Etyka jako nauka i jej filozoficzne podstawy

Nazwa filozofia oznacza umiłowanie mądrości. Jej greckie składniki to filein - kochać, miłować, być w przyjaźni z - oraz sophia - mądrość. Mądrość obejmuje wiedzę o rzeczach najważniejszych i postępowanie zgodne z tą wiedzą, określane jako posłuszeństwo prawdzie.

Filozofia obejmuje całą rzeczywistość: rzeczy, które istnieją, ich właściwości oraz relacje. Poszukuje przyczyn bytów i ich powiązań, a jej dążeniem jest poznanie prawdy o rzeczywistości.

Podstawowym celem analizy filozoficznej jest zrozumienie. Osiąga się je przez poznawanie istotnych przyczyn tego, co badamy. Filozofia jest poznaniem racjonalnym, ponieważ do poznawania przyczyn wykorzystuje rozum; ujmowana jest także jako najbardziej podstawowa wiedza i ostateczna teoria rzeczywistości.

Teoria oznacza bezinteresowne oglądanie rzeczywistości dla poznania prawdy, a także wiedzę powstałą w wyniku tego poznawania. Nie jest więc wyłącznie nazwą gotowego zbioru twierdzeń.

Filozoficzne pytania dotyczą między innymi tego, dlaczego coś istnieje, co jest dobre, czym jest prawda oraz jaki sens ma życie. Obejmują też człowieka, sprawiedliwość, piękno, śmierć i istnienie Boga. Poszukiwanie odpowiedzi służy rozwojowi człowieka i poprawie jakości jego życia.

Filozofowanie potoczne ma charakter zdroworozsądkowy: każdy może stawiać pytania i szukać prawdy. Filozofowanie naukowe wymaga odpowiedniej organizacji, metodyczności i systematyczności.

Mądrość pomaga właściwie oceniać rzeczywistość i odkrywać to, co ważne. Ponieważ pozory mogą różnić się od rzeczywistości, potrzebne są uwaga oraz roztropność, czyli umiejętność oceny, którą można rozwijać dzięki filozofii. Ludzka ocena pozostaje zawodna.

Głębsze zrozumienie może zmienić priorytety: człowiek rezygnuje z aktywności niepotrzebnych lub nieważnych na rzecz istotniejszych. Namysł ma jednak prowadzić do działania, a nie zatrzymywać człowieka na samym rozważaniu możliwości.

Przekonania tworzą mapę rzeczywistości, z której człowiek korzysta w codziennym postępowaniu. W połączeniu z pragnieniami prowadzą do działania, dlatego ich fałszywość może mieć praktyczne znaczenie.

W przekonaniu trzeba oddzielić dwie strony:

• Subiektywna strona to stan umysłu: człowiek jest o czymś przekonany.
• Obiektywna strona to treść przekonania: sąd stwierdzający coś o rzeczywistości.

O prawdziwości sądu decyduje jego zgodność z rzeczywistością, a nie sam fakt, że ktoś go przyjmuje. Stan bycia przekonanym może zatem współistnieć z fałszywą treścią.

Doksa oznacza mniemanie, czyli poznanie lub przekonanie złudne albo niepewne. Episteme to wiedza pewna, niepodważalna i uzasadniona. To rozróżnienie pozwala odróżnić niepewne mniemanie od wiedzy posiadającej uzasadnienie.

Metafizyka, nazywana również ontologią, jest ogólną teorią bytu i bada byt jako byt. Byt to wszystko, co istnieje. Ontologia rozpatruje rodzaje bytów i sposoby ich istnienia.

W filozofii arystotelesowsko-tomistycznej dobro ujmowane jest jako przedmiot pożądania, a wola jako pożądanie rozumne. W działaniu cel jawi się działającemu jako dobro, choć może być dobrem jedynie pozornym. Przyjmowana w tej tradycji zasada celowości głosi, że wszystko, co działa, działa dla celu.

Pozostałe dyscypliny wyróżnia zakres rozpatrywanych zagadnień:

• Epistemologia, czyli teoria poznania, jest dyscypliną filozoficzną zakorzenioną w starożytności.
• Estetyka jest teorią piękna i poszukuje jego kryteriów.
• Logika bada poprawność wnioskowań. Poprawne wnioskowanie dedukcyjne z prawdziwych przesłanek prowadzi do prawdziwego wniosku.
• Filozofia przyrody to kosmologia filozoficzna.
• Filozofia człowieka to antropologia filozoficzna.
• Filozofia polityczna i filozofia społeczna stanowią kolejne dziedziny filozofii.
• Filozofia Boga pyta, czy Bóg, czyli Absolut, istnieje, kim jest i dlaczego istnieje.
• Etyka to filozofia moralna.

Należy odróżniać rozważanie dobra jako celu działania od poszukiwania prawdy o dobru moralnym i złu, które należy do etyki.

Etyka jest dyscypliną filozoficzną odnoszącą się do ludzkiego życia. Poszukuje prawdy o dobru moralnym i złu, a jej praktyczny cel wyraża pytanie o to, co należy czynić.

Pomoc etyki może polegać na wyjaśnianiu norm. Człowiek nie zawsze jest świadomy wielu wartości moralnych, a jego myślenie może opierać się na przyzwyczajeniach. Dlatego ważne jest rozwijanie wrażliwości na wartości i normy, a nie wyłącznie przyswajanie wiadomości.

To ograniczenie trzeba uwzględniać przy określaniu celów edukacji etycznej: nauczanie może pomagać w rozumieniu norm i analizowaniu czynów, ale samo zdobycie wiedzy nie gwarantuje określonego postępowania.

Nauczanie etyki gospodarczej i etyki biznesu ma uświadamiać moralny aspekt życia gospodarczego. Obejmuje poznawanie podstawowych systemów etycznych oraz ich krytyki, aby pomagać w odkrywaniu koncepcji możliwie najlepiej chroniącej człowieka.

Ważnym zadaniem jest rozwijanie analizy etycznej czynu. Można ją przeprowadzać przed dokonaniem czynu - ex ante - oraz po fakcie - post factum. Nauczanie powinno kształcić podstawową umiejętność obu rodzajów analizy.

Cele zajęć obejmują także:

• Wskazywanie przyczyn zachowań moralnie złych w życiu gospodarczym.
• Pokazywanie, że praktyka gospodarcza realizuje wielką ilość dobra moralnego.
• Zwiększanie wrażliwości na wartości i normy etyczne.
• Poszukiwanie prawdy o dobru moralnym i złu.

Rozpatrywanie gospodarki wymaga więc uwagi zarówno na zachowania moralnie złe, jak i na dobro moralne urzeczywistniane przez działalność gospodarczą. Wskazywanie przyczyn zła i dostrzeganie dobra stanowią odrębne, uzupełniające się cele nauczania.