Język polski: literatura, gramatyka i kultura wypowiedzi

1.Rodzaje literackie

Trzy rodzaje literackie to epika, liryka i dramat. Rozpoznawanie rodzaju polega na wskazaniu jego cech charakterystycznych i przypisaniu utworu do właściwej grupy.

2.Rodzaj a gatunek literacki

Analiza utworu obejmuje zarówno określenie rodzaju literackiego, jak i rozpoznanie gatunku. W obu przypadkach trzeba wskazać cechy uzasadniające klasyfikację.

3.Rozpoznawanie gatunków literackich

Do rozpoznawanych gatunków należą mit, legenda, przypowieść, bajka, baśń, fraszka, epopeja, komedia i tragedia. Trzeba znać ich podstawowe cechy oraz wskazywać je w utworach.

4.Charakterystyka uczestników świata utworu

Analiza literacka obejmuje charakterystykę podmiotu mówiącego, narratora i bohaterów. Należy uwzględnić właściwą rolę każdej z tych kategorii w czytanym utworze.

5.Znaczenie dosłowne i przenośne

Przy objaśnianiu wypowiedzi rozróżnia się jej znaczenie dosłowne i przenośne. Znaczenie trzeba ustalać z uwzględnieniem tekstu, w którym występuje.

6.Wartości w interpretacji literackiej

Interpretacja może odwoływać się do wartości uniwersalnych związanych z postawami społecznymi, narodowymi, religijnymi i etycznymi.

7.Hierarchizacja wartości

Analiza wartości obejmuje nie tylko ich rozpoznanie, lecz także uporządkowanie według znaczenia. Takie porządkowanie służy interpretacji postaw przedstawionych w utworze.

8.Historia i kultura w interpretacji

Wiedzę o historii i kulturze wykorzystuje się do objaśniania utworów literackich. Powinna ona pomagać zrozumieć tekst, a nie zastępować jego analizę.

9.Rozpoznanie środka literackiego i jego funkcji

Analiza środka literackiego wymaga nazwania go oraz wyjaśnienia, jaką funkcję pełni w danej wypowiedzi.

10.Porównanie i porównanie homeryckie

Rozpoznawanie porównania obejmuje również porównanie homeryckie. Dla rozpoznanego środka należy określić jego funkcję w utworze.

11.Metafora i onomatopeja - nazwy równoważne

Metafora jest także nazywana przenośnią, a onomatopeja - wyrazem dźwiękonaśladowczym. Obie pary nazw trzeba rozpoznawać w analizie literackiej.

12.Zakres rozpoznawania środków literackich

Obejmuje m.in. epitet, anaforę, epiforę, alegorię, personifikację, animację, wyliczenie, neologizm, archaizm, eufemizm, inwokację, metonimię, homonim, oksymoron, peryfrazę, apostrofę, pytanie retoryczne, hiperbolę i symbol.

13.Elementy rytmizujące wypowiedź

Przy analizie rytmizacji rozpoznaje się wers, rym, strofę i refren oraz uwzględnia liczbę sylab w wersie.

14.Liczba sylab w wersie

Liczba sylab w poszczególnych wersach jest jednym z elementów uwzględnianych przy rozpoznawaniu rytmizacji wypowiedzi.

15.Analiza komizmu

Obejmuje znajomość pojęcia komizmu, rozpoznawanie jego rodzajów w utworze i określanie ich funkcji.

16.Zakres analizy formy literackiej

Analiza formy obejmuje cechy rodzaju i gatunku, użyte środki literackie, elementy rytmizujące oraz komizm, jeśli występuje w utworze.

17.Przygotowanie do interpretacji lektur

Znajomość tekstów literackich łączy się z umiejętnością charakteryzowania podmiotu mówiącego, narratora i bohaterów oraz objaśniania znaczeń i wartości.

18.Analiza tekstów mitologicznych i biblijnych

Teksty mitologiczne i biblijne analizuje się z uwzględnieniem znaczeń dosłownych i przenośnych oraz elementów wiedzy o historii i kulturze.

19.Rozpoznawanie gatunku poznanego utworu

Przypisanie utworu do gatunku trzeba oprzeć na wskazaniu jego cech gatunkowych. Samo podanie nazwy gatunku nie wyczerpuje analizy.

20.Wyszukiwanie informacji

Odbiór tekstu obejmuje odnajdywanie informacji potrzebnych do określonego celu. Dotyczy także tekstów publicystycznych, popularnonaukowych i naukowych.

21.Dobór cytatu

Cytowany fragment powinien odpowiadać informacji, którą trzeba wydobyć z tekstu. Umiejętność cytowania łączy się z wyszukiwaniem właściwych fragmentów.

22.Temat i główna myśl tekstu

W odbiorze tekstu określa się osobno jego temat oraz główną myśl. Oba elementy należą do podstawowych zadań analizy przekazu.

23.Porządkowanie informacji

Informacje można porządkować według funkcji, jaką pełnią w przekazie. Takie porządkowanie pomaga opracować zawartość tekstu.

24.Plan odtwórczy i notatka

Plan odtwórczy opracowuje się na podstawie cudzego tekstu. Notatka syntetycznie ujmuje najważniejsze informacje zawarte w przeczytanej wypowiedzi.

25.Analiza słowotwórcza

Obejmuje rozpoznanie wyrazu podstawowego i pochodnego, podstawy słowotwórczej, tematu słowotwórczego i formantu oraz określenie rodzaju i funkcji formantu.

26.Znaczenie wyrazu i rodzina wyrazów

Analiza słowotwórcza obejmuje znaczenie realne i słowotwórcze wyrazu, rozpoznawanie rodziny wyrazów, łączenie wyrazów pokrewnych oraz wskazywanie rdzenia.

27.Wyrazy złożone

Analiza wyrazów złożonych wymaga znajomości zasad ich tworzenia i odróżniania ich typów.

28.Analiza fleksyjna

Polega na rozpoznawaniu właściwych dla danej części mowy form przypadku, liczby, osoby, czasu, trybu i rodzaju gramatycznego oraz oddzielaniu tematu fleksyjnego od końcówki.

29.Strona czynna i bierna

Analiza konstrukcji czynnej i biernej obejmuje rozumienie ich budowy oraz przekształcanie jednej w drugą odpowiednio do celu i intencji wypowiedzi.

30.Części zdania

Rozpoznaje się podmiot, orzeczenie, dopełnienie, przydawkę i okolicznik oraz określa ich funkcje składniowe w wypowiedzeniu.

31.Typy wypowiedzeń

Rozróżnia się zdania pojedyncze, zdania złożone podrzędnie i współrzędnie, równoważniki zdań oraz wypowiedzenia wielokrotnie złożone.

32.Imiesłowy i imiesłowowy równoważnik zdania

Należy rozpoznawać imiesłowy, znać zasady ich tworzenia i odmiany oraz poprawnie stosować imiesłowowy równoważnik zdania, także przekształcając go w zdanie złożone i odwrotnie.

33.Frazeologia i znaczenie wyrazów

Analiza języka obejmuje rozpoznawanie związków frazeologicznych, ich rodzajów i zasad tworzenia, a także ustalanie dosłownego i przenośnego znaczenia wyrazów.

34.Relacje znaczeniowe między wyrazami

W pracy ze słownictwem rozróżnia się synonimy i antonimy oraz rozpoznaje wyrazy wieloznaczne. Ich znaczenie i funkcję należy ustalać w konkretnej wypowiedzi.

35.Nazwy osobowe i miejscowe

Należy rozpoznawać nazwy osobowe i miejscowe oraz używać poprawnych form gramatycznych imion, nazwisk, nazw miejscowych i nazw mieszkańców.

36.Style wypowiedzi

Rozpoznawane style to potoczny, urzędowy, artystyczny, naukowy, popularnonaukowy i publicystyczny.

37.Nadawca, odbiorca i intencja

Analiza komunikacji obejmuje identyfikowanie nadawcy i odbiorcy. Tworząc wypowiedź, należy wyrażać myśl zgodnie z własną intencją.

38.Grzeczność językowa

Kultura języka wymaga rozumienia zasad grzeczności językowej i stosowania ich w wypowiedziach.

39.Poprawność ortograficzna

Poprawne pisanie obejmuje stosowanie reguł pisowni podczas tworzenia wypowiedzi.

40.Poprawność interpunkcyjna

Obejmuje właściwe używanie kropki, przecinka, znaku zapytania, wykrzyknika, cudzysłowu, dwukropka, średnika i nawiasu.