Lalka Bolesława Prusa - akcja, bohaterowie, motywy i cytaty

1.Autor „Lalki” i pierwsze wydania powieści

Bolesław Prus, czyli Aleksander Głowacki (1847-1912), pisarz i publicysta pozytywizmu. „Lalka” ukazywała się w odcinkach w „Kurierze Codziennym” w latach 1887-1889, a jako książka wyszła w 1890 r.

2.Gatunek „Lalki”: powieść realistyczna i jej odmiany

To powieść realistyczna: w sposób prawdopodobny i szczegółowy przedstawia Warszawę lat 1878-1879, bohaterów typowych dla swoich środowisk i przyczyny ich postępowania. Jest też społeczno-obyczajowa (obraz warstw i obyczajów), psychologiczna (analiza przeżyć Wokulskiego, Izabeli, Rzeckiego) i panoramiczna (szeroki przekrój społeczeństwa).

3.Hasła pozytywizmu w „Lalce”

Powieść podejmuje najważniejsze hasła pozytywistów: pracę organiczną (handel Wokulskiego i jego spółka), pracę u podstaw, czyli dźwiganie najuboższych (Wokulski zamiast jałmużny daje pracę i narzędzia: Wysoccy, Węgiełek, Marianna), scjentyzm, czyli wiarę w naukę (Ochocki, Geist, młodość Wokulskiego), oraz asymilację Żydów (Szlangbaum).

4.Polemika „Lalki” z pozytywizmem

Powieść pokazuje, że hasła pozytywistów zawodzą: arystokracja nie chce pracować, spółka Wokulskiego przynosi mu niechęć, pomoc jednostki nie usuwa nędzy Powiśla, rośnie niechęć do Żydów, a uczonego Geista uważa się za wariata.

5.Czas akcji „Lalki” - akcja główna i retrospekcje

Akcja główna trwa od początku 1878 r. (w marcu Wokulski wraca z wojny) do jesieni 1879 r.: we wrześniu wybuch w ruinach zamku w Zasławiu, w końcu października list Węgiełka o nim, a wkrótce potem śmierć Rzeckiego. Retrospekcje: pamiętnik Rzeckiego sięga jego dzieciństwa (przed 1840 r., ojciec - wielbiciel Napoleona), nauki u Mincla (od ok. 1840 r.) i Wiosny Ludów (walki na Węgrzech 1848-1849), a dzieje Wokulskiego - lat 50. (u Hopfera), powstania styczniowego (1863), zesłania na Syberię i powrotu w 1870 r.

6.Miejsca akcji „Lalki”

Głównie Warszawa: sklep na Krakowskim Przedmieściu, mieszkanie Łęckich w okolicy Alej Ujazdowskich, salony arystokracji, Łazienki i nędzne Powiśle. Poza Warszawą: Paryż (spotkanie z Geistem), Zasławek - majątek prezesowej z ruinami zamku w pobliskim Zasławiu, Skierniewice i Moskwa; we wspomnieniach Węgry, Syberia i Bułgaria.

7.Narrator trzecioosobowy i mowa pozornie zależna

Narrator „Lalki” jest wszechwiedzący i zwykle obiektywny, ale często patrzy oczami postaci. Używa mowy pozornie zależnej: myśli bohatera podaje w 3. osobie, lecz jego słowami i z jego punktu widzenia (np. myśli Izabeli i Wokulskiego). Odsłania to psychikę postaci i pozwala na ironię.

8.„Pamiętnik starego subiekta” - cechy i funkcje

To rozdziały pisane przez Rzeckiego w 1. osobie: subiektywne, gawędziarskie, sentymentalne, pełne dygresji. Pamiętnik przeplata się z główną fabułą: cofa akcję w przeszłość (retrospekcje), pokazuje Wokulskiego oczami przyjaciela, który często się myli, i oddaje świat wartości pokolenia romantyków.

9.Kompozycja „Lalki”: wielowątkowa i otwarta

Głównym wątkiem jest miłość Wokulskiego do Izabeli; splatają się z nim wątek społeczny (sklep, spółka, środowiska), wspomnienia Rzeckiego, proces Stawskiej i wątek naukowy (Geist, Ochocki). Kompozycja jest otwarta: los Wokulskiego pozostaje nierozstrzygnięty, a ostatni rozdział ma tytuł „…?…”.

10.Przebieg akcji - tom I (1878 r.)

W marcu Wokulski wraca z wojny z majątkiem i zabiega o Izabelę: skupuje weksle Łęckiego i kupuje ich serwis. Przed Wielkanocą pomaga Wysockiemu z Powiśla, a w Wielką Sobotę ratuje Mariannę. Wygrywa wyścig klaczą kupioną od Krzeszowskich i rani barona w pojedynku. W lipcu kupuje kamienicę Łęckich, a po chłodnym przyjęciu przez Izabelę, flirtującą przy nim ze Starskim, nagle wyjeżdża do Paryża.

11.Licytacja kamienicy Łęckich

W lipcu 1878 r. dom Łęckich licytowano w sądzie. Baronowa Krzeszowska chciała go kupić tanio (jej adwokat dał 60 500 rubli), ale stary Szlangbaum, podstawiony przez Wokulskiego, zapłacił 90 000. Dzięki temu Łęckiemu po spłacie długów zostało 30 000 rubli, czyli reszta posagu Izabeli, które powierzył Wokulskiemu.

12.Przebieg akcji - tom II (1878-1879)

Latem 1878 r. w Paryżu Wokulski poznaje Geista, ale list prezesowej sprowadza go do Zasławka, gdzie zbliża się do Izabeli. Zimą pomaga Stawskiej w procesie o lalkę, postanawia sprzedać sklep Szlangbaumowi i wiosną 1879 r. zaręcza się z Izabelą. W maju w pociągu do Krakowa podsłuchuje jej rozmowę ze Starskim i pod Skierniewicami rzuca się pod pociąg. Latem wyjeżdża do Moskwy i znika.

13.Scena w pociągu pod Skierniewicami

W maju 1879 r. Wokulski jedzie z Łęckimi do Krakowa; w pociągu jest też Starski. Izabela i Starski rozmawiają po angielsku, nie wiedząc, że Wokulski ich rozumie: Izabela mówi, że jest „zanadto sentymentalny i czasami nudny”, przyznają, że zgubili blaszkę Geista z medalionu, Starski ją obejmuje. W Skierniewicach Wokulski wysiada, w nocy kładzie się na torach, a ratuje go dróżnik Wysocki.

14.Zakończenie: co wiadomo o losie Wokulskiego, a czego nie

Wiadomo, że latem 1879 r. wyjechał do Moskwy, 1 października ujawniono jego testament, a we wrześniu w ruinach zamku w Zasławiu nastąpiły dwa wybuchy; tego dnia matka Węgiełka widziała go w drodze na zamek, ale w gruzach nie znaleziono śladu. Krążą pogłoski, że kupił w Dąbrowie dwa naboje dynamitowe. Nie wiadomo, czy zginął (tak sądzi Szuman), czy wysadził zamek i wyjechał (tak sądzi Rzecki).

15.Losy pozostałych bohaterów w zakończeniu

Łęcki umiera na apopleksję, a Izabela (według Ochockiego) wyjeżdża za granicę, by wstąpić do klasztoru. Rzecki umiera na serce, Ochocki wyjeżdża za granicę, jak mówi, „może na zawsze”, sklep i spółka należą do Henryka Szlangbauma, a Stawska przyjmuje oświadczyny Mraczewskiego.

16.Stanisław Wokulski - biografia w kolejności

Syn zubożałego szlachcica; w latach 50. subiekt u Hopfera, uczy się nocami. W 1861 r. idzie na studia (Szkoła Przygotowawcza, potem Główna), bierze udział w powstaniu styczniowym i trafia na Syberię, gdzie zostaje przyrodnikiem. W 1870 r. wraca, a rok później żeni się z wdową Minclową i prowadzi jej sklep. Po jej śmierci zakochuje się w Izabeli, a w 1877 r. jedzie na wojnę do Bułgarii i zbija majątek.

17.Wokulski - romantyk czy pozytywista?

Jest rozdarty. Jako romantyk idealizuje Izabelę i miłość poznaną z poezji, walczył w powstaniu, działa porywczo i myśli o śmierci. Jako pozytywista ceni pracę i naukę, dorabia się majątku handlem, rozsądnie pomaga ubogim i szanuje Żydów. Szuman widzi w nim polskiego romantyka, „co to wiecznie szuka czegoś poza rzeczywistością”, a Ochocki mówi, że to „człowiek szerokiej duszy”.

18.Izabela Łęcka

Piękna arystokratka, córka zrujnowanego Tomasza Łęckiego. Wychowana w salonach, uważa, że „świat jest zaczarowanym ogrodem”, gardzi pracą i kupcami, jest chłodna i kokieteryjna. Wokulskiego traktuje jak użytecznego kupca, zaręcza się z nim, ale flirtuje ze Starskim. Ochocki mówi o niej, że jest „taka jak tysiące innych z jej sfery”.

19.Ignacy Rzecki

Stary subiekt, zarządca sklepu i najwierniejszy przyjaciel Wokulskiego, autor pamiętnika. Bonapartysta i weteran walk na Węgrzech w latach 1848-1849. Sumienny, sentymentalny, samotny kawaler, naiwny w ocenie ludzi i polityki; po cichu kocha Stawską, ale swata ją z Wokulskim. Pod koniec powieści umiera na serce.

20.Tomasz Łęcki

Sześćdziesięciokilkuletni arystokrata, ojciec Izabeli. Majątek pochłonęły mu zdarzenia polityczne, podróże i życie na dworach europejskich. Próżny, dumny i naiwny, marzy o odzyskaniu pozycji i chętnie korzysta z pomocy Wokulskiego, któremu powierza pieniądze. Traci kamienicę na licytacji, a pod koniec umiera na apopleksję.

21.Julian Ochocki

Młody (ok. 28 lat) kuzyn Izabeli, przyrodnik i wynalazca: ukończył uniwersytet i politechnikę, skonstruował lampę elektryczną. Marzy o machinie latającej, jest szczery, roztargniony i obcy salonom. Podziwia Wokulskiego, a ten zapisuje mu w testamencie 140 tysięcy rubli; na końcu Ochocki wyjeżdża za granicę.

22.Doktor Szuman

Lekarz Żyd i przyjaciel Wokulskiego, który wrócił z nim z Syberii; stary kawaler zajęty badaniem ludzkich włosów. Racjonalista i cynik: w młodości chciał się otruć po śmierci narzeczonej, a teraz drwi z marzycieli. Wokulskiego nazywa polskim romantykiem, a nad zwłokami Rzeckiego mówi: „Ostatni to romantyk!…”.

23.Helena Stawska

Piękna, uboga i szlachetna lokatorka kamienicy Łęckich, matka małej Helenki. Jej mąż uciekł przed sądem i zaginął (później okazuje się, że zmarł w Algierze). Wokulski daje jej posadę kasjerki, a gdy baronowa Krzeszowska oskarża ją o kradzież lalki, dowodzi w sądzie jej niewinności. Stawska kocha Wokulskiego bez wzajemności; w końcu przyjmuje oświadczyny Mraczewskiego.

24.Baronostwo Krzeszowscy

Baronowa, kuzynka i wróg Łęckich, nieszczęśliwa po śmierci córki, histeryczna i złośliwa: nęka lokatorów kamienicy, chciała ją tanio kupić, oskarża Stawską o kradzież lalki i przegrywa proces. Baron to utracjusz i hazardzista; sprzedał żonie swoją klacz, a po wyścigu obraził Wokulskiego i został przez niego ranny w pojedynku. Na końcu małżonkowie się godzą.

25.Kazimierz Starski

Kuzyn Izabeli i cioteczny wnuk prezesowej Zasławskiej: próżniak, hazardzista i uwodziciel, zadłużony i czekający na spadek. Kokietuje kobiety, w Zasławku nawet narzeczoną barona Dalskiego, Ewelinę. Jego flirt z Izabelą w pociągu pod Skierniewicami doprowadza Wokulskiego do rozpaczy.

26.Suzin i Geist

Suzin to bogaty kupiec moskiewski, przyjaciel Wokulskiego z Syberii: wciągnął go do dostaw dla wojska w czasie wojny rosyjsko-tureckiej, a później do kolejnych interesów. Geist to stary, ubogi chemik w Paryżu, uważany za wariata; szuka metalu lżejszego od powietrza i nie ufa ludzkości. Pierwszy kusi Wokulskiego bogactwem, drugi nauką.

27.Relacje między głównymi bohaterami

Wokulski kocha Izabelę, córkę Tomasza Łęckiego, a ona flirtuje ze swoim kuzynem Starskim; jej drugim kuzynem jest Ochocki. Najbliżsi przyjaciele Wokulskiego to Rzecki i doktor Szuman. Helena Stawska kocha Wokulskiego, a Rzecki po cichu kocha Stawską.

28.Arystokracja w „Lalce” - ocena

Arystokracja jest bezczynna i pasożytnicza: trwoni majątki, gardzi pracą i kupcami, żyje plotką i rozrywką (Łęccy, Starski, Krzeszowscy, książę, który tylko wzdycha nad „tym nieszczęśliwym krajem”). Adwokat mówi o niej: „Choroba woli, panie: cała klasa jest nią dotknięta…”. Wyjątkiem jest mądra i dobra prezesowa Zasławska, która w młodości kochała stryja Wokulskiego i przyjmuje go w Zasławku. Drugim wyjątkiem jest Julian Ochocki, oddany nauce i wynalazkom, a nie salonowemu życiu.

29.Mieszczaństwo i kupcy w „Lalce” - ocena

Dawni kupcy, jak Minclowie, są pracowici, oszczędni i rzetelni, ale zamknięci w jednym fachu. Mieszczanie z czasów akcji (radca Węgrowicz, fabrykant Deklewski, ajent Szprot) plotkują w jadłodajni, są zachowawczy i zawistni wobec Wokulskiego. Deklewski mówi: „Na dostawach bogacą się tylko Żydzi i Niemcy; nasi do tego nie mają głowy.”

30.Szlangbaumowie i obraz Żydów w „Lalce”

Żydzi są w powieści pracowici, zaradni i przedsiębiorczy, ale spotyka ich rosnąca niechęć. Henryk Szlangbaum, który wrócił z Syberii razem z Wokulskim, jeszcze niedawno nazywał się Szlangowski i chciał się zasymilować, potem wrócił do dawnego nazwiska; w 1878 r. chrześcijanie wymówili mu posadę i zaczął pracować u Wokulskiego, a w 1879 r. przejmuje jego sklep. Jego ojciec, lichwiarz, kupuje dla Wokulskiego kamienicę Łęckich.

31.Inteligencja i naukowcy w „Lalce” - ocena

To ludzie zdolni i ideowi, ale bez warunków do pracy i bez wpływu: po powrocie z Syberii Wokulskiego nie chcieli zatrudnić ani kupcy, ani uczeni, Ochocki boi się „utknąć na lampie”, z Geista śmieje się Akademia, a Szuman zamyka się w cynizmie i badaniu włosów. Studenci z kamienicy Łęckich żyją w biedzie.

32.Biedota i ludzie z ludu w „Lalce”

Nędza Powiśla (ulica Dobra, śmietnisko nad Wisłą) każe Wokulskiemu myśleć: „Oto miniatura kraju […] w którym wszystko dąży do spodlenia i wytępienia rasy”. Ludzie z ludu są uczciwi i wdzięczni: furman Wysocki (Wokulski daje mu pieniądze na konia), jego brat dróżnik (ratuje Wokulskiego pod Skierniewicami), Węgiełek z Zasławia (ryje napis na kamieniu) i Marianna, którą Wokulski wyrwał z nierządu; wychodzi ona za Węgiełka.

33.Trzy pokolenia idealistów w „Lalce”

Rzecki reprezentuje pokolenie romantyków z czasów Wiosny Ludów: wierzy w Napoleonidów i walkę o wolność narodów. Wokulski to pokolenie powstania styczniowego, rozdarte między romantyzmem a pozytywizmem. Ochocki to młode pokolenie pozytywistów: wierzy w naukę i wynalazki, które zmienią świat. Idealizm każdego z nich zderza się z rzeczywistością.

34.Motyw miłości w „Lalce”

Wokulski kocha Izabelę romantycznie: idealizuje ją jak bohaterkę poezji i dla niej zdobywa majątek. Izabela traktuje miłość jak salonową grę, a małżeństwo jako sprawę nazwiska i majątku. Obok są miłości ciche i niespełnione: Stawskiej do Wokulskiego i Rzeckiego do Stawskiej. W Paryżu Wokulski oskarża poezję: „Zmarnowaliście życie moje… Zatruliście dwa pokolenia!…”.

35.Motyw pieniądza i awansu społecznego

Wokulski zdobywa majątek i potwierdza szlachectwo, by wejść do salonów i zbliżyć się do Izabeli, lecz arystokracja widzi w nim kupca i parweniusza. Pieniądz otwiera drzwi, ale nie daje szacunku ani miłości. Wokulski myśli: „Pieniądz naprawdę jest wielką potęgą, tylko trzeba go umieć użyć…”. Awansują też Szlangbaumowie, a Łęccy majątek tracą.

36.Motyw samotności

Samotni są niemal wszyscy główni bohaterowie: Wokulski wśród ludzi, którzy go nie rozumieją, Rzecki w ciasnym pokoju przy sklepie, podobnym do grobu, Izabela w opustoszałym salonie. Wokulski mówi Rzeckiemu: „najgorszą samotnością nie jest ta, która otacza człowieka, ale ta pustka w nim samym”.

37.Znaczenia tytułu „Lalka” i motyw teatru świata

Tytuł odsyła do procesu, w którym Krzeszowska oskarża Stawską o kradzież lalki, do Izabeli jako pięknej, lecz pustej lalki salonowej i do ludzi-marionetek, którymi rządzą namiętności i konwenanse (motyw teatru świata). Rzecki, nakręcając sklepowe zabawki, powtarza: „Marionetki!… Wszystko marionetki!… Zdaje im się, że robią, co chcą, a robią tylko, co im każe sprężyna, taka ślepa jak one…”.

38.Metal lżejszy od powietrza - symbol

Metal, którego szuka Geist, pozwoliłby zbudować machinę latającą i zmienić świat. Symbolizuje naukę, postęp i drugą, niewybraną drogę Wokulskiego. Blaszkę bardzo lekkiego metalu od Geista Wokulski nosi w medalionie i oddaje Izabeli przy zaręczynach, a ona ją gubi - tak jak lekceważy jego marzenia.

39.Ruiny zamku w Zasławiu - symbol

Pod zamkiem leży kamień, na którym Węgiełek ryje wiersz Mickiewicza „Na każdym miejscu i o każdej dobie…” na pamiątkę stryja Wokulskiego, ukochanego prezesowej. Tu Wokulski mówi do Izabeli: „Obudzisz się, ty, moja królewno…”. Ruiny oznaczają przeszłość i romantyczną miłość; we wrześniu 1879 r. niszczy je wybuch, a Węgiełek stawia tam krzyż z napisem Non omnis moriar („nie wszystek umrę”).

40.Sklep jako symbol w „Lalce”

Sklep przechodzi przez pokolenia: od staroświeckiego sklepu Minclów na Podwalu, przez wielki magazyn Wokulskiego na Krakowskim Przedmieściu, po sklep Szlangbauma z tańszym, ale gorszym towarem. Pokazuje przemiany społeczne i upadek dawnej kupieckiej rzetelności. W sklepowym oknie Rzecki układa świat lalek i mechanicznych zabawek.