Wojna, Zagłada i człowieczeństwo w literaturze i filmie

Wszystkie trzy omawiane dzieła dotyczą doświadczeń wojny, Zagłady i sytuacji granicznych. Pokazują jednak ten temat z różnych perspektyw: obozu, getta oraz losu jednostki ukrywającej się podczas okupacji.

• Tadeusz Borowski ukazuje niszczący wpływ systemu obozowego.
• Hanna Krall skupia się na życiu, śmierci i odpowiedzialności za drugiego człowieka.
• Roman Polański przedstawia samotne przetrwanie Władysława Szpilmana.

Kontekst historyczny jest niezbędny: II wojna światowa trwała w latach 1939–1945, a Holokaust był Zagładą Żydów europejskich dokonaną przez nazistowskie Niemcy. Getto warszawskie stanowiło miejsce przymusowego odizolowania ludności żydowskiej.

Twórczość Tadeusza Borowskiego należy do literatury obozowej. Najważniejsze opowiadania wskazane w materiale to „Proszę państwa do gazu” oraz „U nas, w Auschwitzu…”. Autor pokazuje niemiecki obóz koncentracyjny nie tylko jako miejsce przemocy, ale przede wszystkim jako system niszczący normalne zasady moralne.

W „Proszę państwa do gazu” narrator Tadek przebywa w Auschwitz. Wraz z innymi więźniami pracuje przy rozładowywaniu transportów ludzi przywożonych do obozu. Obserwuje osoby kierowane na śmierć, lecz równocześnie musi wykonywać narzuconą mu pracę i nie może po prostu pomóc wszystkim.

Najważniejsze problemy w opowiadaniach Borowskiego to dehumanizacja, znieczulica, walka o przetrwanie oraz moralność w sytuacji ekstremalnej. Dehumanizacja oznacza, że człowiek przestaje być traktowany jak osoba. Znieczulica polega na tym, że cierpienie i śmierć innych stają się czymś powszednim.

Obóz prowadzi do odwrócenia systemu wartości. W normalnych warunkach człowiek kieruje się określonymi zasadami moralnymi, ale w rzeczywistości obozowej podstawowym celem może stać się przeżycie. To właśnie dlatego człowieczeństwo zostaje wystawione na ciężką próbę.

W wypracowaniu warto zaznaczyć, że zło działa nie tylko przez bezpośrednią przemoc. Może także tworzyć system, który zmusza ofiary do zachowań mających zwiększyć ich szanse na przetrwanie.

„Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall to reportaż i literatura faktu, zbudowane jako rozmowa z Markiem Edelmanem. Utwór łączy wspomnienia wojenne z jego późniejszą pracą lekarza.

Podczas wojny Edelman był jednym z przywódców ŻOB, uczestniczył w powstaniu w getcie warszawskim i był świadkiem Zagłady. Powstanie trwało od 19 kwietnia do 16 maja 1943 roku. Edelman nie przedstawia go jako pięknej legendy heroicznej: powstańcy nie mieli realnej szansy na zwycięstwo militarne. Walka była wyborem sposobu umierania oraz próbą zachowania godności.

Po wojnie Edelman został lekarzem. W getcie walczył o życie ludzi, a w szpitalu nadal ratował ludzkie życie. Tytuł utworu oznacza próbę ocalenia człowieka, zanim nadejdzie śmierć.

Film „Pianista” Romana Polańskiego przedstawia wojenne losy Władysława Szpilmana, żydowskiego pianisty mieszkającego w Warszawie. Jego droga przebiega od Warszawy przez getto i deportacje, następnie ukrywanie się, aż po samotne przetrwanie i koniec wojny.

Szpilman doświadcza Holokaustu, ogromnego cierpienia oraz utraty większości bliskich. Film pokazuje okupację z perspektywy jednostki. Bohater nie jest żołnierzem i nie walczy z bronią. Jego walka polega na przeżyciu kolejnych dni w warunkach, które odbierają mu dom, bliskich i normalne życie.

Ważne motywy filmu to samotność, przetrwanie, nadzieja, cierpienie, pomoc drugiego człowieka oraz muzyka jako część tożsamości. Szpilman otrzymuje pomoc od niemieckiego oficera Wilma Hosenfelda. Ta sytuacja pokazuje, że nawet po stronie okupanta człowiek może zachować współczucie i człowieczeństwo.

W utworach można odnaleźć wspólne motywy: wojnę, śmierć, życie, przetrwanie, godność, cierpienie, pamięć i pomoc drugiemu człowiekowi. Każdy tekst wykorzystuj jako konkretny przykład do postawionej tezy, a nie jako materiał do streszczenia.

Do tematu o człowieku wobec śmierci połącz Krall z Borowskim: Edelman walczy o życie innych, a u Borowskiego śmierć jest codziennością obozu. Przy wpływie wojny na człowieka zestaw Borowskiego z „Pianistą”: obóz niszczy moralność, a Szpilman zostaje zmuszony do walki o przetrwanie.

Pytanie o zachowanie człowieczeństwa pozwala wykorzystać wszystkie trzy dzieła. Borowski pokazuje jego dramatyczną próbę w obozie, Krall – obronę życia i godności, a Polański – pomoc Hosenfelda dla Szpilmana.