Świat wyobraźni - baśnie, dialog, plan - Nowe Zamieńmy słowo 4

1.„Motyl” Wandy Chotomskiej - autorka i budowa wiersza

Wanda Chotomska była poetką, pisarką, autorką piosenek i audycji radiowych dla dzieci (m.in. „Dzieci pana Astronoma”, „Wiersze pod psem”). „Motyl” to wiersz z rymami, złożony z 3 strof.

2.Pan z gazetą w wierszu „Motyl”

Na skwerku motyl siada panu na gazecie. Pan ponuro pyta, po co motyl żyje, bo nie daje żadnej korzyści: nie znosi jajek jak kura, nie daje miodu jak pszczoła ani mleka jak krowa, jest za kolorowy. Pan ceni tylko zwierzęta, które dają człowiekowi realne korzyści - ma postawę praktyczną, przyziemną.

3.Poeci i przesłanie wiersza „Motyl”

Dwaj poeci patrzą na motyla z zachwytem i szepczą mu, że gdyby motyli nie było, to by je wymyślili. Są wrażliwi i mają wyobraźnię. Przesłanie: piękno ma wartość samo w sobie, nie tylko to, co pożyteczne. Wiersz uwrażliwia na piękno świata.

4.Jacob i Wilhelm Grimmowie

Niemieccy pisarze i uczeni, bracia. Zebrali ludowe opowieści i w latach 1812-1815 wydali zbiór ponad dwustu baśni, przetłumaczony na ponad sto języków. Znane baśnie z tego zbioru to m.in. „Jaś i Małgosia”, „Roszpunka”, „Kot w butach”.

5.Bohaterowie baśni „Pani Zima”

Wdowa (macocha) - bezlitosna, faworyzuje rodzoną córkę. Pasierbica - piękna i pracowita. Rodzona córka - brzydka i leniwa. Pani Zima - staruszka z ogromnymi zębami, łagodna i sprawiedliwa.

6.Przygody pracowitej dziewczynki w „Pani Zimie”

Dziewczynka przędzie przy studni, aż krew leci jej z palców. Wrzeciono wpada do studni, a ona skacze po nie i budzi się na cudownej łące. Wyjmuje chleb z pieca, strząsa jabłka z jabłoni. Sumiennie służy u Pani Zimy, a gdy tęskni za domem, wraca okryta złotem.

7.Co spotkało leniwą córkę w „Pani Zimie”?

Macocha wysyła ją tą samą drogą. Leniwa córka nie pomaga chlebom ani jabłoni. U Pani Zimy pracuje dobrze tylko pierwszego dnia, potem leniuchuje i nie trzepie pościeli. Czeka na złoty deszcz, a spada na nią kocioł smoły - kara za lenistwo.

8.Elementy fantastyczne i realistyczne w „Pani Zimie”

Fantastyczne: świat po drugiej stronie studni, mówiące bochenki i jabłoń, Pani Zima, przez którą sypie śnieg, gdy z pościeli lecą pióra, złoty deszcz i deszcz smoły. Realistyczne: dom, przędzenie, prace domowe.

9.Przesłanie baśni „Pani Zima”

Przesłanie to główna myśl tekstu. Siostry są zestawione na zasadzie kontrastu: pracowita i leniwa. Baśń uczy, że pracowitość, uczynność i sumienność zostają nagrodzone, a lenistwo i egoizm - ukarane.

10.Baśń

Wywodzący się z literatury ludowej niewielki utwór, w którym występują postacie fantastyczne i rozgrywają się cudowne wydarzenia.

11.Cechy baśni - świat i bohaterowie

W baśni są: magiczne przedmioty (np. latający dywan, różdżka), niezwykli bohaterowie (np. smoki, wróżki, krasnoludki), zwierzęta, rośliny i przedmioty z ludzkimi cechami (np. mówiące) oraz nieokreślone miejsce i czas wydarzeń.

12.Cechy baśni - morał, kontrast i zakończenie

W baśni jest morał (przesłanie, pouczenie), bohaterowie są zestawieni na zasadzie kontrastu, dobro walczy ze złem (zło zostaje pokonane, a uczciwość wynagrodzona). Baśń ma typowe zwroty na początku i na końcu: dawno temu; za górami, za lasami; żyli długo i szczęśliwie.

13.Dialog

Rozmowa co najmniej dwóch osób na określony temat. Służy do wymiany informacji i opinii. Przykład: u Marii Konopnickiej król krasnoludków Błystek rozmawia z dworzanami o tym, czy nadchodzi wiosna.

14.Zapis dialogu: myślnik przed wypowiedzią

Wypowiedź każdego bohatera zaczynamy od nowego akapitu i poprzedzamy myślnikiem. Na końcu wypowiedzi stawiamy odpowiedni znak interpunkcyjny (kropkę, pytajnik albo wykrzyknik).

15.Zapis dialogu: dwukropek zapowiadający wypowiedź

Gdy najpierw informujemy, kto będzie mówił, kończymy tę informację dwukropkiem. Wypowiedź bohatera zapisujemy od nowego akapitu i stawiamy przed nią myślnik.

16.Zapis dialogu: komentarz narratora po wypowiedzi

Informację o tym, kto mówi i do kogo, możemy umieścić po wypowiedzi bohatera. Ten komentarz narratora oddzielamy od wypowiedzi myślnikiem.

17.Zapis dialogu: komentarz wpleciony w wypowiedź

Gdy komentarz narratora przerywa wypowiedź bohatera, oddzielamy go myślnikami z obu stron. Po takim komentarzu nie stawiamy kropki, bo wypowiedź toczy się dalej.

18.Charles Perrault

Francuski pisarz (1628-1703), autor zbioru baśni. Jego najbardziej znane utwory to m.in. „Kopciuszek”, „Czerwony Kapturek”, „Kot w butach”, „Śpiąca Królewna” i „Tomcio Paluch”.

19.Bohaterowie baśni „Kopciuszek” i ich cechy

Kopciuszek - sierota, dobra, pracowita, skromna i piękna; przezwisko dostała od twarzy umorusanej kurzem i sadzą. Macocha - niemiła, niesprawiedliwa, okrutna. Jej dwie córki - leniwe i szpetne. Matka chrzestna - dobra wróżka, hojna i opiekuńcza. Jest też młody książę.

20.Przebieg wydarzeń w baśni „Kopciuszek”

Po śmierci matki ojciec żeni się powtórnie, a macocha i jej córki wysługują się sierotą. Książę urządza bal. Dobra wróżka wyczarowuje Kopciuszkowi strój i karetę. O północy dziewczyna ucieka z balu i gubi pantofelek. Książę szuka jego właścicielki, pantofelek pasuje tylko na Kopciuszka i odbywa się ślub.

21.Czary matki chrzestnej w „Kopciuszku”

Dobra wróżka kryształową różdżką daje Kopciuszkowi złocistą suknię i czerwone pantofelki. Zamienia dynię w karetę, polne myszy w zaprzęg, a kota w stangreta. Ostrzega, że trzeba wrócić przed północą, bo czar pryśnie.

22.Baśniowe elementy i morał „Kopciuszka”

Baśń zaczyna się od słów „Dawno temu” i kończy na „żyli długo i szczęśliwie”. Są w niej wróżka, czary i przemiany. Dobra Kopciuszek jest zestawiona na zasadzie kontrastu ze złymi siostrami. Morał: dobro zostaje nagrodzone, a liczy się dobre serce, nie strój (nie szata zdobi człowieka).

23.Pantomima

Widowisko sceniczne, w którym aktorzy przekazują treść bez słów, tylko za pomocą gestów i mimiki.

24.Plan wydarzeń

Zapis najważniejszych elementów historii opowiadanej np. w utworze literackim. Zapisuje się go w punktach.

25.Dwie formy zapisu planu wydarzeń

Punkty planu zapisujemy jako zdania z czasownikami w formie osobowej (np. Smok porwał królewnę.) albo jako równoważniki zdań (np. Porwanie królewny przez smoka.). W jednym planie używamy tylko jednej z tych form - nie mieszamy ich.

26.Jak napisać plan wydarzeń?

1. Ustal formę zapisu: zdania albo równoważniki zdań. 2. Ułóż wydarzenia chronologicznie, tak jak się zdarzyły; pisz zwięźle i nie powtarzaj tych samych wyrazów w następnych punktach. 3. Zapisz w punktach główne wydarzenia.

27.Plan ramowy i plan szczegółowy

Plan ramowy przedstawia tylko najważniejsze wydarzenia. Plan szczegółowy uzupełnia punkty mniej ważnymi informacjami, które dopisujemy w podpunktach a), b).

28.Karusia i Piaskowy Wilk („Mały silny kwark” Åsy Lind)

Åsa Lind to szwedzka autorka książek dla dzieci, która łączy elementy fantastyczne z prawdopodobnymi. Karusia to dziewczynka silna, odważna, dociekliwa i pełna wyobraźni. Piaskowy Wilk to fantastyczne stworzenie mieszkające w piasku - mądry przewodnik, przyjaciel i nauczyciel. Narrator jest trzecioosobowy.

29.Przebieg wydarzeń w „Małym silnym kwarku”

Karusia na plaży chwali się Piaskowemu Wilkowi, że jest silna. Wilk mówi, że najsilniejsze są kwarki. Na jego grzbiecie Karusia skacze do wnętrza ziarenka piasku i ogląda atom. Wracają na plażę. W domu Karusia mocno przytula mamę, a potem rodzina bawi się w kwarki.

30.Z czego zbudowane jest ziarenko piasku?

Ziarenko piasku składa się z cząsteczek, a cząsteczki z atomów. W środku atomu jest jądro, w którym znajdują się kwarki - najmniejsze znane obecnie elementy materii. Wokół jądra krążą elektrony. Z atomów zbudowane jest absolutnie wszystko.

31.Elementy prawdopodobne i nieprawdopodobne oraz przesłanie „Małego silnego kwarka”

Prawdopodobne: plaża, dom, rodzina, wiedza o budowie materii. Nieprawdopodobne: Piaskowy Wilk i skok do wnętrza ziarenka piasku. Rodzina Karusi przypomina atom: rodzice trzymają się razem jak kwarki, a Karusia biega wokół nich jak elektron. Wiedzę można zdobywać przez doświadczenie i wyobraźnię.

32.„Brzoza” Zbigniewa Jerzyny - autor, budowa i nastrój

Zbigniew Jerzyna był polskim poetą i krytykiem literackim, autorem słuchowisk i książek dla dzieci (np. „Wśród drzew”). „Brzoza” to krótki wiersz z rymami: 2 strofy po 5 wersów. Mówi podmiot liryczny. Nastrój jest radosny, pogodny, pełen zachwytu.

33.Jak przedstawiono brzozę w wierszu Zbigniewa Jerzyny?

Brzoza jest pokazana jak dziewczyna, panna młoda. Wyrażenie panna lasu kojarzy ją z panną młodą dzięki bieli i smukłości drzewa. Wiersz zawiera metafory (np. biały uśmiech - biała kora), porównania (np. listki drobne jak szept) i epitety.

34.Znaczenie dosłowne i niedosłowne

Dosłowny - znaczący dokładnie to, co wyrażają słowa; odtwarzający rzeczywistość. Niedosłowny (przenośny) - mający ukryty sens, który trzeba odnaleźć, czasem inny niż znaczenie każdego ze słów.

35.Metafora (przenośnia)

Niezwykłe zestawienie wyrazów, dzięki któremu powstaje nowe znaczenie, np. lawina pytań, las rąk. Metafory spotykamy najczęściej w poezji, ale także w języku codziennym.

36.Maria Niklewiczowa i baśń ałtajska

Maria Niklewiczowa była poetką, autorką utworów dla dzieci i młodzieży, m.in. zbiorów baśni i legend. Jej „Sprytny lisek” to baśń ałtajska, czyli pochodząca z rejonu gór Ałtaj w Azji.

37.Przebieg wydarzeń w baśni „Sprytny lisek”

Wiosną lis prosi mewy na płynącej belce, by go zabrały. Skacze, belka się odwraca i lis wpada do wody. Strumień niesie go na pełne morze. Foka nie chce go podwieźć do brzegu. Lis podstępem sprawia, że foka zwołuje morskie zwierzęta, a on biegnie po ich grzbietach jak po moście na brzeg.

38.Lis i foka - cechy bohaterów „Sprytnego liska”

Lis jest sprytny, przebiegły i odważny, ale lekkomyślny (skoczył na belkę, zapomniał sterować ogonem do brzegu). Foka jest nieżyczliwa, obojętna, dumna i łatwo się obraża. Na lądzie lis wytyka jej, że gdy ktoś potrzebuje pomocy, nikomu nie jest po drodze.

39.Uosobienie (personifikacja)

Środek stylistyczny, w którym zjawiska przyrody, zwierzęta, rośliny lub przedmioty zachowują się jak ludzie i mają ludzkie cechy, np. lis powiedział, niebo się gniewa.

40.„Sprytny lisek” jako baśń i jego przesłanie

Cechy baśni w utworze: mówiące zwierzęta zachowujące się jak ludzie (uosobienie), bliżej nieokreślone miejsce, przesłanie. Nie ma w nim magicznych przedmiotów. Przesłanie: spryt pomaga w trudnej sytuacji, a obojętność wobec potrzebujących (znieczulica) jest zła.