Świat wokół mnie - teksty, ogłoszenie, krajobraz - Nowe Zamieńmy słowo 4

1.Barbara Stenka

Współczesna polska pisarka, poetka, autorka piosenek i scenariuszy. Tworzy też choreografie, czyli układy ruchów tanecznych do widowisk teatralnych. Jej książka „Masło przygodowe” zdobyła I nagrodę w Konkursie Literackim im. Astrid Lindgren.

2.Kasia Koniec - bohaterka „Masła przygodowego”

Dziewczynka, która uczy się przeciętnie, ale o zwierzętach wie prawie wszystko. Ciągle mierzy sobie temperaturę, żeby w porę wykryć chorobę. Książka o niej jest pełna humoru.

3.Narrator pierwszoosobowy

Narrator, który jest uczestnikiem wydarzeń, o których opowiada. Wypowiada się w 1. osobie (np. widzę, myślę). Może być bohaterem utworu - tak jak Kasia Koniec w tekście „Ten cały nudny świat”.

4.Jak Kasia Koniec odbiera cały świat?

Widziany w całości świat przypomina brudną, trochę spłaszczoną piłkę: niebieską, z żółto-zielonymi plamami. Słychać wielojęzyczny bełkot, wybuchy i hałas maszyn. Czuć spaleniznę, plastik i spaliny. W dotyku jest twardo od skał i budynków albo mokro od wody.

5.Co naprawdę interesuje Kasię Koniec?

Cały świat niewiele mówi o sobie, więc Kasię interesują szczegóły wszystkiego. Jezioro z daleka jest szarą płaszczyzną, z bliska marszczy się i ma różne odcienie, a po kucnięciu widać pływające kiełże i ślimaki. Niestety widać też śmieci: butelki, reklamówki i pety.

6.Co znaczą słowa Kasi o tym, że bycie człowiekiem to straszny obciach?

Obciach to wstyd, kompromitacja (przeciwieństwo: chluba). Kasi jest wstyd za ludzi, bo zaśmiecają przyrodę. Tekst zachęca, by przyglądać się szczegółom świata, i krytykuje zaśmiecanie środowiska.

7.Optymista, realista, pesymista

Optymista patrzy w przyszłość z nadzieją (patrzy przez różowe okulary). Realista patrzy na świat obiektywnie (trzeźwo patrzy na świat). Pesymista dostrzega głównie złe strony życia (widzi wszystko w czarnych barwach).

8.Ogłoszenie

Krótka wypowiedź, której celem jest poinformowanie kogoś o czymś, np. o zgubie, chęci kupna lub sprzedaży, wydarzeniu, które się odbędzie, albo poszukiwaniu pracy.

9.O czym trzeba pamiętać, pisząc ogłoszenie?

Trzeba podać dokładne dane o przedmiocie, wydarzeniu albo pracy, wskazać sposób kontaktu, pisać precyzyjnie, zwięźle i bezbłędnie oraz wyróżnić ważne informacje.

10.Elementy ogłoszenia

Nagłówek (np. Uwaga! albo Ogłoszenie), określenie czasu i miejsca zdarzenia, cel ogłoszenia, niezbędne informacje o przedmiocie ogłoszenia, zachęta dla osoby pomagającej (np. nagroda dla znalazcy) i dane kontaktowe (telefon, adres, e-mail).

11.Przydatne słownictwo w ogłoszeniach

Cel: poszukuję, sprzedam, oddam, zamienię, zaginęła, kupię. Cena: tanio, cena do negocjacji, na raty, za darmo. Zachęta: znalazca zostanie nagrodzony. Kontakt: więcej informacji pod numerem, proszę dzwonić rano.

12.Małgorzata Strzałkowska

Poetka i ilustratorka (ur. 1955), autorka ponad stu książek dla dzieci, m.in. „Wierszyków łamiących języki”. W dzieciństwie chciała zostać baletnicą. Napisała wiersz „Gwałtu! Rety! Co się dzieje?!”.

13.Wyrazy dźwiękonaśladowcze (onomatopeje)

Słowa naśladujące dźwięki natury oraz odgłosy ludzi, zwierząt i urządzeń, np. ćwierkać, trzask, tik-tak. Poeci używają ich, żeby oddać doznania słuchowe (np. szum deszczu) albo wywołać nastrój.

14.Zapis dźwięku, rzeczownik i czasownik dźwiękonaśladowczy

Od zapisu dźwięku można utworzyć rzeczownik (odpowiada na pytanie co?) i czasownik (co robi?). Na przykład: tik-tak - tykanie - tyka; ćwir, ćwir - ćwierkanie - ćwierka.

15.Onomatopeje w różnych językach

Każdy język tworzy własne wyrazy dźwiękonaśladowcze. Na przykład szczekanie psa po albańsku to ham-ham, po czesku haff-haff, po holendersku blaf-blaf, a po indonezyjsku guk-guk.

16.Budowa wiersza „Gwałtu! Rety! Co się dzieje?!”

Zabawny wiersz z rymami parzystymi (rymują się dwa sąsiednie wersy). Ma trzy strofy: długą pierwszą (14 wersów), drugą (10 wersów) i krótką trzecią (4 wersy). Jest pełen onomatopei.

17.Przebieg wiersza „Gwałtu! Rety! Co się dzieje?!”

Coś pędzi przez knieje i hałasuje na wiele sposobów. Zmęczone echo ucieka, zwierzęta się chowają, a ptaki milkną. To pędzą onomatopeje i naśladują różne dźwięki. Na koniec, zmęczone hałasem, zbiegają się na skraju lasu i żegnają się do zobaczenia za rok.

18.Bohaterki i nastrój wiersza Małgorzaty Strzałkowskiej

Bohaterkami są onomatopeje - wyrazy dźwiękonaśladowcze przedstawione jak żywe istoty (uosobione): pędzą, robią hałas, męczą się i żegnają. Nastrój wiersza jest zabawny i dynamiczny.

19.Jan Twardowski

Ksiądz i poeta (1915-2006), jeden z najpopularniejszych współczesnych autorów wierszy, zdobywca m.in. Orderu Uśmiechu (1996). Głosił szacunek do drugiego człowieka i miłość do świata i wszelkiego stworzenia. Jego wiersze są pełne humoru i optymizmu. Znane tomiki: „Zeszyt w kratkę”, „Patyki i patyczki”.

20.Budowa wiersza „Mrówko ważko biedronko”

Wiersz nie ma rymów ani znaków interpunkcyjnych. Składa się z trzech strof (9, 4 i 2 wersy).

21.Podmiot mówiący w wierszu „Mrówko ważko biedronko”

Człowiek mówiący w 1. osobie. Zwraca się bezpośrednio do małych stworzeń - owadów: mrówki, ćmy, świetlika, konika polnego, ważki i biedronki. Taki bezpośredni zwrot do kogoś to apostrofa.

22.Co znaczą słowa o człowieku, który chodzi po świecie jak ciężki słoń?

To porównanie (z wyrazem jak). Nie trzeba go rozumieć dosłownie: człowiek jest duży i ciężki w porównaniu z owadami, a mimo to niewiele rozumie z otaczającego świata.

23.Zadzierać nos do góry

Związek frazeologiczny: wywyższać się, być zarozumiałym. Podmiot mówiący chce uklęknąć i nie zadzierać nosa - pokazuje pokorę i szacunek wobec przyrody.

24.Środki stylistyczne w wierszu „Mrówko ważko biedronko”

Epitety (np. ciężki słoń, wesoło obojętna), porównanie (jak ciężki słoń), zdrobnienia (np. koniku, malutkie) i apostrofa, czyli bezpośredni zwrot do owadów.

25.Przesłanie i nastrój wiersza „Mrówko ważko biedronko”

Życie ludzi i owadów jest tak samo niespokojne i malutkie - poeta stawia między nimi znak równości. Nad biedronką zamyśliłby się nawet papież, co podkreśla wartość małych stworzeń. Nastrój jest czuły, pełen zachwytu i szacunku, a podmiot mówiący - skromny, wrażliwy i spostrzegawczy.

26.Nela Mała Reporterka

Podróżniczka i autorka książek dla dzieci (ur. 2005). Na pierwszą wyprawę wyruszyła jako pięciolatka, a trzy lata później wydała pierwszą książkę. Do 2022 roku ukazało się dwadzieścia jej publikacji. Bierze udział w akcjach ochrony Ziemi, np. w misji ratunkowej w Australii.

27.Reporter

Osoba, która relacjonuje wydarzenia, w których brała udział albo które widziała na własne oczy (jako naoczny świadek).

28.Nela na Borneo

Nela opowiada w 1. osobie. Mieszka u Dajaków, plemienia z wyspy Borneo, którzy wstają z pierwszymi promieniami słońca. O świcie siada na molo nad rzeką i wsłuchuje się w dzikość. Żyją tam m.in. słonie karłowate (najmniejsze słonie na świecie), nosorożce z futrem, pantery mgliste, nosacze i orangutany.

29.Czego zwierzęta i rafa uczą Nelę o ludziach?

Zwierzęta nie niszczą otoczenia i biorą z przyrody tylko to, czego naprawdę potrzebują. Podczas nurkowania w Papui-Nowej Gwinei woda miała 30 stopni Celsjusza, a koralowce, ukwiały i cała rafa giną w temperaturze ok. 32 stopni. Jeśli nie zadbamy o planetę, zostaną nam tylko zdjęcia i filmy tych zwierząt.

30.Jak każdy może pomóc planecie według Neli?

Wyłączać światło, nie otwierać lodówki bez potrzeby, wyłączać urządzenia z kontaktu, segregować śmieci i zakręcać wodę podczas mycia zębów.

31.Opis krajobrazu

Przedstawienie w tekście widoku, który rozciąga się przed osobą opisującą. Trzeba wymienić jego charakterystyczne elementy. Można też opisać krajobraz ze zdjęcia albo z obrazu.

32.Jak napisać opis krajobrazu krok po kroku?

Najpierw podaj ogólne informacje o okolicy i określ porę dnia lub roku. Potem opisz, co widzisz: od ogółu do szczegółu, np. od lewej do prawej albo od środka widoku na boki i w dal. Użyj przymiotników i kolorów, żeby opis był plastyczny. Na koniec określ uczucia, które budzi krajobraz.

33.Budowa opisu krajobrazu

Informacje wstępne (co przedstawia widok, pora dnia lub roku), rozwinięcie (elementy krajobrazu, ich położenie i kolorystyka) oraz zakończenie, czyli opis uczuć.

34.Słownictwo w opisie krajobrazu

Położenie elementów: po prawej stronie, po lewej stronie, w oddali, na środku, na pierwszym planie, na drugim planie. Zamiast powtarzać słowo widać: znajduje się, wznosi się, można zauważyć. Nastrój: radosny, pogodny, smutny, przygnębiający.

35.Robinson Kruzoe po katastrofie statku

Narratorem jest sam Robinson (narracja w 1. osobie). Ocalał i najpierw wpadł w rozpacz. Potem szukał towarzyszy, ale odpowiadało mu tylko echo. Był przemoknięty i zmarznięty. W kieszeni znalazł jęczmień, rozsypał go i zaraz tego pożałował. Z radością znalazł duży nóż składany.