy, domownik, udomowić, bezdomny. Samo podobne brzmienie nie wystarcza - wyrazy muszą łączyć się znaczeniem i pochodzeniem: laska i łasica nie należą do rodziny wyrazu las.

19.Wyrazy złożone: złożenia, zrosty, zestawienia

Wyrazy złożone mają co najmniej dwie podstawy słowotwórcze. Złożenia łączy wrostek, najczęściej -o-: parowóz, żywopłot, wodospad, jasnoniebieski. Zrosty to wyrazy zrośnięte w całość bez wrostka, w niezmienionej kolejności: Wielkanoc, dobranoc, Białystok, psubrat, zmartwychwstanie; bywa, że odmieniają się oba człony (Białegostoku). Zestawienia to połączenia wyrazów pisanych osobno, które razem nazywają jedną rzecz: boża krówka, wieczne pióro, Zielona Góra, maszyna do szycia, czarna porzeczka.

20.Upodobnienia pod względem dźwięczności: ubezdźwięcznienie i udźwięcznienie

Sąsiadujące spółgłoski wpływają na siebie w wymowie: w grupie spółgłosek stają się zwykle albo dźwięczne, albo bezdźwięczne. To upodobnienie pod względem dźwięczności. Ubezdźwięcznienie: głoska dźwięczna traci dźwięczność obok bezdźwięcznej, np. ławka [łafka], babka [bapka], wtorek [ftorek]. Udźwięcznienie: głoska bezdźwięczna staje się dźwięczna przed dźwięczną, np. prośba [proźba], liczba [lidżba], także [tagże]. Pary: b-p, d-t, g-k, w-f, z-s, ż-sz, ź-ś, dz-c, dż-cz, dź-ć. Pisownia się nie zmienia - stąd trudności ortograficzne.

21.Upodobnienia wsteczne i postępowe, wewnątrzwyrazowe i międzywyrazowe

Kierunek upodobnienia: wsteczne - głoska następna wpływa na poprzednią (najczęstsze): ławka [łafka], prośba [proźba]; postępowe - głoska poprzednia wpływa na następną, w polszczyźnie dotyczy głównie w oraz rz po spółgłosce bezdźwięcznej: twój [tfuj], świat [śfiat], krzak [kszak], przerwa [pszerwa]. Miejsce: upodobnienie wewnątrzwyrazowe zachodzi w obrębie jednego wyrazu (jak w przykładach wyżej), a międzywyrazowe - na granicy wyrazów wymawianych razem: w parku [f parku], kot bury [kod bury], z tobą [s tobą].

22.Utrata dźwięczności w wygłosie i uproszczenia grup spółgłoskowych

Wygłos to koniec wyrazu. Spółgłoska dźwięczna, która ma bezdźwięczny odpowiednik (np. b, d, g, w, z, ż), na końcu wyrazu, po którym następuje pauza, jest wymawiana bezdźwięcznie: chleb [chlep], sad [sat], róg [ruk], nóż [nusz], staw [staf]. To utrata dźwięczności w wygłosie; dlatego pisownię sprawdzamy inną formą wyrazu (chleba, sadu, noże). Uproszczenie grupy spółgłoskowej to pominięcie w wymowie jednej ze spółgłosek w trudnym do wymówienia zbiegu: jabłko [japko], pierwszy [pierszy], sześćset [szejset]. W obu wypadkach piszemy inaczej, niż mówimy.

23.Zdanie i równoważnik zdania; wypowiedzenia oznajmujące, pytające, rozkazujące, wykrzyknikowe

Wypowiedzenie to zdanie albo równoważnik zdania. Zdanie zawiera orzeczenie, najczęściej z osobową formą czasownika: Pada deszcz. Orzeczenie może też mieć formę bezosobową: Zrobiono porządek. Równoważnik zdania nie ma orzeczenia, ale można je dopowiedzieć: Cisza. Wstęp wzbroniony. Zdanie pojedyncze ma jedno orzeczenie, zdanie złożone - co najmniej dwa. Ze względu na cel wypowiedzi wyróżniamy wypowiedzenia oznajmujące (Wracam o piątej.), pytające (Kiedy wracasz?) i rozkazujące (Wracaj szybko.). Każde z nich wypowiedziane z silnym uczuciem staje się wypowiedzeniem wykrzyknikowym: Wracam!

24.Zdania złożone współrzędnie: łączne, rozłączne, przeciwstawne, wynikowe

W zdaniu złożonym współrzędnie zdania składowe są równorzędne - żadne nie określa drugiego i o żadne nie można zapytać. Łączne: treści łączą się ze sobą (i, oraz, a, ani): Czytam i słucham muzyki. Rozłączne: treści się wykluczają (albo, lub, bądź, czy): Pójdę do kina albo zostanę w domu. Przeciwstawne: treści są sobie przeciwstawione (ale, lecz, a, jednak, zaś, natomiast): Chciałem wyjść, ale padało. Wynikowe: drugie zdanie wynika z pierwszego (więc, zatem, toteż, dlatego): Padało, więc zostałem w domu.

25.Zdania złożone podrzędnie: podmiotowe, orzecznikowe, przydawkowe, dopełnieniowe, okolicznikowe

W zdaniu złożonym podrzędnie zdanie podrzędne określa nadrzędne i zastępuje jedną z jego części; pytamy o nie od zdania nadrzędnego. Podmiotowe (kto? co?): Kto pyta, nie błądzi. Orzecznikowe (jaki jest? kim jest?): On jest taki, jakim był jego ojciec. Przydawkowe (jaki? który?): Kupiłem książkę, którą poleciłeś. Dopełnieniowe (pytania przypadków zależnych): Wiem, że wrócisz. Okolicznikowe (kiedy? gdzie? jak? dlaczego? po co? pod jakim warunkiem?): Wrócę, kiedy skończę. Zostałem, bo padało.

26.Wypowiedzenie wielokrotnie złożone i imiesłowowy równoważnik zdania

Wypowiedzenie wielokrotnie złożone składa się z co najmniej trzech wypowiedzeń składowych, połączonych współrzędnie lub podrzędnie: Gdy zadzwonił dzwonek, wybiegliśmy na boisko i zaczęliśmy grać. Liczbę zdań składowych poznajemy po liczbie orzeczeń. Imiesłowowy równoważnik zdania to wypowiedzenie składowe, w którym zamiast orzeczenia występuje imiesłów przysłówkowy (-ąc, -wszy, -łszy): Wracając ze szkoły, spotkałem kolegę. Zastępuje zdanie podrzędne (Kiedy wracałem...), wymaga tego samego wykonawcy obu czynności i przecinka.

27.Funkcje językowe: informacyjna i ekspresywna

Funkcja językowa to cel, w jakim nadawca używa języka. Funkcja informacyjna: wypowiedź przekazuje wiadomości o świecie, fakty, dane; jest rzeczowa i da się sprawdzić, czy jest prawdziwa. Przykład: Pociąg do Gdyni odjeżdża o 8.15 z peronu drugiego. Dominuje w podręcznikach, encyklopediach, wiadomościach. Funkcja ekspresywna: wypowiedź wyraża uczucia, emocje i oceny nadawcy. Poznasz ją po wykrzyknieniach, zdrobnieniach, słownictwie wartościującym. Przykład: Ach, jak ja się cieszę z tych wakacji! W jednej wypowiedzi funkcje często się łączą.

28.Funkcje językowe: impresywna i fatyczna

Funkcja impresywna: wypowiedź ma wpłynąć na odbiorcę - skłonić go do działania, zmiany zachowania lub poglądów. Poznasz ją po trybie rozkazującym, zwrotach do adresata, prośbach, zakazach, hasłach. Przykłady: Zamknij okno. Nie zwlekaj, zapisz się już dziś! Dominuje w reklamie, regulaminach, apelach, przemówieniach. Funkcja fatyczna: wypowiedź służy nawiązaniu, podtrzymaniu lub zakończeniu kontaktu między rozmówcami, a nie przekazaniu treści. Przykłady: Halo, słyszysz mnie? Cześć, co słychać? No to na razie!

29.Funkcje językowe: stanowiąca (performatywna) i magiczna

Funkcja stanowiąca, inaczej performatywna: samo wypowiedzenie słów w odpowiedniej sytuacji i przez uprawnioną osobę tworzy nowy stan rzeczy. Przykłady: Ogłaszam was mężem i żoną. Otwieram zebranie. Mianuję pana kapitanem drużyny. Pełnią ją też przysięgi, obietnice i przepisy prawa. Funkcja magiczna opiera się na wierze, że słowa mają moc sprawczą i mogą wpłynąć na rzeczywistość: zaklęcia, zamawiania, klątwy, formuły typu Na psa urok! czy Odpukać w niemalowane drewno, a także unikanie nazw rzeczy groźnych.

30.Style: artystyczny, publicystyczny i potoczny

Styl artystyczny to styl literatury pięknej. Cecha rozpoznawcza: obrazowość, środki stylistyczne, oryginalny dobór słów. Przykład: Wieczór otulił miasto granatowym szalem. Styl publicystyczny występuje w prasie, radiu, telewizji i internecie; łączy informację z oceną i chce przekonać odbiorcę, sięga po chwytliwe tytuły i pytania retoryczne. Przykład: Czy nasze miasta muszą tonąć w korkach? Styl potoczny to styl codziennych rozmów: swobodny, emocjonalny, z kolokwializmami i krótkimi zdaniami. Przykład: No weź, ale mi narobiłeś stracha!

31.Style: naukowy, popularnonaukowy i urzędowy

Styl naukowy służy przekazywaniu wiedzy specjalistom: terminy, ścisłość, obiektywizm, logiczny wywód, brak emocji. Przykład: Fotosynteza zachodzi w chloroplastach komórek roślinnych. Styl popularnonaukowy przybliża wiedzę niespecjalistom: mniej terminów, objaśnienia, porównania, ciekawostki. Przykład: Liść działa jak mała fabryka - dzięki światłu wytwarza cukier z wody i dwutlenku węgla. Styl urzędowy to styl pism, przepisów i regulaminów: bezosobowy, schematyczny, ze stałymi formułami. Przykład: Zwracam się z prośbą o wydanie duplikatu legitymacji.

32.Odmiana oficjalna i nieoficjalna polszczyzny

Odmianę języka dobieramy do sytuacji i odbiorcy. Odmiana oficjalna obowiązuje w sytuacjach publicznych i w kontaktach z osobami, z którymi łączy nas dystans: w urzędzie, na lekcji, w podaniu, przemówieniu, podczas egzaminu. Wymaga staranności, pełnych zdań, form grzecznościowych (Szanowna Pani, uprzejmie proszę) i słownictwa ogólnego, a czasem specjalistycznego. Odmiana nieoficjalna służy kontaktom prywatnym z rodziną i rówieśnikami: jest swobodna, dopuszcza kolokwializmy, skróty i emocje. Obie odmiany występują i w mowie, i w piśmie.

33.Teza, argument, kontrargument i rodzaje argumentów

Teza to twierdzenie, które nadawca uznaje za prawdziwe i którego dowodzi (hipoteza to przypuszczenie do sprawdzenia). Argument to uzasadnienie tezy; przykład tylko go ilustruje. Kontrargument to argument przeciwny - podważa tezę lub odpiera argument rozmówcy. Rodzaje argumentów: rzeczowe - fakty, dane, wyniki badań, opinie znawców; logiczne - rozumowanie oparte na związku przyczyny i skutku (skoro..., to...); emocjonalne - odwołanie do uczuć odbiorcy: współczucia, dumy, lęku, poczucia wspólnoty.

34.Perswazja a manipulacja językowa; chwyty perswazyjne

Perswazja to jawne przekonywanie odbiorcy do swoich racji uczciwymi środkami; odbiorca zna cel nadawcy i ma swobodę wyboru. Chwyty perswazyjne: zwroty do adresata, pytania retoryczne, powtórzenia, forma my (razem damy radę), powołanie się na autorytet, słownictwo wartościujące, tryb rozkazujący. Manipulacja językowa to wpływanie na odbiorcę w sposób ukryty i nieuczciwy, dla korzyści nadawcy: półprawdy i przemilczenia, wzbudzanie strachu lub poczucia winy, pochlebstwa, presja grupy (wszyscy już to mają), pozorny wybór, pośpiech (tylko dziś).

35.Krótkie formy użytkowe i informacyjne

Zaproszenie: kto, kogo, na co, kiedy i gdzie zaprasza; zwroty grzecznościowe i podpis. Ogłoszenie: zwięzła informacja dla wielu odbiorców - co, gdzie, kiedy, kontakt. Dedykacja: komu, kto i z jakiej okazji ofiarowuje książkę lub utwór; miejsce i data. Notatka: skrótowy zapis najważniejszych informacji (punkty, tabela, schemat). List: miejscowość i data, nagłówek, treść, formuła pożegnalna, podpis. Hasło słownikowe lub encyklopedyczne: wyraz hasłowy i zwięzłe, rzeczowe objaśnienie. Streszczenie: krótkie, obiektywne oddanie treści tekstu, bez cytatów i ocen.

36.Opisy, charakterystyki i opowiadanie

Opis sytuacji: przedstawia to, co dzieje się w jednym miejscu i czasie - tło, uczestników, przebieg, nastrój. Opis dzieła sztuki: autor, tytuł, technika, temat, kompozycja i kolorystyka, nastrój, własne wrażenia. Opis przeżyć wewnętrznych: uczucia i myśli postaci oraz ich zewnętrzne objawy (drżące ręce). Charakterystyka postaci: przedstawienie bohatera, wygląd, cechy charakteru poparte przykładami, ocena. Charakterystyka porównawcza: zestawia dwie postacie, pokazuje podobieństwa i różnice. Opowiadanie: ciąg wydarzeń powiązanych przyczynowo; może zawierać opis i dialog.

37.Rozprawka, recenzja, przemówienie, wywiad

Rozprawka: tekst argumentacyjny - wstęp z tezą lub hipotezą, rozwinięcie z argumentami i przykładami, zakończenie z wnioskiem. Recenzja: informacja o dziele (książce, filmie, spektaklu) połączona z uzasadnioną oceną jego elementów i zachętą lub przestrogą dla odbiorcy. Przemówienie: tekst przeznaczony do wygłoszenia - zwrot do słuchaczy, przedstawienie sprawy, argumenty, apel lub podsumowanie; korzysta ze środków retorycznych. Wywiad: zapis rozmowy w formie pytań i odpowiedzi; wymaga przygotowania pytań i przedstawienia rozmówcy we wstępie.

38.Zmiany pisowni od 1 stycznia 2026 r.: wielka i mała litera

Wielką literą piszemy: nazwy mieszkańców miast, dzielnic, osiedli i wsi (Warszawianin, Mokotowianin); pojedyncze egzemplarze wyrobów (pod oknem zaparkował czerwony Ford); wszystkie człony nazw komet (Kometa Halleya); początkowy wyraz, np. aleja, plac, park, most, kościół, zamek, pomnik, w nazwach obiektów (Aleja Róż), ale nadal ulica Józefa Piłsudskiego; człony nazw lokali oprócz przyimków i spójników (Apteka pod Orłem), a w nazwach nagród też oprócz wyrazów typu imienia (Nagroda im. Jana Karskiego i Poli Nireńskiej). Małą literą: przymiotniki od nazw osobowych (dramat szekspirowski).

39.Zmiany pisowni od 1 stycznia 2026 r.: łącznie, rozdzielnie, z łącznikiem

Cząstki -bym, -byś, -by, -byśmy, -byście piszemy rozdzielnie ze spójnikami (Zastanawiam się, czy by nie pojechać w góry), ale łącznie zostają aby, żeby, gdyby, jakby, czyżby. Nie- z imiesłowami odmiennymi łącznie bez względu na znaczenie; łącznie też nie- z przymiotnikami i przysłówkami odprzymiotnikowymi w stopniu wyższym i najwyższym (niemilszy, nienajlepiej). Łącznie: półżartem, półserio, nibyartysta, quasinauka. Z łącznikiem: pół-Polka, pół-Francuzka, niby-Polak, arcy-Europejczyk. Dwojako: superpomysł lub super pomysł, miniwieża lub mini wieża.

40.Interpunkcja zdania złożonego

Przecinkiem oddzielamy zdania składowe. W zdaniu złożonym podrzędnie stawiamy go między zdaniem nadrzędnym a podrzędnym, zwykle przed że, żeby, bo, ponieważ, gdy, kiedy, jeśli, który: Wiem, że wrócisz. Zdanie podrzędne wtrącone w środek wydzielamy z obu stron: Książka, którą czytam, jest ciekawa. W zdaniu współrzędnym stawiamy przecinek przed ale, lecz, jednak, więc, zatem, a nie stawiamy przed i, oraz, lub, albo, ani, bądź - chyba że spójnik się powtarza: I czyta, i pisze. Przecinkiem oddzielamy też imiesłowowy równoważnik zdania: Wracając, śpiewał.